قوعام • 15 ماۋسىم، 2021

تاريح تولقىنىنداعى گەنەرال

83 رەت كورسەتىلدى

سانالى عۇمىرىندا ەلگە ەڭبەك ءسىڭىرۋدى مۇرات ەتكەن ەل اعالارىنىڭ تاريح تولقىنىنداعى ءومىر جولدارىنان جاس ۇرپاقتىڭ الار ءتالىمى مول. وسى ورايدا بۇگىن ءبىز ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ، ناعىز زەرتتەۋشى عالىم دەڭگەيىندە ەل مەن جەردى ارالاپ، تامىرى تەرەڭ تۇركى جۇرتىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە پالساپالىق كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ جۇرگەن، قىزمەتىمەن ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن اق سامايلى ازامات، پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى، گەنەرال-مايور ەرجان يساقۇلوۆتىڭ ءومىر جولىنا توقتالماقپىز.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ باسىن­دا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىز­مەتىندە بولعان ەرجان بەكباۋ ۇلى – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءتاي-ءتاي باسقان قادامىن كوزى كورگەن، ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەل تۇلعالارى قاتارىندا. ول ساياسي ارەناداعى ءوز ورنى بار تاۋەلسىز، الەمدىك ۇدەرىستەردەن قالىسپاي دامىعان ەلگە اينالعانىمىزدى ءاردايىم ماقتان ەتەدى. سونداي-اق ەكونوميكالىق، الەۋ­مەتتىك احۋالى تۇرالاپ تۇرعان اق­مولا قالاسىنىڭ اسەم قالا نۇر-سۇل­تانعا اينالعانى – ەلباسى مەن وعان قولداۋ كورسەتكەن حالقىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى، جەتىستىگى مەن جەڭىسى دەپ ەسەپتەيدى.

ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تابىس­­تارى تۋرالى ايتارى كوپ. «بيىل ەلىمىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. مەن سول وتىز جىلدىڭ كۋاسىمىن. وسى جىلداردا مەملەكەتىمىز ىرگەلى ەلگە اينالدى، بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىمال بولدى. بۇۇ-نىڭ بەلدى مۇشەسى اتاندى. يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جويىلۋىنا باستاماشىلىق ەتتى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايى كوپ جاقساردى. بۇل تۇستا ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى قا­زىرگىدەي بەيبىت، تۇراقتى مەم­لەكەت­كە اينالۋىمىزدىڭ جولىندا ۇلت­­تىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىز­­­مەتكەرلەرى كوپ ەڭبەك ەتتى. وسى ورايدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ارنايى ورگان­دارىنىڭ باسشىلىعىندا جۇر­گەن ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەگىن اتاماۋ مۇم­كىن ەمەس. 90-جىلداردىڭ تو­قى­راۋىندا قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا جان ءبىتىرىپ، «مەملەكەتتىك» ءسوزىنىڭ ورنىنا «ۇلتتىق» ءسوزىن قويىپ، بۇدان بىلاي تەك ۇلت مۇددەسى جولىندا قىزمەت قىلاتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەلگەنىن مەڭزەدى. ەلى­مىزدىڭ ارنايى ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر وتە كوپ بولدى. كسرو-دان قالعان ەسكىلىكتەن قۇتىلىپ، بۇعان دەيىن ماسكەۋدەن باسقارىلىپ كەلگەن قازاقستان ءۇشىن جاڭا كەزەڭ جاڭا تالاپتار قويدى. نارىقتىق ەكو­نوميكانىڭ زاڭدارى كۇشىنە ەندى. الەمدىك وزىق ەلدەرمەن ينتەگراتسيا جاساۋ دا ءوز جە­مىستەرىن بەرە باستادى»، دەيدى كەيىپكەرىمىز وتكەن شاق بەلەستەرىن ەسكە الىپ.

ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزگە پايداسىنان زيانى كوپ جوبالاردى كىرگىزبەۋ، ينۆەستور تونىن جامىلىپ كەلىپ، قارجىلىق كىرىپ­تار­لىققا يتەرمەلەيتىن جوبالاردان ساق­تانۋ قاجەت بولدى. كەرىسىنشە، ءتيىمدى ۇسىنىستاردى دۇرىس باعالاپ، ەلىمىزگە يگىلىگى تيەتىن جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتتى. بۇل جولدا اتالعان ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ قاتەرلەرىن باعالاۋدى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.

ءار جىلدارى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­­­سىزدىك سالاسىن باسقارعان ب.باە­كەنوۆ، س.توقپاقباەۆ، ج.جۇمانبەكوۆ، ن.ابى­قاەۆ، م.ءتاجين، ا.شابدارباەۆ، ءا.شاياح­مەتوۆ، ۆ.جۇماقانوۆ سياقتى ءوز ىستەرىنە بەرىك، ۇلتىمىزدىڭ ادال ازاماتتارىمەن يىق تىرەسە بىرگە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتىن ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جارقىن كەزەڭى دەپ سانايتىن ەرجان بەكباۋ ۇلى: «2016 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىنەن بەرى ۇقك توراعاسى قىزمەتىن كارىم ءماسىموۆ اتقارىپ كەلەدى. تالاي مەملەكەتتىك جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان، ەلىمىزدىڭ ساياسي قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەلباسى نۇرسۇلتان  نازارباەۆتىڭ سەنىمدى سەرىگى بولا بىلگەن، الىس-جاقىن شەتەل­دەرمەن ديپلو­ماتيالىق، اسكەري-قور­عانىس، قۇ­قىق­تىق ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشى­لۋىنە ىق­پالى ەتكەن كارىم ءما­سىموۆتىڭ قاۋىپ­سىز­دىك قىزمەتىنە كەلۋى تەگىن ەمەس»، دەيدى.

ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ سوزىنە قا­راعاندا، ۇلت مۇددەسى جولىندا قىزمەت ەتكەن ۇقك-نىڭ ءاربىر قىزمەتكەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىندە تەربەلۋدە. الەمدىك گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشى­عىپ تۇرعان شاعىندا الىس-جاقىن كور­شىلەس ەلدەر، ونىڭ ىشىندە شىعىس الەمىندەگى تالاس-تارتىستىڭ سوڭى قان­توگىسكە ۇلاسىپ، ەڭ سوڭىندا مۇنىڭ بارىنەن قاراپايىم بەيبىت حالىق جا­پا شەگۋدە. ارينە قازاقستاننىڭ دي­پلوماتيالىق جۇمىسىنىڭ دۇرىس جول­عا قويىلۋى مەن كورشىلەرىمىزبەن دوس­تاستىق باعىتىن ۇستانۋى ەلىمىزدىڭ كەمەسىن شايقالتپاۋدا. الايدا كەيبىر كۇشتەردىڭ ىشتەن نە سىرتتان اسەر ەتىپ، قوعامىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءومىرىن ويرانداۋدى كوزدەيتىنى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى ەل اراسىنا ىرىتكى سالىپ، ارام پيعىلدى كوزدەۋشىلەردىڭ ارە­كەتىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بارى­مىزگە اۋىزبىرشىلىك قاجەت. كوزىمىزدى كەڭىرەك اشىپ، ءاربىر ارەكەتتىڭ سوڭىندا ءبىر ماقسات تۇراتىنىن انىق ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

ارينە ۇقك-نىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن قاۋىپتەردى ءبولىپ-جارىپ قاراي المايمىز. ەلىمىزگە، ۇلتىمىزعا تونگەن كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ، سەبەبىن انىقتاپ، سالدارىن جويۋ مەن بولاشاقتا قايتالانباۋىنا جاعداي جاساۋ – مىنە، بۇگىنگى ۇقك قىزمەتىنىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل ورايدا ول: «بۇگىنگى عالامتور جۇيە­سىنە تاۋەلدى ەلەكتروندى قۇرالدار مەن قۇرىلعىلار الاڭداتۋشىلىعىمدى تۋدىرادى. ارينە زامان اعىمى ءبىر ورىندا تۇرمايدى، تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دامۋ ۇستىندە. بىراق ءدال وسى قارىشتاپ دامىعان سالانىڭ ءوز ءالسىز تۇستارى دا بار دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا، سۋ بەرۋ جولدارى، بايلانىس جە­لىلەرى، كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق قام­تاماسىز ەتۋ قۇرالدارى، سپۋتنيك جۇيەسى، جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارى، ءتىپ­تى زاۋىت-فابريكالارعا دەيىن ەلەك­تروندى باسقارۋعا كوشىرىلگەن. بۇ­دان وزگە، حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ كوپ با­عىتى دا عالامتور جەلىسىن قولدانۋ ار­قىلى جۇزەگە اسىرىلادى. اقپاراتتىق بازالار، ازاماتتارىمىزدىڭ جەكە باسى تۋرالى مالىمەتتەر، مەملەكەتتىك ورگاندارداعى جۇمىستا دا ەلەكتروندى ەسەپتەگىش ماشينالارى ارقىلى وڭدەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى ءومىرىمىزدى كوپ جەڭىلدەتكەنىمەن، قاۋىپسىزدىك تۇر­عىسىنان وسال جاقتارى بار ەكەنىن، الاڭداتاتىنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى كيبەرشابۋىلدان جىلۋ-ەلەكترسىز قا­لۋىمىز مۇمكىن، وسىنداي شابۋىلدىڭ كەسىرىنەن ءىشىپ وتىرعان سۋىمىز ۋلانۋى مۇمكىن، بايلانىستان اجىراپ قالۋىمىز دا ىقتيمال. دەمەك، كيبەرقاۋىپسىزدىككە سالعىرت قاراۋعا بولمايدى».

كەيىپكەرىمىز مەم­لەكەتىمىزدىڭ قۇ­زىرلى ورگاندا­رى كي­بەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كوبى­رەك دەن قويسا دەيدى. ونىڭ اي­تۋىنشا، كەز كەلگەن جاۋىمىز ءالسىز تۇسىمىزدى ىزدەيدى. ال كيبەر­شابۋىلداردىڭ زاردابى بومبا جارىلىسىنان اسىپ تۇسپەسە، كەم بولماۋى ابدەن مۇمكىن.

ەرجان بەكباۋ ۇلى بۇدان ءارى ەلىمىزدىڭ توسىننان كەلەر قاتەرلەرگە ازىرلىگىنىڭ دە ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋى شارت ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، سوڭعى ەكى جىلداعى الەمدى ساس­تىرعان پاندەميانىڭ قازاقستانعا اسەرى جونىندە بىلاي دەيدى: «ىندەتپەن كۇرەسكە قىرۋار قارجى جۇمسالدى. كە­زىندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇ­رىلعان ۇلتتىق قوردىڭ ءدال وسى جاع­دايداعى ساقتاندىرۋ قورىنا اينالىپ شىعا كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل دا ءبىر كورەگەن ساياساتتىڭ جەمىسى بولار. كەيبىر وپپوزيتسيالىق توپتار ءدال وسى قوردىڭ قۇرىلۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ ەدى. بىراق سىن ساعاتتا بايقاعانىمىزداي، قارجىلىق قاۋىپسىزدىك پەن قوردىڭ بولۋى ءسوزسىز قاجەت ەكەن».

ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، تاعى ءبىر تۇيتكىل – سۋ ماسەلەسى. الەمدە تۇششى سۋعا سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ، كوپتەگەن ەل سۋ تاپشىلىعىنا ۇشى­راۋدا. «مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سۋ ستراتەگياسىن قازىردەن ويلاستىرۋ قاجەت. كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان حالقىمىز بولاشاقتا سۋ پروبلەماسىنا كەزىگۋى مۇم­كىن. ويتكەنى بىزدەگى سۋلاردىڭ كو­بىنىڭ باستاۋى شەتەلدەردە جانە ولار­دىڭ دا ءوز كوزدەگەن مۇددەلەرى مەن قا­جەتتىلىكتەرى بار. بۇل تۇرعىدان ال­عاندا، سۋ­دىڭ باسقا دا كوزدەرىن قاراس­تىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بارلىق عىلىمي-وندىرىستىك الەۋەتىمىزدى پايدالانىپ، قول­دانىلعان سۋدى قايتا وڭدەپ، تازالاۋ، بالامالى سۋ كوزدەرىن ىزدەپ تاۋىپ، جەر­استى سۋلارىن زەرتتەپ، بۇل جۇمىستى قولعا الۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ول ءۇشىن بىزگە تەحنولوگيالىق دامۋ قاجەت».

ەرجان بەكباۋ ۇلىن تولعاندىراتىن، تاعى ءبىر جايت – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى. «قۇرعاقشىلىق سياقتى تابيعي اپاتتارعا دايىن بولۋىمىز قاجەت. ازىق-ت ۇلىك قورلارىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ ازالى بەتتەرىندەگى تۇتاس ۇلتىمىزعا اكەلگەن اشارشىلىق زاردابىن ۇمىتۋعا ەش قاقىمىز جوق»، دەيدى ول.

ناعىز قايراتكەرگە ءتان قىرا­عى­لىقپەن قوعام ءومىرىنىڭ تىنىسىن با­قىلاپ، ءتيىستى جەردە ءوز پىكىرىن ءبىل­دىرىپ، اعالىق اقىل-كەڭەس، ورىندى سىن مەن سىندارلى وي ايتىپ جۇرگەن ەرجان يساقۇلوۆ اۋعانستاننان كەڭەس وداعى­نىڭ اسكەرىن شىعارعان كەزدە ميلليونداعان وق-دارىلەردىڭ بارلىعى ارىس قالاسىنا اكەلىنگەنىن، بۇل وق-دارى­لەر ابدەن ەسكىرگەندىكتەن جارىلىستار بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ، سوناۋ 2009 جىلى دەپۋتتاتىق ساۋال جولداپ، ون جىلدان كەيىن ورىن العان توتەنشە وقيعانىڭ بولجامىن جاساعانىن دا ايتا كەتەلىك. سول سياقتى ول كەزىندە ەلورداعا جاقىن ماڭدا ور­نالاسقان وق-ءدارى ارسەنالىنىڭ قاۋىپ­­تىلىگى جونىندە ەلباسىن اقپارات­تان­دىرىپ، جارىلعىش زاتتاردىڭ ارنايى پوليگوندارعا اپارىلىپ جويىلۋىن قادا­عالاپ، اتالعان قاۋىپتىڭ الدىن العا­نىن اتاپ وتكەن ورىندى.

ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ەل بولا­شا­عىنا، مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قا­تىستى ايتارى كوپ. «جاھاندانۋ ءۇردى­سىنىڭ تەرىس اسەرىنىڭ ءبىرى – ەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ تارالۋى، شەتەلدىك نا­سيحاتشىلاردىڭ رەكرۋتتارىنا اينالعان ازاماتتارىمىز زايىرلى قوعامنىڭ قارسىلاسىنا اينالۋدا. اتالعان كەسەلمەن كۇرەستىڭ كىلتى – قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىندا. وزگە ەلدىڭ جەرىندە ءجۇرىپ جاپا شەككەن، ۋلى يدەيانىڭ قۇربانىنا اينالعان، اداسقان ازاماتتارىمىزعا كەشىرىممەن قاراپ، ەلگە قايتارۋعا باعىتتالعان گۋ­مانيتارلىق «جۋسان» وپەراتسياسى دا قوعامدا كەرەعار پىكىرلەر تۋدىرعانى جاسىرىن ەمەس. ارينە قىلمىسقا قاتىس­تىلىعى دالەلدەنگەندەر زاڭ الدىندا ءتيىستى جازالارىن الدى، بىراق بۇل تۇستا باسىمدىق رەتىندە جازىقسىز سابيلەر مەن جارىنا ەرىپ جاڭىلعان انالاردى ەلگە قايتارۋعا بەرىلدى.

ءبىز ءوز كەمشىلىكتەرىمىزدى دە بىلۋگە ءتيىسپىز. مىسالى، ادامي كاپيتالعا كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. باردى ساتىپ قا­نا كۇن كورەتىن ەمەس، ءىلىم مەن ءبىلىم، عى­لىمعا سۇيەنىپ الدىڭعى قاتاردان تابىلىپ جاتقان ەلدەر كوپ. قازىرگى جاعدايدى تۇزەمەسەك، بولاشاقتا تەك تۇتىنۋشى ەل بولىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ول ءۇشىن اركىم ءوزى وتىرعان جۇمىس ورنىنىڭ نا­عىز مامانىنا اينالىپ، وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ءىستى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداۋى ءتيىس. ارينە مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ بولىپ، قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتارىمىزعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.

جوعارىدا اتالعان جاھاندانۋ پرو­تسەسىنىڭ تاعى ءبىر زاردابى دەسەك بولادى، ول – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ، جادىمىزدىڭ شايىلىپ كەتىپ جاتقانى. قازىردەن باستاپ بۇل ماسەلەلەردى ءجىتى باقىلاۋعا الماساق، كەلەشەكتە تىلىنەن، دىلىنەن الىستاعان ۇرپاق ءوسىپ شىعۋى مۇمكىن.

اسىرەسە مەنى ءتىل ماسەلەسى قاتتى الاڭ­داتادى. سوڭعى ۋاقىتتا زەرتتەۋ جۇ­مىستارىمەن اينالىسىپ جۇر­گەنىم­نەن بو­لار، ءتىلىمىزدىڭ ماڭىزى مەن ءۇشىن ءبى­رىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. تۇركى تىلىنەن باستاۋ الىپ، ەرتەرەكتە ارابشا، شاعاتايشا جازىپ كەلسەك، كەيىن كەلە كيريلليتساعا كوشتىك. ەندى، مىنە، لاتىن الفاۆيتىنە اۋىسقالى وتىرمىز. بايقاپ وتىرساڭىز، ءوز جەرىمىزدە ءجۇرىپ، ءوز تىلىمىزدە جەتىك سويلەپ جارىتىپ جۇرگەنىمىز از. ءار قازاق بالاسى بۇل كەمشىلىكتى جويۋعا اتسالىسپاسا، ۇرپاعىنا وسيەت قىلماسا، ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە.

زەرتتەۋ ماقالالارىمدى، كونە كىتاپ­تاردىڭ تۇپنۇسقالارى نەگىزىندە جا­زىلعان «شىڭعىس حان» كىتابىمدى وقىر­مان قاۋىمنىڭ كەيبىرى ورىس تى­لىندە ۇسىنۋىمدى سۇرايدى. بۇل دەگە­نىمىز – تاريحقا قىزىعۋشىلىعى بار بولعانىمەن، تىلدىك بىلىمدەرىنىڭ، قازاق تىلىندەگى ماتەريالداردى قابىلداۋ ءالى دە كوپشىلىك ءۇشىن قيىندىق تۋدى­راتىنىن بىلدىرەدى. ارينە بۇل وكى­نىشتى»، دەيدى ەرجان بەكباۋ ۇلى وزەگىن ورتەگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپپاي جۇرگەنىنە قىنجىلىپ.

ول ءباز بىرەۋلەردىڭ جەرىمىزگە سۇقتانا قاراپ، جاي عانا قاراپ قويماي، قازاقتىڭ انا جەرى بىزدىكى، مىنا جەرى بىزدىكى دەپ وزەۋرەپ جۇرگەنىن ارانداتۋشىلىق دەپ ەسەپتەيدى. «بىزگە بوساڭسۋعا بولمايدى. ويتكەنى جەر داۋى – قاۋىپ پەن قاتەردى الا جۇرەتىن ۇلكەن ماسەلە. ءبىزدىڭ مۇرات – بابالارىمىزدان قالعان جەرىمىزدى كەلەر ۇرپاققا تاپسىرۋ».

ەرجان بەكباۋ ۇلى بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن جەتە تۇسىنەتىن ازامات رەتىندە بۇگىنگى تاڭدا اسىرە دىنشىلدىكتەن كەلەتىن قاۋىپكە كوز جۇما قاراي المايدى. «ين­تەرنەتتە اشىق تاراتىلىپ جۇرگەن ۋا­عىزدار مەن ءدىن جايلى ايتىلاتىن تۇسىنىكتەمەلەردى، ءدىني ويلار مەن تال­قىلاۋلاردى دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋ قاجەت. ءسوزدىڭ قۇدىرەتى كۇشتى، سول سەبەپتى كەز كەلگەن ءسوزدى كونتەكستەن اجىراتىپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقستان زايىر­لى ەل دەگەنىمىزبەن، وسى ايتىلعان ما­سەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. يماندىلىقتىڭ كىلتىن ۇستاپ جۇرگەن ءبىلىم مەن بىلىگى جەتكىلىكتى ءدىن سالاسىنىڭ ناعىز ماماندارىنا قولداۋ كورسەتكەن دۇرىس».

جالپى، تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتە­رىنىڭ اشىلماي جۇرگەن قۇپيالارىن ىز­دەپ تاۋىپ، بۇرمالانعان بۇرىس تۇستا­رىن اشۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ءبىر جان بولسا، ول – ەرجان يساقۇلوۆ.

ول – ناعىز شىعىس ۇلىنا ءتان قا­سيە­تىمەن شىققان تەگى مەن بابالار جولىن ىزدەپ، ۇمىتىلا جازداعان تاريحىمىزدىڭ تىڭ بەتتەرىن زەرتتەپ، اشىپ جۇرگەن ىزدەۋشى. سوناۋ يران ەلىنەن التى ءجۇز-جەتى ءجۇز جىل بۇرىن جازىلعان كونە كىتاپتاردى قازاقشاعا اۋدارىپ، قيتۇرقى ساياسي ماقساتپەن ادەيى قاتە جازىلعان كەي دەرەكتەردى جوققا شىعارىپ، ناعىز قازاقتىڭ ارعى تەگىنە قۇرىعىن جەتكىزۋدى مۇرات ەتتى.

ساياسي عىلىمدار دوكتورى ەرجان يسا­قۇلوۆتىڭ «شىڭعىس حان» كىتابىن­داعى ۇلى قاعان جايلى جاساعان تەرەڭ زەرتتەۋلەرى وقىرماننىڭ قازاق تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا جول سىلتەيدى. تابيعاتى كەرەمەت شىعىس قازاقستانداعى بۇقتىرما وزەنىنىڭ تاريحى، بۇرحان قالدۋن تاۋلارىنىڭ، تارباعاتايدىڭ بۇلداق قاسىر اتاۋلى شىڭدارىنا قاتىستى تاماشا دەرەكتەرگە تاريح قويناۋىنان ءتىل قاتىردى. ناعىز زەرتتەۋشىگە ءتان ۇقىپتىلىقپەن مۇ­عۋلستان مەملەكەتىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى مەن گەوگرافيالىق مەكەندەرىن، شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاعىنىڭ حاندىق وردالارى بولعان قاراقورىم، ەمەل، قوبىق، الاكول، المالىق اتاۋلارىمەن تانىستىردى.

زەرتتەۋشىنىڭ تىڭ دەرەكتەرى جۇيەلى­لىگىمەن، تاريحي ارتەفاكتىلەردىڭ دالەلدى بەرىلىپ، بەلگىلى ءبىر لوگيكالىق تىزبەكتە قۇرىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

وسى ورايدا ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2021 جىلعى 9 ساۋىردەگى نومىرىندەگى ماقا­لاسىندا ءوزىنىڭ «شىڭعىس حان» كىتابىنا قاتىستى قالىڭ وقىرمانعا تۇسىنىكتى تىلمەن جىلىكتەپ بەرۋگە تىرىسقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

ەرجان بەكباۋ ۇلى حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن دامىتۋعا ەڭبەك ءسىڭى­رىپ، «رۋحاني ۇستاز» رەتىندە تانىمال بولعان ارعى باباسى بەكاسىل بيبو­لات ۇلى تۋرالى تاريحي مۇرانى جاڭ­عىرتۋدى قولعا العانى دا بولەك اڭگىمە. يسلام قاعيداتتارىن تەرەڭ مەڭگەرگەن، ءدىني تۇرعىدان وتە ساۋاتتى بەكاسىل بي­بولات ۇلى ءوز ەڭبەگىن ادام بالاسىنىڭ تانىمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقى دۇنيەتانىمدى يسلامنىڭ نە­گىزدەرىمەن ۇيلەستىرىپ جازعان ەكەن.

عۇلاما ويشىل بەكاسىل بيبولات­ ۇلىنىڭ اسىل مۇراسى – «زيكزال» ال­عاش رەت 2005 جىلى ءبىر توم بولىپ، ەكىن­شى رەت 2011 جىلى تولىقتىرىلىپ، ەكى توم بولىپ «جۇلدىزناما» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن بولاتىن. العاش­قى نۇسقاسىن اۋدارعاندار – ماقسۇت شا­پيعي مەن سارسەنبى ءداۋىت ۇلى. ەكىن­شى نۇسقاسىن اۋدارعان – ابدۋللا قاجى جولداس ۇلى. اراب، پارسى، تۇرىك-شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان بۇل اسا قۇندى مۇرا العاشقى ەكى باسىلىمىندا دا تولىق اۋدارىلماعان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى اراب، پارسى، تۇرىك-شاعاتاي تىلدەرىنىڭ بىلگىرى، بەلگىلى ءدىن­تانۋشى، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءزارىپباي ورازباي بۇل كى­تاپتى تولىق اۋدارىپ شىعىپ، 2014 جىلى «نۇرلى ورنەكتەر» دەگەن اتپەن جاريالادى.

تاريحتىڭ تەرەڭىنەن جەتكەن رۋحاني مۇرالارىمىزدىڭ زەرتتەلۋى مەن قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزىلىپ، ءتيىستى باعاسىن الۋى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسى بولار. وتكەنىمىزدىڭ تاعىلىمىن پاراقتاپ، ۇرپاق مۇراسىن تۇگەندەپ جۇرگەن ەر­جان بەكباۋ ۇلى سىندى اعامىزدىڭ نازارىنداعى دۇنيەلەر ءبىزدى ءالى تالاي تاڭعالدىراتىنى انىق.

ادام بالاسىنىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن بيىك ۇستاپ، ءومىردىڭ ءار ءساتىنىڭ قارا­پايىم قۋانىشتارىن باعالاپ، بالا ءسۇيىپ، ۇرپاق جالعاپ، تۋعاندارىڭ مەن باۋىرلارىڭنىڭ ورتاسىندا ادەمى ءومىر كەشكەنگە نە جەتسىن! بۇل تۇرعىدان العان­دا، كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ وتباسىلىق باقى­تىنىڭ كىلتىن تاۋىپ، جۇبايى بوتاكوزبەن ەكى ۇل، ءبىر قىز تاربيەلەپ، بۇگىندە نەمەرە، جيەن ءسۇيىپ، ءماندى دە ءساندى عۇمىر كەشىپ جۇرگەن ەل اعاسى.

ارداقتى اعامىز مامىر ايىنىڭ مەيرامدارى قارساڭىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتىنىڭ عيماراتىنا كەلىپ، ءىزبا­سارلارى، قاۋىپسىزدىك ورگاندارى مەن قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاس بۋىنعا ءوز اقىلىن ايتىپ، قۇتتىقتاپ شىقتى.

ەرجان بەكباۋ ۇلىمەن بولعان سول ءبىراز ۋاقىتتىق كەزدەسۋىمىزدەن قالعان ماعىنالى ويلارى مەن سۇبەلى پىكىرلەرىن وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

 

رۇستەم قۇرمانعازين،

ۇقك ءباسپاسوز قىزمەتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار