ونەر • 15 ماۋسىم، 2021

قىلقالام ۇشىنداعى كەڭىستىك

20 رەت كورسەتىلدى

قالام قۇدىرەتىمەن ونەرسۇيەر قاۋىم­نىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەن­گەن بەلگىلى سۋرەتشى بەكتاس كا­رىممەن اۋداندىق مادەنيەت ۇيىن­دە جولىقتىق. شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزىپ جاتقان ءساتى. قامىردان قىل سۋىرعانداي ميپازداپ باياندايدى. بالكىم شىن ونەر ءدال وسىنداي شىنايىلىقتى قاجەت ەتەتىن شىعار.

تالىستاي دالا تالىقسىپ جاتىر. كوز ۇشى جەتەتىن كەڭىستىك اپپاق كورپە جامىلعان. قولىنا قىران بۇركىت قوندىرعان سايات­شىنىڭ تۇلعاسى وڭ يىعىنان اسىلا قاراعان اسقار شىڭمەن استا­سىپ تۇرعانداي. ۇستىندەگى ىقشام، جىلى كيىم، كەمەر بەلبەۋ، كۇمىس ۇزەڭگى، التايى تىماق ساياتشىنىڭ ءسانى مەن سالتاناتىن اسىرىپ تۇر. قانجىعاداعى قىزىل تۇلكى ءبىر قىزىقتىڭ بەلگىسىندەي. جۇزىندە ءسال عانا قۋانىش لەبى بايقالادى. دارقان دالانىڭ يەسى دە، كيەسى دە ءوزى. بۇل – بەكتاس كارىمنىڭ نيۋ-يوركتەگى كورمەگە قويعان سۋرەتى.

چ

ۇلان-باتىرداعى كوركەمسۋرەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەاتر-ساحنا جانە سۋرەت فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كە­يىن مۋزىكالىق دراما تەاترىندا ساحنا سۋرەتشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. وڭاي شارۋا ەمەس. قويىلىمنىڭ ىشكى ءمانى، مەڭزەيتىن مەزىرەت، ايتار وي سۋرەتپەن قابىسۋى شارت ءارى اكتەردىڭ تىلىنە ىلىكپەگەن سىر سۋرەتپەن ۇشتاستىرىلىپ، ما­عىنا ۇستەۋى شارت. اقسۇيەك ونەرگە قۇلاي عاشىق بەكتاس كارىم بىرتە-بىرتە قول قانىقتىرعان. شىن ونەرگە ەڭبەك سەرىك. اسىرەسە، «ەڭ­لىك-كەبەكتى» قويار الدىنداعى دا­يىندىق ساناسىنا ءسىڭىپ قالعان.

ءدال سول كۇنى قولى جۇرمەي قوي­دى. كوپتەن بەرى ناق وسىلاي بولماپ ەدى. كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە قىرعا شىققان. ۇشار باسىن جەل جۇلمالاعان شالعىننىڭ سىبىرلاعان سىرىنا قۇلاق ءتۇردى. كوكىرەگىندەگى ءبىر بەيمالىم سەزىم جان-دۇنيەسىن تۇم­شالاپ الىپ، تۇنشىقتىراتىن ءتارىزدى مە، قالاي؟ باياعى بالا كە­زىنەن بەرى بيىكتىككە جانى قۇشتار. ءوزى تۋىپ وسكەن، كىندىك قانى تام­عان ولكە. كوسەنىڭ يەگىندەي ءبىر تال قىلتاناعى جوق بولسا دا، ساياسىنا سايعاق سايالار ءبىر ءتۇپ اعاشى بولماسا دا، الەمدەگى ەڭ كوركەم جەر بولىپ اسەر ەتەدى.

كەنەت الاڭسىز جايىلىپ جۇر­گەن قوس ەلىكتى كوردى. ەستىلەر-ەستىل­مەس ءسال عانا سىبدىرىنان سەكەم الىپ، قۇلاقتارىن قايشىلاپ قو­يىپ، ءبىر-بىرىنەن كوز ايىرماي قارايدى. سۋرەتشى وسى ساتتە ءوزى ىزدەگەن بەينەنى جازا باسپاي تاپ­قانىن انىق سەزىندى. ادەتتە قالام ۇستاعان قاۋىم عاشىق جۇ­رەكتەردى اققۋلارعا تەڭەيتىن، اقىن بىتكەن ايدىن توسىندەگى قۇس تورەسىن جىرلايتىن. بالكىم، ولار­دىكى دە ءجون شىعار. «ەڭلىك-كەبەك» قويىلىمىن كورەرمەنگە ۇسىنۋ ءۇشىن بەكتاس كارىم وسىنداي جول تاپقان. جىڭىشكە، بۋناقتى اياقتارىن قازداڭداي باساتىن قوس ەلىك مىناۋ جارىق دۇنيەدە وزدەرىنە تونەر قاۋىپ-قاتەردىڭ بار ەكەنىن مۇلدەم ۇمىتىپ كەتكەندەي. الدە عاشىقتىق دەرتى شالعاندا ءبىر-بىرىنە شەكسىز عاشىق جانارلار وزدەرىنەن باسقا ەشبىر جاندى كورمەي مە ەكەن؟ قۇددى سۇلۋ ايەلدىڭ «مەنەن باسقا ەشكىمدى سۇيمەيسىڭ، مەنەن باسقا ەشكىمگە كوڭىل اۋدارمايسىڭ» دەيتىن تالابى ءتارىزدى.

جەدەلدەتە جۇمىس كابينەتىنە كەل­دى دە، اق قاعازعا ءوزى كورگەن تابيعاتتىڭ بەينەسىن تۋرا سول قال­­پىندا كوشىرىپ شىقتى. اق قا­عازدىڭ بەتىندە اسەم مويىن­دارىن ءيىپ، ءبىر-بىرىنە ەلجىرەي، ەلى­تىپ قاراعان قوس ەلىك، ءسال تومەنىرەك وڭ جاق بۇرىشتا تاسباقانىڭ ساۋىتى ىسپەتتى دوڭگەلەك قالقان. دوڭگەلەك قالقان كەز كەلگەننىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن ىڭكارلىك سەزىمدى، تاڭعى شىقتاي مولدىرەگەن ماحاببات­تىڭ قوس پەرىشتەسى – قوس ەلىكتى سىرت كوزدەن، ايتىپ كەلمەس اپاتتان، بالكىم ز ۇلىمدىقتان، مۇمكىن، قاراۋلىقتان قورعاپ تۇرعان ءتا­رىزدى. مىنا جارىق دۇنيەدە اي مەن كۇننىڭ الماسقانى سياقتى، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەڭە الماي شارپىسۋى مۇمكىن عوي. الماس ءجۇزدى، بەس، الدە التى نايزا ءتونىپ تۇر. ىشى­نە پىشاق اينالمايتىن، پەيىلى تار الدەبىرەۋلەردىڭ بولماشى بەينەسى.

ۆ

ەڭلىك پەن كەبەك عۇمىر كەشكەن، ءبىر-بىرىنە ولەردەي عاشىق بولعان كونە ءداۋىردىڭ سۇلباسى. مىناۋ جانارىڭ جەتپەيتىن جال­پاق جازىقتىق الاش جۇرتى­­نىڭ اتامەكەنى. اق قاعازدىڭ ەتەك جا­­عىنا ءسال كولەڭكەلەۋ، قاراڭ­عىلاۋ بوياۋ ءتۇستى. ويتكەنى، دارقان دالاداعى عاشىقتاردىڭ تىلىمەن سيپاتتاۋعا كەلمەيتىن قۇدىرەتى ەت جۇرەكتەردى ەلجىرەتىپ، باۋراپ، ايالاپ، الپەشتەپ تۇرعانىمەن قا­ۋىپ-قاتەر دە از ەمەس ەدى. از بول­مايتىندىعى ەسكى عۇرىپ، جاق­سى­لىعىنان زيانى باسىم كونە ءداستۇر، بارلىعى ەمەس ارينە، جاس جۇرەكتەردىڭ ءلۇپىلىن ۇعا المايتىن كەيبىر كەرىتارتپا پيعىل. ەڭلىك پەن كەبەكتىڭ ۇلبىرەگەن پە­­رىشتە عۇمىرلارىن عانا ەمەس، ءبىر-بىرىنە ىنتىق ماحابباتتا­­­رىن الا كەتتى. عۇمىر ءۇزىلدى، بىراق جال­پاق جۇرتقا، قالىڭ كوپشىلىككە ايان بولعان، كەيىن بىرەۋ سەنىپ، بىرەۋ سەنبەيتىن ادەمى اڭىزعا اينالعان عاشىقتىق جەلىسىن ۇزە ال­عان جوق. وسى ءبىر قارالى، دەگەنمەن كەيىنگى ۇرپاققا تاماشا تاعىلىم قالدىرعان وقيعا ۋاقىت وتە كەلە قايتا جاڭعىرىپ، جاسانىپ، سىلانىپ ساحنا تورىنە كوشكەندە كورەرمەنگە ساحناداعى ۇزدىككەن ءسوز، ۇيلەسىمدى قيمىل، ايشىقتى سەزىمدەر عانا ەمەس، ساح­نا تورىندەگى ءداۋىر بەينەسى، ۋاقىت بەدەرى وزگەشە ماعىنا ۇس­تەپ، ايرىقشا مازمۇن ءبىتىرىپ، ۇق­تىرىپ تۇر ەدى. كوكىرەك كوزى اشىق كورەرمەن سۋرەتشىنىڭ ايتار ويىن انىق ۇققان. سۋرەتشى دە ەلەسى ەمىس-ەمىس قانا ساقتالعان، ايتەۋىر سورابى ايقىن، باعىتى بەلگىلى وتكەن ءداۋىردىڭ ءوشىپ بارا جاتقان بەدەرىن سۋرەت ارقىلى سويلەتىپ، سۋرەت ارقىلى جىرلاپ قويىلىمنىڭ تۇتاستىعىن، بارلىق كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمدى التى ءورىم قامشىنىڭ جىمداسقانى ءتارىزدى جىگىن جاتقىزىپ جەتكىزدى.

2005 جىلى اتاجۇرتتان ءدام بۇ­يىرعان. شورتاندى اۋدا­نىن­دا قونىستاندى. سودان بەرى اۋدان­دىق مادەنيەت ۇيىندە ساحنا بەزەن­دىرۋشىسى رەتىندە جۇمىس ىستەپ كە­لەدى. سول جىلى كوكشەتاۋ قالا­سىندا وتكەن «ماڭگىلىك كۇي» اتتى كورمەگە قاتىسقان. مۇن­داعى جۇرت شىن تالانتتىڭ شە­بەر­لىگىن كورمەدەن كوردى. كەيىن ال­دەنەشە جىل قاتارىنان «اق­مولا جۇلدىزدارى» وبلىستىق باي­قاۋىندا توپ جاردى. جە­­ڭىس مەرەكەسىنە وراي نۇر-سۇل­تان قالاسىندا وتكەن «قاي­ران ەرلەر، قاھارمان ارداگەرلەر» اتتى وبلىستىق بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. 2015 جىلى استانادا قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كورمەدە تاقىرىپقا وراي ۇسىنعان تۋىندىسى لايىقتى باعالانىپ، جەڭىمپاز اتاندى. قول جەتكىزگەن تابىسىن، جۇلدەسىن ايتىپ تاۋىسا الماس ەدى­ڭىز. باعالانعان، ءادىل باعاسىن العان. سونىڭ بارلىعى ىزدەنىمپاز جاننىڭ قابىلەتىنىڭ قارىمتاسى.

– وڭ جامباسىنا كەلەتىن تاقى­رىپ – اۋىل ءومىرى، – دەيدى سۋرەتشى، – مىنا سۋرەتتەگى اجەي قۇرمانجان اپامىز. بۇگىندە جاسى 80-گە تاياۋ. ماڭدايداعى ءاجىم وتكەن ءومىرىنىڭ سورابى. شاتتىقتىڭ جۇپ-جۇقا لەبى اتا جۇرتقا تابانى تيگەندەگى قۋانىشتى ءساتى. ال مەيىرىم بارشا اجەگە ورتاق قاسيەت. بۇل سەزىم قۇرمانجان اپامىزدا دا بار. قازاقتىڭ بار اجەسى مەيىرىمدى عوي.

س

سۋرەتشىنىڭ ءوز ايتۋىنا قا­را­عاندا، ونەر قانمەن دارىسا كەرەك. ماشىق كەيىنگى دۇنيە. قالا­مىنا ىلىككەن دۇنيەنىڭ ءبارى كوز قانىقتىرعان، كوڭىل توعايتقان دۇنيەلەر. ايرىقشا ىقىلاسى اۋعان عاجايىپ الەم – جاۋىرىن. كادىمگى مالدىڭ جاۋىرىنى. ىلكى زاماندا ەل ىشىندە بولاشاقتى كۇنى بۇرىن بولجاي بىلەتىن جاۋىرىنشىلار از بولماعان. بۇل دا ءبىر عاجاپ قاسيەت. اينالىپ كەلگەندە الاش جۇرتىنىڭ بويىنداعى جاراتقان يە سىيلاعان ايرىقشا دارىندى كورسەتسە كەرەك.

مالدىڭ جاۋىرىن سۇيەگىنىڭ ءبىتىمى دە تەگىن ەمەس ەكەن. قۇپيانى اشۋعا ارنالعان كادىمگى اينا ىس­پەتتى. بالكىم سودان با ەكەن ىقى­لىم زاماننان بەرى قاسيەتتى سا­نالعان. ەگەر ۇساق مالدىڭ جاۋى­رىن سۇيەگى ءسال يمەكتەۋ، جا­زىق بولىپ بىتسە، وسىعان قاراپ الداعى قىستىڭ قاباعىن اڭداعان. جاۋىرىننىڭ قاسيەتتى سۇيەك ەكەنىن باقسى-بالگەر دە جاقسى تۇيسىنگەن. ارعى جاعىنا قاسيەت قونىپ، كيە دارىعان كورىپكەلدىك قابىلەتى بار اۋلەتتىڭ بالالارىن جاۋىرىنمەن اۋىزداندىرۋ سالتى بولىپتى. قويدىڭ وتقا قاقتاعان جاۋىرىن سۇيەگىن جاس ءسابيدىڭ جورگەگىمەن بىرگە بولەپ، كەيىن ونى ەل كوزىنەن تاسا، بالانىڭ قولى جەتپەيتىن جەرگە جاسىرعان. الگى بالا ون بەسكە تولعاندا عانا ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ونىڭ وزىن­دە دە ەل اناسى سيپاتىنداعى اجەي بالانى بولەك بولمەگە اپارىپ، وڭاشالاپ بارىپ قانا كورسەتەدى ەكەن. سوندا عانا قاسيەت قاشپاسا كەرەك. جاۋىرىنعا قاراپ سويلە­گەن كەزدە جاڭىلماۋدىڭ سەبەبى وسىن­داي قاعيدالاردى قاپىسىز اتقارعاندىقتان دەپ ەسەپتەگەن. بالا كەزىمىزدە ەستىگەن ەرتەگىلەردە جاۋىرىنشىلار تۋرالى كوپ دەرەك بار عوي.

بەكتاس كارىم ۇلتپەن بىرگە جا­سا­سىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر عا­جاپ دۇنيەنى تەرەڭدەي زەرتتەپ، سان جاۋىرىندى تابيعي كۇيىندە قالىپتاپتى. ءبىز تىلدەسكەن ۋاقىت­تا ون شاقتىسىن كورسەتتى. ءسابي كەزىمىزدەن سانامىزعا سىڭگەن دۇ­نيەگە تاعى ءبىر ءتانتى بولدىق.

– ءسىز دە جاۋىرىنعا قاراپ بولا­شاقتى ايتا الاسىز با، زەرتتەگەن دۇنيەڭىز عوي؟ – دەپ سۇرادىق.

سۋرەتشى رياسىز جارقىلداپ كۇلدى. ول ءۇشىن ءتۋابىتتى قاسيەت كەرەك ەكەن. ال بولاشاقتىڭ، قازاق­تىڭ بولاشاعىن ايتا الامىن دەدى.

– الدىمىزدا اقجارىلقاپ زامان تۇر، ماڭگىلىك ەل مۇراتى تولايىم ورىندالادى، – دەدى ول.

ءبىز دە جاقسىلىققا جورىدىق.

 

اقمولا وبلىسى،

شورتاندى اۋدانى

 

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«ساتەمىر حان» كىم؟

رۋحانيات • كەشە

«ەسىل وزەن»

ونەر • كەشە

تاسادا قالعان تۇلعا

تاريح • كەشە

ساحنا سۋرەتكەرى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار