رۋحانيات • 14 ماۋسىم، 2021

قازاق ەلىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ ونەرى حاقىندا

155 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىز ەلدىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – دەربەس سىرتقى ساياساتى. وسى ورايدا قازاق حالقىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ ونەرىن، «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەپ ەجەلدەن ءبىتىم مەن بارىس-كەلىسكە بارىنشا بايىپپەن قاراعان دانا حالقىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق دارالىعىن ساراپتاۋعا تىرىستىق.

 

قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى سىرتقى ساياساتى

1465 جىلى دەربەستىگىن العان قازاق حاندىعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردا وزدەرىنە دەيىنگى التىن وردا مەن تۇركى قاعاناتىنىڭ داستۇرلەرىنە سۇيەنگەن.

قاسىم حان تۇسىندا قابىلدانىپ، حا­لىق اراسىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتانىپ كەتكەن ادەت-عۇرىپ جانە زاڭدار جيناعىندا ەلشىلىك جورالارعا ارنايى توقتالعان. ەلشىلىك قىزمەتپەن الىس-جاقىن ەلدەرگە شىعاتىن بي-شەشەندەرگە ايرىقشا تالاپ قويىپ، ولاردىڭ اراب، شاعاتاي، پارسى نە بارا جاتقان ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋىنە باسا ءمان بەرگەن نەمەسە جانىنا اۋدارماشى ىلەستىرگەن. تاريحشى-عالىم التايى ورازباەۆانىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنسەك، 1511-1518 جىلدارى قاسىم حاننىڭ تۇ­سىندا حالقىنىڭ سانى 1 ملن-عا جەتكەن قا­زاق حاندىعى ءىىى ۆاسيلي ۋاعىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق باي­لانىس ورناتىپ، ەۋروپا ەلدەرىنە جەكە-دارا مەملەكەت رەتىندە تانىلعان.

تاريحتا قۇلمۇحاممەد ەلشىلىگى دەپ اتى قالعان قازاق حالقىنىڭ ەڭ العاشقى رەسمي ديپلوماتيالىق ميسسياسى 1594 جىلى ماسكەۋ قالاسىنا كەلىپ، كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى جانە يران ەلشىسى عادي-بەكپەن كەزدەسىپ، بۇقار حاندىعىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. قازاق ەلشىسى قۇلمۇحاممەد پەن يران ەلشىسى عادي-بەك­تىڭ كەزدەسۋىنە بوريس گودۋنوۆتىڭ رۇقسا­تىن العان ءارى ماسكەۋدە مىرزاقاماقتا جۇرگەن وراز-مۇحاممەد سۇلتان سەبەپكەر بولادى.

قۇلمۇحاممەد بەكتىڭ رەسەيگە كەلۋىنىڭ ءبىر ماقساتى دا وسى تاۋەكەل حاننىڭ ءىنىسى ءسىبىر حاندىعىنا بارعاندا اڭداۋسىزدا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، ماسكەۋ اسىپ، كەيىننەن قازىرگى ريازان جەرىندە قاسىم حاندىعىن قۇرعان وراز-مۇحاممەد سۇلتاندى بوساتىپ الۋ ەدى. وكىنىشكە قاراي، تاۋەكەل بۇل ماقساتىنا جەتە المايدى. تاعدىرى تار زاماننىڭ قۇربانى بولعان سۇلتان «بۇلعاق زاماندا» جالعان دميتري ء(ىى لجە­د­ميتري) جالدامالىلارىنىڭ قولى­نان قازا تاپتى.

وكىنىشكە قاراي، قۇلمۇحاممەد بەك رەسەي پاتشالىعىمەن قاي تىلدە سويلەستى، ەكەۋارا پروتوكول قالاي جۇرگىزىلدى، قازاق ەلشىلەرىن كۇتىپ الۋ مەن شىعارىپ سالۋ جورالعىسى قالاي جۇرگىزىلدى بۇل تۋرالى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. تەك يران شاحىمەن جۇرگىزگەن قازاق حاندارىنىڭ كەلىسسوز قۇجاتتارى عانا قايبىر جىلدارى تەگەراننان تابىلدى. وندا قاسىم حاننىڭ ورداسى سيپاتتالىپ، حان تاعىنىڭ اينالاسىندا 1200 ءامىر وتىرعاندىعى جازىلىپ، حان ءتاجىنىڭ قۇنى 70 مىڭ تۇمان تۇراتىنى، ونىڭ شىڭعىس قاعاننىڭ تاجىندەي ەكەنى قاعازعا تۇسىرىلگەن.

تاعى ءبىر قىزىق دەرەكتىڭ ءبىرى – قازاق دالاسىنان وتەتىن، نە ەلشىلىك قىزمەتپەن اتتانعان جاۋاپتى ادامعا ەل اۋماعىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن ارنايى رۇقسات­ناما تۇرىندە زاتبەلگى تاپسىرىلعان. شا­ماسى بۇل شىڭعىس حان داۋىرىنەن قالعان ءداس­تۇر بولسا كەرەك. دەگەنمەن ەلشىگە تيى­­سۋگە بولمايدى دەگەن قاتاڭ قاعيدا تاۋ­كە حان تۇسىندا بۇزىلا باستادى. 1693 جى­لى تاۋكە حان ورىس ۆوەۆوداسىنا جاز­عان حاتىندا: «ەلشىنى قاراقشى سەكىلدى قا­ماپ تاستاۋ قاشاننان بەرى بار ەدى؟ قا­­زىر بۇل قالىپتى جاعدايعا اينالدى»، دەپ كوڭىلى تولماي، بۇل ماسەلەگە ءوزىنىڭ الاڭ­داۋشىلىعىن بىلدىرەدى.

م.ماعاۋيننىڭ «قازاق تاريحىنىڭ الىپ­­پەسى» تاريحي ەڭبەگىنە سىلتەمە بەرسەك، 1757 جىلى قىتاي قولباسشىسى فۋ دە قازاق دالاسىنا ۇرىس سالا كىرەدى. ابىلاي حان جىبەرگەن ابىلپەيىز سۇلتان باستاپقى­دا ۇرىس سالعانىمەن، جاۋشى شىعارىپ، ەكى جاق كەلىسىمگە كەلەدى. سول تۇستا قا­زاق ەلشىلەرى مەن قىتاي قولباسىلارى ارا­سىن­داعى كەلىس­سوز قالماق تىلىندە وت­كەن. ودان بولەك قا­زاق حاندارىنىڭ قى­تاي بيلەۋشىلەرىمەن ديپ­لوماتيالىق حات-حاباردى شاعاتاي، ويرات تىل­دەرىندە جۇر­گىزگەنى دە سوڭعى جىل­دارى ەلىمىز جۇ­زەگە اسىرعان زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرى­­نىڭ ناتي­جەسىندە بەلگىلى بولىپ وتىر.

 

قازاق ەلشىلىك ميسسياسىنىڭ نەگىزدەرى

قازاق تاريحىن گەنەتيكالىق گەنەالوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى تاريحشى جاقسىلىق ءسابيتوۆ: «بۇرىنعى ەلشىلەردىڭ نەگىزگى جۇمىسى قازىرگى پوشتا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتىنە ۇقساس بولعان. پاتشا نەمەسە كورول/حان تاراپىنان جا­زىلعان حاتتى اپارىپ بەرىپ، ونى وقىپ، تيىسىنشە جاۋاپ الىپ قايتاتىن فەلدەگەر/كۋرەر قىزمەتىن اتقارعان»، دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالادى.

بەلگىلى تاريحشى جامبىل ارتىق­باەۆ­تىڭ «جەتى جارعى» اتتى كىتابىندا قازاق حاندىعىنىڭ XVII-XVIII عاسىرداعى قۇرىلىمى، سىرتقى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى، ىشكى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ، قىزىقتى دەرەكتەر ۇسىنىلادى. ماسەلەن، تەك قانا XVIII عاسىردىڭ وزىندە قازاق حاندىعى باسقا ەلدەرمەن سىرتقى قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرۋ بارىسىندا اتتاندىرعان جانە قابىلداعان ەل­شىلەر سانى 70-تەن اسادى دەگەن دەرەك بار. بۇل قاتاردا تۇركيا، رەسەي، قىتاي مەملەكەتتەرى بار.

سول زامانداردا-اق قازاق حان­دى­عى­نىڭ كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتى­نا­سى ەلشىلىكتەر ارقىلى رەتتەلگەن. «ەل­دەس­­تىرمەك – ەلشىدەن، جاۋلاستىرماق – جاۋ­شى­دان» دەگەن اتادان قالعان ءسوز سول جىل­­داردان قالعان بولسا كەرەك. «جەتى جارعى» كىتابىندا «قازاق حاندارىنىڭ بيلىگى تۇركىستانمەن شەكتەلمەي، ونىڭ ماڭايىنداعى ءىرى قالالاردى قامتىدى. سول سەبەپتەن شەتەلدەرگە اتتانعان ەل­شى­­لىكتەردىڭ ءبىرىنشى ماقساتى ساۋدا قا­­رىم-قاتىناستارىن رەتتەۋ بولعانى ايان»، دەپ جازىلعان. Cونداي-اق قازاق ەلشى­لەرىنىڭ شەتەلدە ۇستالۋى، قامالۋى مەم­لەكەتارالىق جانجالعا سەبەپ بولعان. ونىڭ مىسالى – 1690 جىلى توبىلعا ات­تانعان سارى مەن كەلدەيدىڭ ەلشىلىگى. ءبىرى باتىر، ءبىرى مىرزا ەكى ازاماتتىڭ مىن­دەتى – ساۋدا كەلىسىمىنە قول قويۋ. ولار­دىڭ قالتالارىندا توبىل قالاسىنىڭ ءىرى ساۋداگەرى اۋەزباي قۇلمامەتوۆكە جا­زىلعان حات بولعان، ول حاتتا ءاز تاۋكە وعان ۇلكەن قۇرمەت كورسەتە وتىرىپ، قازاق پەن ورىستىڭ اراسىندا دانەكەر بولۋىن وتىنەدى. بۇلار ءجامىش كولىنىڭ ماڭىنداعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ۇستالعان.

وسى سەبەپتەن 1690 جىلدىڭ قىسىن­دا تۇمەن وكرۋگىنىڭ تارحان وستروگى تال­قاندالدى، 1691 جىلى تسارەۆ-گوروديششا اتالاتىن ورىس بەكىنىسى (قازىرگى قور­عان قا­لاسى) شابىلادى، توبىل گۋبەر­نيا­سىنىڭ ۋتياتسكوە سلوبوداسى، ورىنبور گۋ­بەر­نيا­سىنىڭ كۋرتامىش قونىسى تالان-تا­راج­عا ۇشىرادى. 1690-1692 جىلدارى قازاق جاساقتارى ءسىبىردىڭ تارا قالاسىنا دەيىنگى ايماقتاعى ەلگە تىنىشتىق بەرمەگەن.

شەتەلدەن كەلگەن ەلشىلەردى قابىلداۋ، ولاردىڭ جاعدايىن، كۇنكورىسىن جاساۋ حان ورداسىنان بولەك، اۋقاتتى بايلارعا دا سەنىپ تاپسىرىلعان. وسى وقيعالاردىڭ ءبىرىن م.ج.كوپەي ۇلى بىلاي سيپاتتاعان: «ابىلاي حان زامانىندا ورىس جۇرتىنان وتىز كىسى ەلشىلىككە كەلىپ، قىس ءتۇسىپ كەتكەن سوڭ، قازاق ىشىندە قىستاپ قالىپ، مالاي جادىگەر قويلىباي باي ءبىر قىس ءجۇز اق قارا باس قوي سويىپ كۇتىپ، قىستان اشىقتىرماي، تارىقتىرماي شىعارعان ەكەن».

ەگەر مامىلەگەرلىك قارىم-قاتىناستار ناتيجە بەرمەسە، نە بولماسا ەلشىلەرگە لا­يىق­تى سىي-سيپات كورسەتىلمەسە، مۇنىڭ سوڭى قارۋلى قاقتىعىس پەن جاۋگەرشىلىككە ۇلاسقان.

قازاق حالقىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن كورشىلەس ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرى كەلىس­سوز­گە قازاق تاراپىنان بي قاتىسسا، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە وزگە دە بايلانىس ماسەلەلەرىن شەشۋگە تىرىسقان. ەگەر حان­­­مەن بىرگە كەلىسسوزگە بەلگىلى باتىرلار كىرى­­سەتىن بولسا، سوعىسقا قامدانعان. بۇل دا – دالا ديپلوماتياسىنىڭ جازىلما­عان زاڭ­دارىنىڭ ءبىر پاراسى.

 

باس ەلشىلەر – اتالىقتار تۋرالى

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ءتۇر­لى ديپلوماتيالىق كەلىسسوز بەن با­رىس-كەلىستىڭ باسىندا جۇرگەن جانە تاق مۇ­را­­گەرلەرىن دايىنداۋدا وراسان زور ەڭ­بەك سىڭىرگەن اتالىقتاردىڭ ورنى ەرەكشە. تاريحشى قۇربانعالي ءحاليديدىڭ جا­زۋىنشا، اتالىقتاردىڭ سارايداعى بي­لىك قۇزىرى ۋازىردەن جوعارى بولعان. ءتۇرلى كەلىسسوزدەر مەن قۇجاتتارعا حان قۇقى­عىنداي جارلىققا ءمور باسۋ قۇقىعىنا دا يە بولىپتى. بۇل تۋرالى تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ: «باس ەلشىلەردىڭ ءبارى – اتالىقتار. رەسەي، قىتاي قۇجاتتارىنا، نە بولماسا تۇركيادا سۇلتان احمەتكە جازىلعان حاتتاردى قاراپ وتىرساق، بار­لىعىن اتالىقتار اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى باس­قارىپ وتىرعان. باس ەلشىلەر اتالىقتار اۋلەتتەرىنەن شىققان»، دەيدى.

«قايىپ حاننىڭ 1718 جىلى پەتر پاتشاعا ەلشىلىگىن باستاعان ارىستان اتا­لىقتىڭ ۇلى تانتاي باتىر. ونىڭ دەڭ­گەيىن قايىپ حاننىڭ پەتر پاتشاعا جاز­عان حاتىنان مىنا ءۇزىندى كورسەتىپ بەرە الادى: «ا پوسلال يا وت سەبيا ك ۆاشەمۋ ۆەليچەستۆۋ ستاريننوگو سۆوەگو سلۋگۋ ي اتالىكا اراسلان-باتىريا، لۋچشەگو چەلوۆەكا، سىنا ەگو تانتايا-باتىريا بولشيم پوسلاننيكوم» دەيدى. بۇل جەردە قايىپ حان الدىمەن ارىستان اتالىق اۋلەتىنىڭ قازاق حاندىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاعان. ەكىنشىدەن، ارىستان اتالىقتىڭ بالاسى تانتاي باتىردىڭ باس ەلشى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگكە اتتانعانىنا اسا ما­ڭىز بەرىپ، پەتر پاتشاعا دا سالماق ارتىپ وتىر. ۇشىنشىدەن، قازاق حاندىعىنىڭ ءاز تاۋكە حان زامانىنداعى ەلشىلىكتەرىن كوپ باستاعان تايقوڭىردىڭ ءوزى بۇل جولى باس ەلشى تانتاي باتىرعا كومەكشىلىككە بەكىتىلگەنى دە كوپ ماسەلەنى اڭعارتسا كەرەك»، دەيدى ج.ارتىقباەۆ ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ.

تاريحشى سوزىنە سۇيەنەر بولساق، قا­زاقتىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارىندا ارنايى ەرەجە بولماسا دا سىرتقى ەلدەرمەن تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ ماسەلەسى اۋىز ادەبيەتى ۇلگى­لەرىندە كەزدەسەدى.

قازاق حالقىنىڭ ديپلوماتيالىق تا­ري­حى مەن كەلىسسوز ونەرىن تەرەڭ زەرتتەپ، تۇ­بە­گەيلى زەردەلەپ شىعۋ – الداعى ۋاقىت­­­تىڭ ەنشىسىندەگى ءىس. ول ءۇشىن تەگە­ران، تاشكەنت، قازان، ومبى، ورىنبور، ماس­كەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ، بەيجىڭ سەكىلدى قا­لا­لار­دا­عى ارحيۆ قۇجاتتارىنا ءۇڭىلۋ ماڭىزدى.

 

ولجاس بەركىنباەۆ،

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ

ءۇشىنشى حاتشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار