سوڭعى الپىس جىلدىڭ ورايىندا داعدارىستى ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاستى. ەكولوگيالىق قۇبىلىستار اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋى, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ قۇرعاۋى مەن لاستانۋى, شولەيتتەنۋ, جەردىڭ بۇزىلۋى مەن توزۋى, توپىراقتىڭ دەگۋميفيكاتسياسى مەن لاستانۋى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار سانىنىڭ ازايۋى ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ قالدىقتارىنىڭ جيناقتالۋىنان بولىپ جاتىر.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, 2019 جىلى وبلىس اۋماعىندا 174,5 مىڭ جەڭىل جانە 27,3 مىڭ جۇك كولىكتەرى تىركەلگەن ەكەن. اۆتوكولىكتەردىڭ توزۋى سالدارىنان شىعاتىن زياندى گازدى انىقتاۋ جانە جويۋ ماقساتىندا وبلىستا 14 تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانساسى جۇمىس ىستەيدى.
ايتسە دە بۇدان جاقسارىپ كەتكەن اۋا جوق. اسىرەسە, كولىكتىڭ سان ءتۇرى, جاڭاسى مەن ەسكىسى سەڭدەي سوعىلىسىپ جۇرگەن وبلىس ورتالىعى ءتارىزدى ءىرى ەلدى مەكەندەر قارا تۇتىنگە قاقالىپ تۇر. وعان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى قىس بويى كومىردى وتىن رەتىندە پايدالاناتىنىن قوسساڭىز, اۋا قاباتى قيساپسىز لاستانۋ ۇستىندە. جەلسىز, تىمىق كۇنى ءتىپتى انىق بايقالادى. تۇرعىندار وسى ماسەلەگە وراي تالاي رەت وكپە-نازىن بىلدىرگەن. بۇل تاراپتاعى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى. بىزدىڭشە ەڭ الدىمەن اۆتوبۋس پاركىن جاڭعىرتۋ قاجەت. جاڭا زاماننىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, كولىكتەردى گازبەن جۇرەتىن ەتىپ جابدىقتاپ, ەلەكتروموبيلدەرگە اۋىستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ وتىر. سوندا عانا اتموسفەرالىق اۋانى ءبىرشاما ساۋىقتىرۋعا مۇمكىندىك الار ەدىك.
– وبلىستا اۋانىڭ لاستانۋ فاكتىلەرى از ەمەس. ماسەلەن, ارشالى كەنتى ماڭىندا قيىرشىق تاس وندىرەتىن كارەرلەردىڭ جۇمىسى تۋرالى اشىنا ايتۋعا بولادى. ولار قازىر توڭىرەكتىڭ ءبارىن شاڭ-توزاڭعا كومىپ جاتىر, – دەيدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ءابىلجان قۇسايىنوۆ, – تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ نازارىن وسى ءبىر فاكتىگە اۋدارعىم كەلەدى.
جالعىز اۋا عانا ەمەس, توپىراقتىڭ جايى دا تولعاندىرىپ وتىر. نەگىزىنەن ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن وبلىس ديقاندارى گەكتار بەرەكەسىن 10 تسەنتنەردەن اينالدىرعاندارىن مىسە تۇتۋدا. سوڭعى جىلدارى تابيعات جومارتتىعىنان جاڭىلعان سىڭايلى. سەبەبىن ىزدەسەڭىز, تاعى دا جاناشىرلىقتىڭ كەمدىگىندە جاتقاندىعىن قاپىسىز اڭعارار ەدىڭىز.
– ءبىز وبلىستىڭ قارا جانە قوڭىر توپىراقتارى قۇنارلىلىعىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن مۇقيات زەرتتەدىك. 1956 جىلمەن سالىستىرعاندا قارا توپىراقتى وڭىرلەردە قاراشىرىكتىڭ جوعالۋى 21, ال قوڭىر توپىراقتى ولكەدە 27 پايىز بولعانىن كورسەتەدى. بۇل 2006 جىلعى جاعداي, – دەيدى ءابىلجان قۇسايىنوۆ, – وكىنىشكە قاراي, بۇل كەرى پروتسەسس جالعاسۋدا. قاراشىرىكتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وسىمدىكتەردىڭ نەگىزگى قورەكتىك ەلەمەنتتەرىنىڭ دە تومەندەۋى بايقالادى. بۇل توپىراقتاردا جىلجىمالى ورتوفوسفور مەن ازوت نيتراتىنىڭ مولشەرى تومەن. توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ورگانو-مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى. 2019 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى تۇتىنۋ كولەمى نەبارى 28 كيلونى قۇرادى. ال بۇل ورايداعى قاجەتتىلىك 1 گەكتارعا 10 توننا شاماسىندا بولاتىن. ورگانيكالىق تىڭايتقىشتارمەن وڭدەلگەن القاپتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 0,3-0,5 پايىزدى قۇرايدى. ال مينەرالدى تىڭايتقىشتار تيىسىنشە ءبىر گەكتار ەگىستىككە 5-6 كيلو توڭىرەگىندە پايدالانىلۋدا. بۇل ۇسىنىلعان مەجەنىڭ كولەمىنەن 12 ەسە كەم دەگەن ءسوز. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن سالىستىرىپ ايتا كەتەلىك. ماسەلەن, رەسەيدە ءار گەكتارىنا 45, اقش-تا 130, گوللانديادا 800-900 كيلو مينەرالدى تىڭايتقىشتار قولدانىلادى. سوندىقتان دا ولاردا ءونىم كولەمى جوعارى. شىندىعىن ايتقاندا, ءتول تابيعاتىن ايالاپ, كۇتە بىلەدى.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, ەگىستىك القاپتار عانا ەمەس, كادىمگى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيى دە دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە ەكەن. قانشاما جايلاۋلار ءتورت ت ۇلىكتىڭ اياعىمەن تاپتالىپ, توزعان. جىل وتكەن سايىن جايىلىمداردىڭ توزۋ پروتسەسى ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن, 1991 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا تولىعىمەن توزعان تابيعي ازىقتىق القاپتارىنىڭ اۋدانى 15 ملن گەكتاردى قۇراسا, قازىرگى ۋاقىتتا 27 ملن گەكتارعا جەتكەن. وكىنىشكە قاراي, شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى تۇبەگەيلى نەمەسە ءىشىنارا جاقسارتۋ قولعا الىنباي وتىر.
– وبلىس اۋماعىندا پايدالانىلمايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ جالپى كولەمى 541 مىڭ گەكتاردى قۇراپ وتىر. شىندىعىن ايتقاندا, بۇل القاپتار ەشقانداي ءونىم بەرمەي, ءارامشوپ قاپتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ارقيلى اۋرۋلارى مەن ءتۇرلى زيانكەستەرىن كوبەيتۋدە. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە مولىقتىرۋ, تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ ونىمدىلىگى ماسەلەلەرى وزەكتى كۇيىندە قالۋدا. توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ورگانو-مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ قاجەت. بىراق مينەرالدى تىڭايتقىشتار وتە قىمبات, اگروقۇرىلىمدارعا قولجەتىمدى ەمەس. سوندىقتان ءبىز توپىراق تىڭايتقىشى ءۇشىن ءوندىرىس قالدىقتارىن قولدانۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن زەرتتەدىك, – دەيدى ءا.قۇسايىنوۆ, – اتاپ ايتقاندا, فوسفوگيپستى ەنگىزۋ – ايماقتىق توپىراقتاردا سۋپەرفوسفات ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارى جاقسى ناتيجە بەرەدى. سونداي-اق ءداندى داقىلدار ەگىلگەن القاپقا كومىر ك ۇلىن ءسىڭىرۋ دە ۇتىمدى. سونىمەن قاتار ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ءۇشىن قارا توپىراقتى القاپتاردا «اگروبيون» تىڭايتقىشىن قولدانۋ جۇيەسىن جاسادىق. بۇل تىڭايتقىش كۇل شلاكتان جانە تەحنيكالىق كومىرتەكتەن وندىرىلگەن. بۇل ارزان تىڭايتقىش جازدىق بيدايدىڭ, ارپانىڭ جانە مايلى زىعىردىڭ ونىمدىلىگىن 50 پايىزعا, ال تاۋارلىق كارتوپتىڭ ونىمدىلىگىن 100 پايىزعا دەيىن ارتتىرادى.
نازار اۋدارار جاي از ەمەس. شىنتۋايتىندا, قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى وڭىنان شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا بولسا كەرەك. قانشا جۇتساڭ دا, كوكىرەگىڭ ءبىر تويمايدى دەلىنەتىن ساف اۋا دا, تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن جايىلىم دا جاداۋ كۇيدە. سەكسەن كولدى ومىراۋىنا سەكسەن مونشاق ەتىپ تاققان كوكشەنىڭ كولدەرى دە جىلدان-جىلعا تارتىلىپ, سۋى جاعالاۋدان قاشىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
سوڭعى مالىمەتتەردى ەلەكتەن وتكىزسەڭىز, كۋرورتتىق ايماقتاعى زەرتتەلگەن وزەن مەن كول سۋىنىڭ ساپاسى تالاپقا ساي ەمەس ەكەندىگىن بايقايسىز. سارىبۇلاق وزەنى, بۋراباي, ۇلكەن شاباقتى, كىشى شاباقتى, ششۋچە, سۇلۋكول, جوكەي, مايبالىق, تەكەكول, قاتاركول ايدىندارىنداعى بۇگىنگى جاعداي ادام ايارلىق. بۇل سۋ ايدىندارى ءالى دە لاستانۋدا ەكەندىگىن ەسكەرسەڭىز, تابيعات تاعىلىقتان تاقسىرەت تارتىپ جاتقانىن اڭعارار ەدىڭىز. ماسەلەنى ءبىرجولا, تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن الدىمەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ لاستانۋ سەبەپتەرىن انىقتايتىن جان-جاقتى, تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. وبلىستا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى جويۋعا باعىتتالعان جول كارتاسىنا سايكەس, بۋراباي, ششۋچە, قوپا كولدەرىن جانە قىلشاقتى وزەنىن تازارتۋ جوسپارلانۋدا. ءۇمىت وتىن تۇتاتقانىمەن, باسقا كولدەردىڭ تابانىندا بالىق تۇگىل باقا ورىستەمەيتىن جاعدايعا جەتىپ وتىرعانىمىزدى اشىنا ايتپاسقا امال جوق. قوقىس توگىلىپ, قورىسقا اينالعان, ءبىر كەزدەگى ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتاتىن كولدەردى قۇتقارۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولۋ كەرەك.
– ءبىز, بىرنەشە عالىم بىرلەسە وتىرىپ, «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا ورنالاسقان كولدەردىڭ گيدروفيزيكالىق جانە گيدروحيميالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋدەمىز, – دەيدى ءا.قۇسايىنوۆ, – زەرتتەۋ نىساندارى – زەرەندى, يمانتاۋ, شالقار كولدەرى. ول كولدەر دە سۋىنىڭ ساپاسى بويىنشا 5-ءشى توپقا جاتادى. سۋدىڭ لاستانۋ يندەكسىنىڭ دەمالۋشىلار سانىنا تاۋەلدىلىگىن انىقتادىق, ياعني جىلدار بويى تۋريستەر سانىنىڭ كۇرت كوبەيۋىمەن سۋدىڭ لاستانۋ دەڭگەيى دە وسە تۇسپەك. سەبەپ, كول جاعالاۋلارى ءتيىستى دەڭگەيدە جابدىقتالماي وتىر. ءتۋريزمدى تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم دا تالاپقا ساي بولۋى كەرەك.
تابيعاتقا زالال كەلتىرەتىن تاعى ءبىر دۇنيە – تۇرمىستىق قالدىقتار ماسەلەسى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس اۋماعىندا 130-دان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار ءۇيىندىسى بار. ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەرلىگى, وسى قالدىق ۇيىندىلەرىنىڭ تەك 23-ىندە عانا رۇقسات قۇجاتتارى بار ەكەن. دەمەك, قالعاندارى ءتول تابيعاتىمىزعا وراسان زور زيانىن كەلتىرىپ, زاڭسىز ورنالاسقان دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ونى ايتاسىز, ءوڭىردىڭ 10 اۋدان ورتالىعىندا قالدىق پوليگوندارى مۇلدەم جوق. بۇل ارينە, ول جەرلەردە قاتتى قالدىقتار جوق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. بار ەكەندىگى راس. بىراق بەي-بەرەكەت, كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن جىراق جەرلەردە ءۇيىلىپ جاتىر. دەمەك, ولار دا تابيعاتتى لاستاۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. اينالىپ كەلگەندە قاتتى قالدىقتاردى جيناۋ مەن تاسىمالداۋ تۋرالى كورسەتكىشتىڭ 44,5 پايىزدى قۇرايتىندىعى تۋرالى مالىمەتكە كۇمانداناتىن جەرىڭ دە وسى.
جوعارىدا ايتىلعان جول كارتاسى اياسىندا اقكول, قوسشى قالالارى مەن ارشالى, قورعالجىن, قوياندى ەلدى مەكەندەرىندە پوليگوندار سالۋ جوسپارلانۋدا. وعان قوسا, ششۋچينسك قالاسىنىڭ ەسكى پوليگونىن جويۋ, اۋىلدىق وكرۋگتەردە قالدىقتاردى ۋاقىتشا ساقتاۋ الاڭدارىن قاراستىرۋ مەجەلەنگەن.
وعان دەيىن قوقىسقا بەلشەمىزدەن باتاتىن ءتۇرىمىز بار. تاۋسىلا سويلەمەسكە تاعى دا بولمايدى. سپۋتنيكتىك ءتۇسىرىلىم كەزىندە وبلىس اۋماعىندا 1 593 رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ءۇيىندىسى تابىلعاندىعى ماسقارا جايدىڭ ءمانىن ايقىنداسا كەرەك. داتكە قۋاتى وسىنشاما رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى 920-ى جويىلىپتى.
وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جالپى سيپاتى وسىنداي. اۋا لاستانىپ, كول قورىسقا اينالىپ, توپىراقتىڭ قۇنارى كەمىپ, جاعدايدىڭ ۋشىعۋى ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىمىزدان. دەمەك, جۋىق ارادا شۇعىل شارا قولدانۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. تابيعاتتىڭ دا ءتوزىمى تاۋسىلاتىن كەز بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي.
اقمولا وبلىسى
