ەكولوگيا • 14 ماۋسىم، 2021

تابيعاتتىڭ دا ءتوزىمى تاۋسىلادى

64 رەت كورسەتىلدى

ءتول تابيعاتىمىزعا تاعىلىق كورسەتۋ تىيىلماي تۇر. سونداي نەمقۇرايدىلىقتىڭ سالدارىنان ايداي اجارىنا سىزات ءتۇسىپ، دەمىگىپ، ادام ايتقىسىز زارداپ شەگۋدە. كوگىلدىر كوكشە مەن قاراوتكەلدىڭ سايىن دالاسىندا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن قاداپ ايتۋعا ءتيىستىمىز.

سوڭعى الپىس جىلدىڭ ورا­يىندا داعدارىستى ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاستى. ەكولوگيالىق قۇ­بىلىستار اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاس­تانۋى، جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ قۇرعاۋى مەن لاستا­نۋى، شولەيتتەنۋ، جەردىڭ بۇزى­لۋى مەن توزۋى، توپىراقتىڭ دەگۋ­مي­فيكاتسياسى مەن لاستانۋى، وسىم­دىكتەر مەن جانۋارلار سانىنىڭ ازايۋى ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ قال­دىق­تا­رىنىڭ جيناقتالۋىنان بولىپ جاتىر.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا، 2019 جىلى وبلىس اۋما­عىندا 174،5 مىڭ جەڭىل جانە 27،3 مىڭ جۇك كولىكتەرى تىركەلگەن ەكەن. اۆتوكولىكتەردىڭ توزۋى سالدارىنان شىعاتىن زياندى گازدى انىقتاۋ جانە جويۋ ماقساتىندا وبلىستا 14 تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانساسى جۇمىس ىستەيدى.

ايتسە دە بۇدان جاقسارىپ كەتكەن اۋا جوق. اسىرەسە، كولىكتىڭ سان ءتۇرى، جاڭاسى مەن ەسكىسى سەڭ­دەي سوعىلىسىپ جۇرگەن وبلىس ورتالىعى ءتارىزدى ءىرى ەلدى مەكەندەر قارا تۇتىنگە قاقالىپ تۇر. وعان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى قىس بويى كومىردى وتىن رەتىندە پايدالاناتىنىن قوسساڭىز، اۋا قاباتى قيساپسىز لاستانۋ ۇستىندە. جەلسىز، تىمىق كۇنى ءتىپتى انىق بايقالادى. تۇرعىندار وسى ماسەلەگە وراي تا­لاي رەت وكپە-نازىن بىلدىرگەن. بۇل تاراپتاعى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى. بىز­دىڭ­شە ەڭ الدىمەن اۆتوبۋس پاركىن جاڭعىرتۋ قاجەت. جاڭا زاماننىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانا وتىرىپ، كولىكتەردى گازبەن جۇرەتىن ەتىپ جابدىقتاپ، ەلەكتروموبيلدەرگە اۋىستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ وتىر. سوندا عانا اتموسفەرالىق اۋانى ءبىرشاما ساۋىق­تىرۋعا مۇمكىندىك الار ەدىك.

– وبلىستا اۋانىڭ لاستانۋ فاكتىلەرى از ەمەس. ماسەلەن، ار­شالى كەنتى ماڭىندا قيىرشىق تاس وندىرەتىن كارەرلەردىڭ جۇمى­سى تۋرالى اشىنا ايتۋعا بولادى. ولار قازىر توڭىرەكتىڭ ءبارىن شاڭ-توزاڭعا كومىپ جاتىر، – دەيدى بيولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇ­شەسى ءابىلجان قۇسايىنوۆ، – تا­بيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ نازا­رىن وسى ءبىر فاكتىگە اۋدارعىم كە­لەدى.

جالعىز اۋا عانا ەمەس، توپىراق­تىڭ جايى دا تولعاندىرىپ وتىر. نەگىزىنەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن وبلىس ديقاندارى گەكتار بەرەكەسىن 10 تسەنتنەردەن اينالدىرعاندارىن مىسە تۇ­تۋدا. سوڭعى جىلدارى تابيعات جو­مارت­تىعىنان جاڭىلعان سى­ڭايلى. سەبەبىن ىزدەسەڭىز، تاعى دا جا­نا­شىرلىقتىڭ كەمدىگىندە جات­قان­دىعىن قاپىسىز اڭعارار ەدىڭىز.

– ءبىز وبلىستىڭ قارا جانە قوڭىر توپىراقتارى قۇنارلىلىعىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن مۇقيات زەرتتەدىك. 1956 جىلمەن سالىستىرعاندا قارا توپىراقتى وڭىرلەردە قاراشىرىكتىڭ جوعالۋى 21، ال قوڭىر توپىراقتى ولكەدە 27 پايىز بولعانىن كور­سەتەدى. بۇل 2006 جىلعى جاعداي، – دەيدى ءابىلجان قۇسايىنوۆ، – وكىنىشكە قاراي، بۇل كەرى پروتسەسس جالعاسۋدا. قاراشىرىكتىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وسىمدىكتەردىڭ نەگىزگى قورەكتىك ەلەمەنتتەرىنىڭ دە تومەندەۋى بايقالادى. بۇل تو­پى­راقتاردا جىلجىمالى ورتو­فوس­فور مەن ازوت نيتراتىنىڭ مول­­­شەرى تومەن. توپىراق قۇنار­لىلىعىنىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ورگانو-مينەرالدى تى­ڭايت­­قىشتاردى قولدانۋدىڭ تو­مەن دەڭگەيى. 2019 جىلى رەسپۋب­ليكا بويىنشا ورگانيكالىق تى­ڭايت­قىشتاردى تۇتىنۋ كولەمى نەبارى 28 كيلونى قۇرادى. ال بۇل ورايداعى قاجەتتىلىك 1 گەكتارعا 10 توننا شاماسىندا بولاتىن. ورگانيكالىق تىڭايتقىشتارمەن وڭدەلگەن ال­قاپتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 0،3-0،5 پايىزدى قۇرايدى. ال مينەرالدى تىڭايتقىشتار تيىسىنشە ءبىر گەكتار ەگىستىككە 5-6 كيلو توڭىرەگىندە پايدالانىلۋدا. بۇل ۇسىنىلعان مەجەنىڭ كولە­مىنەن 12 ەسە كەم دەگەن ءسوز. وقىر­مانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن سالىس­تىرىپ ايتا كەتەلىك. ماسەلەن، رە­سەيدە ءار گەكتارىنا 45، اقش-تا 130، گوللانديادا 800-900 كيلو مينەرالدى تىڭايتقىشتار قول­دانىلادى. سوندىقتان دا ولاردا ءونىم كولەمى جوعارى. شىندىعىن ايتقاندا، ءتول تابيعاتىن ايالاپ، كۇتە بىلەدى.

عالىمنىڭ پايىمداۋىنا قارا­عاندا، ەگىستىك القاپتار عانا ەمەس، كادىمگى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيى دە دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە ەكەن. قانشاما جايلاۋلار ءتورت ت ۇلىكتىڭ اياعىمەن تاپتالىپ، توزعان. جىل وتكەن سايى­ن جايىلىمداردىڭ توزۋ پرو­تسەسى ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن، 1991 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا تو­لىعىمەن توزعان تابيعي ازىقتىق القاپتارىنىڭ اۋدانى 15 ملن گەكتاردى قۇراسا، قازىرگى ۋاقىتتا 27 ملن گەكتارعا جەتكەن. وكى­نىشكە قاراي، شابىندىقتار مەن جا­يى­لىم­داردى تۇبەگەيلى نەمەسە ءىشىن­ارا جاقسارتۋ قولعا الىنباي وتىر.

– وبلىس اۋماعىندا پايدالانىلمايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ جالپى كولەمى 541 مىڭ گەكتاردى قۇراپ وتىر. شىن­دىعىن ايتقاندا، بۇل القاپتار ەشقانداي ءونىم بەرمەي، ءارامشوپ قاپتاپ، اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىلدارىنىڭ ارقيلى اۋرۋلارى مەن ءتۇرلى زيانكەستەرىن كوبەيتۋدە. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­ساتىنداعى جەردى ۇتىمدى پايدا­لانۋ، توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە مولىقتىرۋ، تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ ونىمدىلىگى ماسەلەلەرى وزەكتى كۇيىندە قالۋ­دا. توپىراق قۇنارلىلىعىن ساق­تاۋ ءۇشىن ورگانو-مينەرالدى تى­ڭايت­قىشتاردى قولدانۋ قاجەت. بىراق مينەرالدى تىڭايتقىشتار وتە قىمبات، اگروقۇرىلىمدارعا قول­جەتىمدى ەمەس. سوندىقتان ءبىز توپىراق تىڭايتقىشى ءۇشىن ءون­دىرىس قالدىقتارىن قولدانۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكو­­نو­ميكالىق تيىمدىلىگىن زەرت­تەدىك، – دەيدى ءا.قۇسايىنوۆ، – اتاپ ايتقاندا، فوسفوگيپستى ەنگىزۋ – ايماق­تىق توپىراقتاردا سۋپەرفوسفات ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارى جاقسى ناتيجە بەرەدى. سونداي-اق ءداندى داقىلدار ەگىلگەن ال­قاپقا كومىر ك ۇلىن ءسىڭىرۋ دە ۇتىم­دى. سونىمەن قاتار ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ءۇشىن قارا توپىراقتى القاپتاردا «اگروبيون» تىڭايتقىشىن قول­دانۋ جۇيەسىن جاسادىق. بۇل تى­ڭايتقىش كۇل شلاكتان جانە تەح­نيكالىق كومىرتەكتەن وندىرىلگەن. بۇل ارزان تىڭايتقىش جازدىق بيدايدىڭ، ارپانىڭ جانە مايلى زىعىردىڭ ونىمدىلىگىن 50 پايىزعا، ال تاۋارلىق كارتوپتىڭ ونىمدىلىگىن 100 پايىزعا دەيىن ارتتىرادى.

نازار اۋدارار جاي از ەمەس. شىنتۋايتىندا، قوردالانىپ قال­عان ماسەلەلەردى وڭىنان شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا بولسا كەرەك. قانشا جۇتساڭ دا، كوكىرەگىڭ ءبىر تويمايدى دەلىنەتىن ساف اۋا دا، تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن جايىلىم دا جاداۋ كۇيدە. سەكسەن كولدى ومىراۋىنا سەكسەن مونشاق ەتىپ تاققان كوكشەنىڭ كولدەرى دە جىلدان-جىلعا تارتىلىپ، سۋى جاعالاۋدان قاشىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس.

سوڭعى مالىمەتتەردى ەلەكتەن وتكىزسەڭىز، كۋرورتتىق ايماقتاعى زەرتتەلگەن وزەن مەن كول سۋىنىڭ ساپاسى تالاپقا ساي ەمەس ەكەندىگىن بايقايسىز. سارىبۇلاق وزەنى، بۋراباي، ۇلكەن شاباقتى، كىشى شاباقتى، ششۋچە، سۇلۋكول، جوكەي، مايبالىق، تەكەكول، قاتاركول ايدىندارىنداعى بۇگىنگى جاعداي ادام ايارلىق. بۇل سۋ ايدىندارى ءالى دە لاستانۋدا ەكەندىگىن ەسكەرسەڭىز، تابيعات تاعىلىقتان تاقسىرەت تار­­تىپ جاتقانىن اڭعارار ەدىڭىز. ما­سەلەنى ءبىرجولا، تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن الدىمەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ لاستانۋ سەبەپتەرىن انىقتايتىن جان-جاقتى، تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋ قاجەت. وبلىستا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان ەكو­لوگيالىق پروبلەمالاردى جويۋ­­عا باعىتتالعان جول كارتاسىنا سايكەس، بۋراباي، ششۋچە، قوپا كولدەرىن جانە قىلشاقتى وزەنىن تازارتۋ جوسپارلانۋدا. ءۇمىت وتىن تۇتاتقانىمەن، باسقا كول­دەردىڭ تابانىندا بالىق تۇگىل باقا ورىستەمەيتىن جاعدايعا جەتىپ وتىرعانىمىزدى اشىنا ايتپاسقا امال جوق. قوقىس توگىلىپ، قورىسقا اينالعان، ءبىر كەزدەگى ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتاتىن كولدەردى قۇتقارۋ كەزەك كۇتتىر­مەيتىن ماسەلە بولۋ كەرەك.

– ءبىز، بىرنەشە عالىم بىر­­لەسە وتىرىپ، «كوكشەتاۋ» مەملە­كەتتىك ۇلتتىق تابيعي پار­كى اۋما­عىندا ور­نالاسقان كولدەر­دىڭ گيدرو­في­زي­كالىق جانە گي­درو­­حيميالىق قا­سيەتتەرىن زەرت­تەۋدەمىز، – دەيدى ءا.قۇ­سايىنوۆ، – زەرتتەۋ نىساندارى – زەرەندى، يمان­تاۋ، شالقار كولدەرى. ول كولدەر دە سۋىنىڭ ساپاسى بويىنشا 5-ءشى توپقا جاتادى. سۋدىڭ لاستانۋ يندەكسىنىڭ دەمالۋشىلار سانىنا تاۋەلدىلىگىن انىقتادىق، ياعني جىلدار بويى تۋريستەر سانىنىڭ كۇرت كوبەيۋىمەن سۋدىڭ لاستانۋ دەڭگەيى دە وسە تۇس­پەك. سەبەپ، كول جاعالاۋلارى ءتيىستى دەڭگەيدە جابدىقتالماي وتىر. ءتۋ­ريزمدى تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن ين­فرا­قۇرىلىم دا تالاپقا ساي بولۋى كەرەك.

تابيعاتقا زالال كەلتىرەتىن تاعى ءبىر دۇنيە – تۇرمىستىق قالدىقتار ماسەلەسى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس اۋما­­عىندا 130-دان استام قاتتى تۇر­­مىستىق قالدىقتار ءۇيىندىسى بار. ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەرلىگى، وسى قالدىق ۇيىندىلەرىنىڭ تەك 23-ىندە عانا رۇقسات قۇجاتتارى بار ەكەن. دەمەك، قالعاندارى ءتول تابي­عاتىمىزعا وراسان زور زيانىن كەل­­تىرىپ، زاڭسىز ورنالاسقان دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ونى ايتاسىز، ءوڭىردىڭ 10 اۋدان ورتالىعىندا قال­دىق پوليگوندارى مۇلدەم جوق. بۇل ارينە، ول جەرلەردە قاتتى قال­دىقتار جوق دەگەن ۇعىمدى بىل­دىرمەيدى. بار ەكەندىگى راس. بىراق بەي-بەرەكەت، كوزدەن تاسا، كوڭىلدەن جىراق جەرلەردە ءۇيىلىپ جاتىر. دەمەك، ولار دا تابيعاتتى لاستاۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. اينالىپ كەلگەندە قاتتى قال­دىقتاردى جي­ناۋ مەن تاسىمال­داۋ تۋرالى كور­سەتكىشتىڭ 44،5 پا­يىزدى قۇراي­تىندىعى تۋرالى ما­لى­مەتكە كۇمان­داناتىن جەرىڭ دە وسى.

جوعارىدا ايتىلعان جول كارتاسى اياسىندا اقكول، قوسشى قالا­لارى مەن ارشالى، قورعالجىن، قوياندى ەلدى مەكەندەرىندە پوليگوندار سالۋ جوسپارلانۋدا. وعان قوسا، ششۋچينسك قالاسىنىڭ ەسكى پوليگونىن جويۋ، اۋىلدىق وكرۋگتەردە قالدىقتاردى ۋاقىتشا ساقتاۋ الاڭدارىن قاراستىرۋ مەجەلەنگەن.

وعان دەيىن قوقىسقا بەلشە­مىزدەن باتاتىن ءتۇرىمىز بار. تاۋ­­سىلا سويلەمەسكە تاعى دا بول­ماي­­دى. سپۋتنيكتىك ءتۇسىرىلىم كە­زىن­دە وبلىس اۋماعىندا 1 593 رۇق­سات ەتىلمەگەن قوقىس ءۇيىندىسى تا­بىلعاندىعى ماسقارا جايدىڭ ءمانىن ايقىنداسا كەرەك. داتكە قۋا­تى وسىنشاما رۇقسات ەتىلمەگەن قو­قىس ۇيىندىلەرىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى 920-ى جويىلىپتى.

وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋال­دىڭ جالپى سيپاتى وسىنداي. اۋا لاستانىپ، كول قورىسقا اينالىپ، توپىراقتىڭ قۇنارى كە­مىپ، جاع­دايدىڭ ۋشىعۋى ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ تابيعاتقا دەگەن كوز­قا­را­سىمىزدان. دەمەك، جۋىق ارادا شۇعىل شارا قولدانۋ قا­جەتتىگى تۋىندايدى. تابيعاتتىڭ دا ءتوزىمى تاۋ­سىلاتىن كەز بولۋى ابدەن مۇم­كىن عوي.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار