تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ باسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتىندە بولعان ەرجان بەكباۋ ۇلى – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءتاي-ءتاي باسقان قادامىن كوزى كورگەن, ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەل تۇلعالارى قاتارىندا. ول ساياسي ارەناداعى ءوز ورنى بار تاۋەلسىز, الەمدىك ۇدەرىستەردەن قالىسپاي دامىعان ەلگە اينالعانىمىزدى ءاردايىم ماقتان ەتەدى. سونداي-اق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك احۋالى تۇرالاپ تۇرعان اقمولا قالاسىنىڭ اسەم قالا نۇر-سۇلتانعا اينالعانى – ەلباسى مەن وعان قولداۋ كورسەتكەن حالقىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, جەتىستىگى مەن جەڭىسى دەپ ەسەپتەيدى.
ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تابىستارى تۋرالى ايتارى كوپ. «بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. مەن سول وتىز جىلدىڭ كۋاسىمىن. وسى جىلداردا مەملەكەتىمىز ىرگەلى ەلگە اينالدى, بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىمال بولدى. بۇۇ-نىڭ بەلدى مۇشەسى اتاندى. يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جويىلۋىنا باستاماشىلىق ەتتى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايى كوپ جاقساردى. بۇل تۇستا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى قازىرگىدەي بەيبىت, تۇراقتى مەملەكەتكە اينالۋىمىزدىڭ جولىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كوپ ەڭبەك ەتتى. وسى ورايدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ارنايى ورگاندارىنىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەگىن اتاماۋ مۇمكىن ەمەس. 90-جىلداردىڭ توقىراۋىندا قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا جان ءبىتىرىپ, «مەملەكەتتىك» ءسوزىنىڭ ورنىنا «ۇلتتىق» ءسوزىن قويىپ, بۇدان بىلاي تەك ۇلت مۇددەسى جولىندا قىزمەت قىلاتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەلگەنىن مەڭزەدى. ەلىمىزدىڭ ارنايى ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر وتە كوپ بولدى. كسرو-دان قالعان ەسكىلىكتەن قۇتىلىپ, بۇعان دەيىن ماسكەۋدەن باسقارىلىپ كەلگەن قازاقستان ءۇشىن جاڭا كەزەڭ جاڭا تالاپتار قويدى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدارى كۇشىنە ەندى. الەمدىك وزىق ەلدەرمەن ينتەگراتسيا جاساۋ دا ءوز جەمىستەرىن بەرە باستادى», دەيدى كەيىپكەرىمىز وتكەن شاق بەلەستەرىن ەسكە الىپ.
ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزگە پايداسىنان زيانى كوپ جوبالاردى كىرگىزبەۋ, ينۆەستور تونىن جامىلىپ كەلىپ, قارجىلىق كىرىپتارلىققا يتەرمەلەيتىن جوبالاردان ساقتانۋ قاجەت بولدى. كەرىسىنشە, ءتيىمدى ۇسىنىستاردى دۇرىس باعالاپ, ەلىمىزگە يگىلىگى تيەتىن جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتتى. بۇل جولدا اتالعان ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ قاتەرلەرىن باعالاۋدى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
ءار جىلدارى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىن باسقارعان ب.باەكەنوۆ, س.توقپاقباەۆ, ج.جۇمانبەكوۆ, ن.ابىقاەۆ, م.ءتاجين, ا.شابدارباەۆ, ءا.شاياحمەتوۆ, ۆ.جۇماقانوۆ سياقتى ءوز ىستەرىنە بەرىك, ۇلتىمىزدىڭ ادال ازاماتتارىمەن يىق تىرەسە بىرگە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتىن ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جارقىن كەزەڭى دەپ سانايتىن ەرجان بەكباۋ ۇلى: «2016 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىنەن بەرى ۇقك توراعاسى قىزمەتىن كارىم ءماسىموۆ اتقارىپ كەلەدى. تالاي مەملەكەتتىك جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, ەلىمىزدىڭ ساياسي قالىپتاسۋ كەزەڭىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەنىمدى سەرىگى بولا بىلگەن, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ديپلوماتيالىق, اسكەري-قورعانىس, قۇقىقتىق ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپالى ەتكەن كارىم ءماسىموۆتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە كەلۋى تەگىن ەمەس», دەيدى.
ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇلت مۇددەسى جولىندا قىزمەت ەتكەن ۇقك-نىڭ ءاربىر قىزمەتكەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىندە تەربەلۋدە. الەمدىك گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان شاعىندا الىس-جاقىن كورشىلەس ەلدەر, ونىڭ ىشىندە شىعىس الەمىندەگى تالاس-تارتىستىڭ سوڭى قانتوگىسكە ۇلاسىپ, ەڭ سوڭىندا مۇنىڭ بارىنەن قاراپايىم بەيبىت حالىق جاپا شەگۋدە. ارينە قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق جۇمىسىنىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋى مەن كورشىلەرىمىزبەن دوستاستىق باعىتىن ۇستانۋى ەلىمىزدىڭ كەمەسىن شايقالتپاۋدا. الايدا كەيبىر كۇشتەردىڭ ىشتەن نە سىرتتان اسەر ەتىپ, قوعامىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءومىرىن ويرانداۋدى كوزدەيتىنى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى ەل اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ارام پيعىلدى كوزدەۋشىلەردىڭ ارەكەتىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بارىمىزگە اۋىزبىرشىلىك قاجەت. كوزىمىزدى كەڭىرەك اشىپ, ءاربىر ارەكەتتىڭ سوڭىندا ءبىر ماقسات تۇراتىنىن انىق ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ارينە ۇقك-نىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن قاۋىپتەردى ءبولىپ-جارىپ قاراي المايمىز. ەلىمىزگە, ۇلتىمىزعا تونگەن كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ, سەبەبىن انىقتاپ, سالدارىن جويۋ مەن بولاشاقتا قايتالانباۋىنا جاعداي جاساۋ – مىنە, بۇگىنگى ۇقك قىزمەتىنىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل ورايدا ول: «بۇگىنگى عالامتور جۇيەسىنە تاۋەلدى ەلەكتروندى قۇرالدار مەن قۇرىلعىلار الاڭداتۋشىلىعىمدى تۋدىرادى. ارينە زامان اعىمى ءبىر ورىندا تۇرمايدى, تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دامۋ ۇستىندە. بىراق ءدال وسى قارىشتاپ دامىعان سالانىڭ ءوز ءالسىز تۇستارى دا بار دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا, سۋ بەرۋ جولدارى, بايلانىس جەلىلەرى, كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ قۇرالدارى, سپۋتنيك جۇيەسى, جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارى, ءتىپتى زاۋىت-فابريكالارعا دەيىن ەلەكتروندى باسقارۋعا كوشىرىلگەن. بۇدان وزگە, حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ كوپ باعىتى دا عالامتور جەلىسىن قولدانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. اقپاراتتىق بازالار, ازاماتتارىمىزدىڭ جەكە باسى تۋرالى مالىمەتتەر, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى جۇمىستا دا ەلەكتروندى ەسەپتەگىش ماشينالارى ارقىلى وڭدەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى ءومىرىمىزدى كوپ جەڭىلدەتكەنىمەن, قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان وسال جاقتارى بار ەكەنىن, الاڭداتاتىنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى كيبەرشابۋىلدان جىلۋ-ەلەكترسىز قالۋىمىز مۇمكىن, وسىنداي شابۋىلدىڭ كەسىرىنەن ءىشىپ وتىرعان سۋىمىز ۋلانۋى مۇمكىن, بايلانىستان اجىراپ قالۋىمىز دا ىقتيمال. دەمەك, كيبەرقاۋىپسىزدىككە سالعىرت قاراۋعا بولمايدى».
كەيىپكەرىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كوبىرەك دەن قويسا دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن جاۋىمىز ءالسىز تۇسىمىزدى ىزدەيدى. ال كيبەرشابۋىلداردىڭ زاردابى بومبا جارىلىسىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم بولماۋى ابدەن مۇمكىن.
ەرجان بەكباۋ ۇلى بۇدان ءارى ەلىمىزدىڭ توسىننان كەلەر قاتەرلەرگە ازىرلىگىنىڭ دە ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋى شارت ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, سوڭعى ەكى جىلداعى الەمدى ساستىرعان پاندەميانىڭ قازاقستانعا اسەرى جونىندە بىلاي دەيدى: «ىندەتپەن كۇرەسكە قىرۋار قارجى جۇمسالدى. كەزىندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قوردىڭ ءدال وسى جاعدايداعى ساقتاندىرۋ قورىنا اينالىپ شىعا كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل دا ءبىر كورەگەن ساياساتتىڭ جەمىسى بولار. كەيبىر وپپوزيتسيالىق توپتار ءدال وسى قوردىڭ قۇرىلۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ ەدى. بىراق سىن ساعاتتا بايقاعانىمىزداي, قارجىلىق قاۋىپسىزدىك پەن قوردىڭ بولۋى ءسوزسىز قاجەت ەكەن».
ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر تۇيتكىل – سۋ ماسەلەسى. الەمدە تۇششى سۋعا سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ, كوپتەگەن ەل سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراۋدا. «مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سۋ ستراتەگياسىن قازىردەن ويلاستىرۋ قاجەت. كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان حالقىمىز بولاشاقتا سۋ پروبلەماسىنا كەزىگۋى مۇمكىن. ويتكەنى بىزدەگى سۋلاردىڭ كوبىنىڭ باستاۋى شەتەلدەردە جانە ولاردىڭ دا ءوز كوزدەگەن مۇددەلەرى مەن قاجەتتىلىكتەرى بار. بۇل تۇرعىدان العاندا, سۋدىڭ باسقا دا كوزدەرىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بارلىق عىلىمي-وندىرىستىك الەۋەتىمىزدى پايدالانىپ, قولدانىلعان سۋدى قايتا وڭدەپ, تازالاۋ, بالامالى سۋ كوزدەرىن ىزدەپ تاۋىپ, جەراستى سۋلارىن زەرتتەپ, بۇل جۇمىستى قولعا الۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ول ءۇشىن بىزگە تەحنولوگيالىق دامۋ قاجەت».
ەرجان بەكباۋ ۇلىن تولعاندىراتىن, تاعى ءبىر جايت – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى. «قۇرعاقشىلىق سياقتى تابيعي اپاتتارعا دايىن بولۋىمىز قاجەت. ازىق-ت ۇلىك قورلارىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. تاريحىمىزدىڭ ازالى بەتتەرىندەگى تۇتاس ۇلتىمىزعا اكەلگەن اشارشىلىق زاردابىن ۇمىتۋعا ەش قاقىمىز جوق», دەيدى ول.
ناعىز قايراتكەرگە ءتان قىراعىلىقپەن قوعام ءومىرىنىڭ تىنىسىن باقىلاپ, ءتيىستى جەردە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, اعالىق اقىل-كەڭەس, ورىندى سىن مەن سىندارلى وي ايتىپ جۇرگەن ەرجان يساقۇلوۆ اۋعانستاننان كەڭەس وداعىنىڭ اسكەرىن شىعارعان كەزدە ميلليونداعان وق-دارىلەردىڭ بارلىعى ارىس قالاسىنا اكەلىنگەنىن, بۇل وق-دارىلەر ابدەن ەسكىرگەندىكتەن جارىلىستار بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, سوناۋ 2009 جىلى دەپۋتتاتىق ساۋال جولداپ, ون جىلدان كەيىن ورىن العان توتەنشە وقيعانىڭ بولجامىن جاساعانىن دا ايتا كەتەلىك. سول سياقتى ول كەزىندە ەلورداعا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان وق-ءدارى ارسەنالىنىڭ قاۋىپتىلىگى جونىندە ەلباسىن اقپاراتتاندىرىپ, جارىلعىش زاتتاردىڭ ارنايى پوليگوندارعا اپارىلىپ جويىلۋىن قاداعالاپ, اتالعان قاۋىپتىڭ الدىن العانىن اتاپ وتكەن ورىندى.
ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ ەل بولاشاعىنا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ايتارى كوپ. «جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ تەرىس اسەرىنىڭ ءبىرى – ەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ تارالۋى, شەتەلدىك ناسيحاتشىلاردىڭ رەكرۋتتارىنا اينالعان ازاماتتارىمىز زايىرلى قوعامنىڭ قارسىلاسىنا اينالۋدا. اتالعان كەسەلمەن كۇرەستىڭ كىلتى – قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىندا. وزگە ەلدىڭ جەرىندە ءجۇرىپ جاپا شەككەن, ۋلى يدەيانىڭ قۇربانىنا اينالعان, اداسقان ازاماتتارىمىزعا كەشىرىممەن قاراپ, ەلگە قايتارۋعا باعىتتالعان گۋمانيتارلىق «جۋسان» وپەراتسياسى دا قوعامدا كەرەعار پىكىرلەر تۋدىرعانى جاسىرىن ەمەس. ارينە قىلمىسقا قاتىستىلىعى دالەلدەنگەندەر زاڭ الدىندا ءتيىستى جازالارىن الدى, بىراق بۇل تۇستا باسىمدىق رەتىندە جازىقسىز سابيلەر مەن جارىنا ەرىپ جاڭىلعان انالاردى ەلگە قايتارۋعا بەرىلدى.
ءبىز ءوز كەمشىلىكتەرىمىزدى دە بىلۋگە ءتيىسپىز. مىسالى, ادامي كاپيتالعا كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. باردى ساتىپ قانا كۇن كورەتىن ەمەس, ءىلىم مەن ءبىلىم, عىلىمعا سۇيەنىپ الدىڭعى قاتاردان تابىلىپ جاتقان ەلدەر كوپ. قازىرگى جاعدايدى تۇزەمەسەك, بولاشاقتا تەك تۇتىنۋشى ەل بولىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ول ءۇشىن اركىم ءوزى وتىرعان جۇمىس ورنىنىڭ ناعىز مامانىنا اينالىپ, وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ءىستى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداۋى ءتيىس. ارينە مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ بولىپ, قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتارىمىزعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
جوعارىدا اتالعان جاھاندانۋ پروتسەسىنىڭ تاعى ءبىر زاردابى دەسەك بولادى, ول – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ, جادىمىزدىڭ شايىلىپ كەتىپ جاتقانى. قازىردەن باستاپ بۇل ماسەلەلەردى ءجىتى باقىلاۋعا الماساق, كەلەشەكتە تىلىنەن, دىلىنەن الىستاعان ۇرپاق ءوسىپ شىعۋى مۇمكىن.
اسىرەسە مەنى ءتىل ماسەلەسى قاتتى الاڭداتادى. سوڭعى ۋاقىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىمنەن بولار, ءتىلىمىزدىڭ ماڭىزى مەن ءۇشىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. تۇركى تىلىنەن باستاۋ الىپ, ەرتەرەكتە ارابشا, شاعاتايشا جازىپ كەلسەك, كەيىن كەلە كيريلليتساعا كوشتىك. ەندى, مىنە, لاتىن الفاۆيتىنە اۋىسقالى وتىرمىز. بايقاپ وتىرساڭىز, ءوز جەرىمىزدە ءجۇرىپ, ءوز تىلىمىزدە جەتىك سويلەپ جارىتىپ جۇرگەنىمىز از. ءار قازاق بالاسى بۇل كەمشىلىكتى جويۋعا اتسالىسپاسا, ۇرپاعىنا وسيەت قىلماسا, ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە.
زەرتتەۋ ماقالالارىمدى, كونە كىتاپتاردىڭ تۇپنۇسقالارى نەگىزىندە جازىلعان «شىڭعىس حان» كىتابىمدى وقىرمان قاۋىمنىڭ كەيبىرى ورىس تىلىندە ۇسىنۋىمدى سۇرايدى. بۇل دەگەنىمىز – تاريحقا قىزىعۋشىلىعى بار بولعانىمەن, تىلدىك بىلىمدەرىنىڭ, قازاق تىلىندەگى ماتەريالداردى قابىلداۋ ءالى دە كوپشىلىك ءۇشىن قيىندىق تۋدىراتىنىن بىلدىرەدى. ارينە بۇل وكىنىشتى», دەيدى ەرجان بەكباۋ ۇلى وزەگىن ورتەگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپپاي جۇرگەنىنە قىنجىلىپ.
ول ءباز بىرەۋلەردىڭ جەرىمىزگە سۇقتانا قاراپ, جاي عانا قاراپ قويماي, قازاقتىڭ انا جەرى بىزدىكى, مىنا جەرى بىزدىكى دەپ وزەۋرەپ جۇرگەنىن ارانداتۋشىلىق دەپ ەسەپتەيدى. «بىزگە بوساڭسۋعا بولمايدى. ويتكەنى جەر داۋى – قاۋىپ پەن قاتەردى الا جۇرەتىن ۇلكەن ماسەلە. ءبىزدىڭ مۇرات – بابالارىمىزدان قالعان جەرىمىزدى كەلەر ۇرپاققا تاپسىرۋ».
ەرجان بەكباۋ ۇلى بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنەتىن ازامات رەتىندە بۇگىنگى تاڭدا اسىرە دىنشىلدىكتەن كەلەتىن قاۋىپكە كوز جۇما قاراي المايدى. «ينتەرنەتتە اشىق تاراتىلىپ جۇرگەن ۋاعىزدار مەن ءدىن جايلى ايتىلاتىن تۇسىنىكتەمەلەردى, ءدىني ويلار مەن تالقىلاۋلاردى دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋ قاجەت. ءسوزدىڭ قۇدىرەتى كۇشتى, سول سەبەپتى كەز كەلگەن ءسوزدى كونتەكستەن اجىراتىپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقستان زايىرلى ەل دەگەنىمىزبەن, وسى ايتىلعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. يماندىلىقتىڭ كىلتىن ۇستاپ جۇرگەن ءبىلىم مەن بىلىگى جەتكىلىكتى ءدىن سالاسىنىڭ ناعىز ماماندارىنا قولداۋ كورسەتكەن دۇرىس».
جالپى, تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ اشىلماي جۇرگەن قۇپيالارىن ىزدەپ تاۋىپ, بۇرمالانعان بۇرىس تۇستارىن اشۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ءبىر جان بولسا, ول – ەرجان يساقۇلوۆ.
ول – ناعىز شىعىس ۇلىنا ءتان قاسيەتىمەن شىققان تەگى مەن بابالار جولىن ىزدەپ, ۇمىتىلا جازداعان تاريحىمىزدىڭ تىڭ بەتتەرىن زەرتتەپ, اشىپ جۇرگەن ىزدەۋشى. سوناۋ يران ەلىنەن التى ءجۇز-جەتى ءجۇز جىل بۇرىن جازىلعان كونە كىتاپتاردى قازاقشاعا اۋدارىپ, قيتۇرقى ساياسي ماقساتپەن ادەيى قاتە جازىلعان كەي دەرەكتەردى جوققا شىعارىپ, ناعىز قازاقتىڭ ارعى تەگىنە قۇرىعىن جەتكىزۋدى مۇرات ەتتى.
ساياسي عىلىمدار دوكتورى ەرجان يساقۇلوۆتىڭ «شىڭعىس حان» كىتابىنداعى ۇلى قاعان جايلى جاساعان تەرەڭ زەرتتەۋلەرى وقىرماننىڭ قازاق تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا جول سىلتەيدى. تابيعاتى كەرەمەت شىعىس قازاقستانداعى بۇقتىرما وزەنىنىڭ تاريحى, بۇرحان قالدۋن تاۋلارىنىڭ, تارباعاتايدىڭ بۇلداق قاسىر اتاۋلى شىڭدارىنا قاتىستى تاماشا دەرەكتەرگە تاريح قويناۋىنان ءتىل قاتىردى. ناعىز زەرتتەۋشىگە ءتان ۇقىپتىلىقپەن مۇعۋلستان مەملەكەتىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى مەن گەوگرافيالىق مەكەندەرىن, شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاعىنىڭ حاندىق وردالارى بولعان قاراقورىم, ەمەل, قوبىق, الاكول, المالىق اتاۋلارىمەن تانىستىردى.
زەرتتەۋشىنىڭ تىڭ دەرەكتەرى جۇيەلىلىگىمەن, تاريحي ارتەفاكتىلەردىڭ دالەلدى بەرىلىپ, بەلگىلى ءبىر لوگيكالىق تىزبەكتە قۇرىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
وسى ورايدا ەرجان بەكباۋ ۇلىنىڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2021 جىلعى 9 ساۋىردەگى نومىرىندەگى ماقالاسىندا ءوزىنىڭ «شىڭعىس حان» كىتابىنا قاتىستى قالىڭ وقىرمانعا تۇسىنىكتى تىلمەن جىلىكتەپ بەرۋگە تىرىسقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ەرجان بەكباۋ ۇلى حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن دامىتۋعا ەڭبەك ءسىڭىرىپ, «رۋحاني ۇستاز» رەتىندە تانىمال بولعان ارعى باباسى بەكاسىل بيبولات ۇلى تۋرالى تاريحي مۇرانى جاڭعىرتۋدى قولعا العانى دا بولەك اڭگىمە. يسلام قاعيداتتارىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, ءدىني تۇرعىدان وتە ساۋاتتى بەكاسىل بيبولات ۇلى ءوز ەڭبەگىن ادام بالاسىنىڭ تانىمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقى دۇنيەتانىمدى يسلامنىڭ نەگىزدەرىمەن ۇيلەستىرىپ جازعان ەكەن.
عۇلاما ويشىل بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ اسىل مۇراسى – «زيكزال» العاش رەت 2005 جىلى ءبىر توم بولىپ, ەكىنشى رەت 2011 جىلى تولىقتىرىلىپ, ەكى توم بولىپ «جۇلدىزناما» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن بولاتىن. العاشقى نۇسقاسىن اۋدارعاندار – ماقسۇت شاپيعي مەن سارسەنبى ءداۋىت ۇلى. ەكىنشى نۇسقاسىن اۋدارعان – ابدۋللا قاجى جولداس ۇلى. اراب, پارسى, تۇرىك-شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان بۇل اسا قۇندى مۇرا العاشقى ەكى باسىلىمىندا دا تولىق اۋدارىلماعان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى اراب, پارسى, تۇرىك-شاعاتاي تىلدەرىنىڭ بىلگىرى, بەلگىلى ءدىنتانۋشى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءزارىپباي ورازباي بۇل كىتاپتى تولىق اۋدارىپ شىعىپ, 2014 جىلى «نۇرلى ورنەكتەر» دەگەن اتپەن جاريالادى.
تاريحتىڭ تەرەڭىنەن جەتكەن رۋحاني مۇرالارىمىزدىڭ زەرتتەلۋى مەن قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزىلىپ, ءتيىستى باعاسىن الۋى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسى بولار. وتكەنىمىزدىڭ تاعىلىمىن پاراقتاپ, ۇرپاق مۇراسىن تۇگەندەپ جۇرگەن ەرجان بەكباۋ ۇلى سىندى اعامىزدىڭ نازارىنداعى دۇنيەلەر ءبىزدى ءالى تالاي تاڭعالدىراتىنى انىق.
ادام بالاسىنىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن بيىك ۇستاپ, ءومىردىڭ ءار ءساتىنىڭ قاراپايىم قۋانىشتارىن باعالاپ, بالا ءسۇيىپ, ۇرپاق جالعاپ, تۋعاندارىڭ مەن باۋىرلارىڭنىڭ ورتاسىندا ادەمى ءومىر كەشكەنگە نە جەتسىن! بۇل تۇرعىدان العاندا, كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ وتباسىلىق باقىتىنىڭ كىلتىن تاۋىپ, جۇبايى بوتاكوزبەن ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ, بۇگىندە نەمەرە, جيەن ءسۇيىپ, ءماندى دە ءساندى عۇمىر كەشىپ جۇرگەن ەل اعاسى.
ارداقتى اعامىز مامىر ايىنىڭ مەيرامدارى قارساڭىندا ۇقك ورتالىق اپپاراتىنىڭ عيماراتىنا كەلىپ, ءىزباسارلارى, قاۋىپسىزدىك ورگاندارى مەن قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاس بۋىنعا ءوز اقىلىن ايتىپ, قۇتتىقتاپ شىقتى.
ەرجان بەكباۋ ۇلىمەن بولعان سول ءبىراز ۋاقىتتىق كەزدەسۋىمىزدەن قالعان ماعىنالى ويلارى مەن سۇبەلى پىكىرلەرىن وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
رۇستەم قۇرمانعازين,
ۇقك ءباسپاسوز قىزمەتى
