راس, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دۇنيەجۇزىلىك ءتۋريزمدى دە ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزىپ جىبەردى. بىراق كارانتيننەن كەيىن تەز وڭالىپ, اياعىنا جىلدام تۇرعان ەكونوميكانىڭ ءبىر پۇشپاعى دا – وسى تۋريزم مەن دەمالىس باعىتىنداعى قىزمەت كورسەتەتىن ورىندار. ارينە بۇل الەمدەگى جاعداي. سەبەبى ادام بالاسىنىڭ قالاۋى مەن قۇشتارلىعىنا تىيىم سالۋ مۇمكىن ەمەس. تۋريزم دە وسىعان كىرەدى. سوندىقتان دا بۇل نارىقتاعى قارجى اينالىمى وراسان. بىرەر جىل بۇرىنعى دەرەكتەردى سارالاساق, تۋريزمنەن تۇسەتىن تابىس مۇناي مەن كولىك وندىرۋدەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇرعانىن كورەمىز. دۇنيەجۇزىلىك تۋريزم ۇيىمى 2017 جىلى تاراتقان مالىمەتى بويىنشا تۋريزم يندۋسترياسى عالامشارداعى جالپىۇلتتىق ءونىمنىڭ وننان ءبىر بولىگىنە جەتەعابىل بولىپ كەلە جاتقان ەكەن. جەكە ينۆەستيتسيا مەن الپاۋىت كومپانيالاردىڭ دا اقشانى اياماي قۇيعان سالاسى – تۋريزم. ياعني پاندەمياعا دەيىن دەمالىس ورىندارىنا قۇيىلعان ناقتى اقشا كاپيتالى جالپى الەمدىك ينۆەستيتسيا پورتفەلىنىڭ 11 پايىزىنان اسقان كورىنەدى. بۇل سالانىڭ دامۋى جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستە دە «تۋننەلدىڭ تۇبىندەگى جارىق» سياقتى بولىپ كورىنگەن-ءدى. سەبەبى اۋىر ءوندىرىس پەن جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تۇرالاۋى جاھاندا مىڭداعان ادامنىڭ ماماندىق اۋىستىرۋىنا تۇرتكى بولعان-دى. ال ولاردىڭ دەنى تۋريزم يندۋسترياسىنان نان تابۋعا بەيىمدەلە باستاعان-تۇعىن. بۇۇ جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس بايانداماسىندا جىل سايىن جاڭادان اشىلعان ءاربىر 10 جۇمىس ورنىنىڭ توعىزى تۋريزم بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنا قاتىستى ەكەنى ايتىلعان بولاتىن.
ءبىر سۇيىنەرلىگى, اياعىنان قاز تۇرا باستاعان وتاندىق تۋريزم يندۋسترياسى ەكىنشى جىلعا سوزىلعان جۇقپالى ىندەت شەكتەۋلەرىنەن دە وڭالىپ كەلەدى. بۇدان جەكە كاسىپ يەلەرىنىڭ شەككەن زاردابى ەلەۋلى بولعانىمەن, دامۋ باعىتىنداعى سالانىڭ تەز وڭالاتىنىنا سەنىم بار. ەكىنشى جاعىنان, بىلتىرعى قاتاڭ كارانتين شەكتەۋلەرى كەزىندە دە ماۋسىمدىق قىزمەت كورسەتۋ توقتاعان جوق. كەرىسىنشە, ساف اۋا مەن سالقىن سامالدى دەمالىس ورىندارىنا, اسىرەسە, ەمدىك قاسيەتى مول سۋ جاعالاۋىنا دەگەن سۇرانىس ارتقانىن ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىر. وعان ءبىر عانا الماتى وبلىسىنداعى الاكول مەن بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى دەمالىس ورىندارىنان جانە كولساي, قايىڭدى سياقتى تابيعي سۋ باسسەيندەرىنىڭ اۋماعىنان ادام ازايماعانى دالەل. ارينە, كوروناۆيرۋس تارالۋىنىڭ الدىن الۋ مەن ساقتىق شاراسىنىڭ ارتۋى دەمالىس ماۋسىمىنىڭ دا ەرتە توقتاۋىنا ىقپال ەتتى. سوعان قاراماستان وتاندىق بيزنەس ماۋسىمدىق شىعىندارىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن قايتارىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بۇيىرسا, بيىل بۇل باعىتتاعى تابىس جاندانا تۇسەدى. ال تۋريزم سالاسىنداعى قىزمەت كورسەتۋشى كومپانيالار كارانتين شەكتەۋلەرىنە قاتىستى جاڭاشا جۇمىس جۇرگىزۋگە كوشتى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى دەمالىس ورىندارى تۇگەل دەرلىكتەي «اشىق» جوباسىنا قوسىلدى. بۇل كەلۋشىلەردىڭ دەنساۋلىعىنا كەپىلدىك بەرىپ, ايلاقتارداعى ىندەت تارالۋىنىڭ دا الدىن الماق. ايتپاقشى, دەمالىس ماۋسىمىن ەرتە باستان جوسپارلايتىن اعايىن كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى دا ەلدەن بۇرىن ەكتىرىپ العان ەكەن.
قازاق ءتۋريزمىنىڭ اياق الىسىن باعامداۋ ءۇشىن بۇعان دەيىنگى كەزەڭدەردى ەكشەگەن دۇرىس. ماسەلەن, دەرەكتەر بۇل سەكتوردىڭ جىلدىق تابىسىن 200 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بولعاندىعىن ايتادى. ال پاندەمياعا دەيىن كىرىس كولەمى 118 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولعان ەكەن. جانە وسى كەزەڭدە سالا بويىنشا 200 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, ونىڭ ىشىندە 72 مىڭ ادامعا تۇراقتى ەڭبەك نارىعى قالىپتاسۋى ءتيىس-تۇعىن. ناتيجەسىندە, بۇل كورسەتكىشتەن ەل ەكونوميكاسىنا تۇسەتىن تازا تابىس تا جىل سايىن ءوسۋى ءتيىس بولعان. مالىمەتكە ۇڭىلسەك, 2019 جىلى تۋريستىك سالاداعى ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋدەن تۇسكەن پايدانىڭ بيۋدجەتكە قۇيىلعان ۇلەسى 5,6 پايىزدى قۇراپتى. بۇل جالپى ىشكى ونىمگە شاققانداعى كورسەتكىش. بولجام بويىنشا بۇل ۇلەس 2025 جىلعا دەيىن 8 پايىزعا جەتۋى ءتيىس بولعان. الايدا پاندەميا بارلىق مەملەكەتتەگى سياقتى قازاقستاننىڭ دا جوسپارىن بۇزىپ جىبەرگەنى انىق. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تۋريستىك سەكتورىنا قۇيىلعان ىشكى ينۆەستيتسيانىڭ دا داۋىرلەگەن تۇسى كارانتينگە دەيىنگى كەزەڭدە بولدى دەپ ايتا الامىز. 2019 جىلعى دەرەك بويىنشا كورسەتكىش رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ, قارجى كولەمى 153,7 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكەن ەكەن. تەك بۇل جەردە انىقتاپ الاتىن ءبىر جايت بار: اتالعان ينۆەستيتسيانىڭ 46,2 پايىزى جەكەمەنشىكتىڭ ەنشىسىندە بولسا, قالعان 40,2 پايىزى – مەملەكەتتىڭ ۇلەسىندە...
ءجا, جەتىسۋعا ورالايىق. كەيىنگى 5 جىل كولەمىندە وبلىستاعى تۋريزم فاكتورىنىڭ جاندانۋىنا ءبىر عانا الاكول جاعالاۋى وراسان ۇلەس قوسىپ وتىر. ونىڭ ايىرماسىن وتكەن جىلداردىڭ دەرەگىن سالىستىرعاندا انىق بايقايسىز. مىسالى, 2018 جىلعى دەمالىس ماۋسىمىندا جەتىسۋ وڭىرىنە ورتاشا ەسەپپەن 2 ملن تۋريست كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 1 ملن ادامنىڭ الاكول جاعالاۋىندا دەمالعانى انىق. ياعني سول جىلى وبلىسقا كەلۋشى تۋريستەر قاتارى 22,2 پايىزعا وسكەن. بۇل باعىتتى دامىتۋعا مەملەكەت تە ايانىپ قالماعان ەكەن. 2018 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋعا جۇمساعان شىعىنى 19 ملرد تەڭگەنى قۇراپتى. وعان 44 تۋريستىك نىسان ىسكە قوسىلعان, ونىڭ دەنى الاكول جاعالاۋىندا ورنالاسقان كورىنەدى. ال سول جىلى سالا بويىنشا قىزمەت كورسەتۋدەن تۇسكەن تابىس 12,9 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولعان دەيدى دەرەكتەر.
ارينە, مەملەكەت دەمالىس ايماقتارىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ وتىر. بۇدان الماتى وبلىسى دا قالىسپايتىنى انىق. پاندەمياعا دەيىنگى دەرەك بويىنشا وڭىردە تۋريستەرگە جالپى 729 نىسان قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 189 قوناقۇي, 185 اڭشىلارعا ارنالعان ءۇي, 250 دەمالىس بازاسى, 31 ساۋىقتىرۋ ورنى, 67 دەمالىس ءۇيى مەن باسقا دا 7 نىسان جۇمىس ىستەپتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس بيىل دا جالعاسىن تاباتىنى ءسوزسىز.
جالپى, الماتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىنە عانا ەمەس, تۇتاس ەلدەگى دەمالىس يندۋسترياسىنا سەرپىن بەرىپ وتىرعان – الاكولدىڭ قوس جاعالاۋى ەكەنى اقيقات. تاقىرىپقا وراي ايتاتىن بولساق, الاكول جاعالاۋى قازىر الىس تۇركياداعى اتاقتى انتاليا كۋرورتتىق ايلاعىنان كەم تۇسپەيدى. ال بۇل كولدىڭ الماتى وبلىسىنداعى اۋماعى ناعىز تابىستى تۋريستىك نىسانعا اينالىپ كەلە جاتىر. ەسكى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, 2019 جىلى كول جاعالاۋىنداعى اقشي جانە كوكتۇما دەمالىس ايماقتارىندا ورنالاسقان 214 دەمالىس ورنىنا 1 ملن 19 مىڭ ادام كەلىپتى. ياعني تۋريست سانى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 143 پايىزعا ارتقان. وسى تۋريستەرگە 5 ملرد 861 ملن تەڭگەگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىلگەن ەكەن.
– الماتى وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىرعان الاكول جاعالاۋىنا كەلۋشىلەر قاتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ال الاكول اۋدانىنىڭ وسى سالانى قالىپتاستىرۋعا جانە دامىتۋعا گەوگرافيالىق كارتاسى دا, ورنالاسۋ اۋماعى دا, تابيعاتى دا ساي كەلەدى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە تۋريستىك نىساندار سانى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ءوستى. بىلتىر 15 تۋريستىك نىسان قولدانىسقا بەرىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ قۇنى 2 ملرد 646 ملن تەڭگەنى قۇراعان. الەمدىك ىندەتتىڭ سالدارىنان ەلدەگى توتەنشە جاعدايدىڭ ورىن الۋى, وڭىردە كارانتيندىك رەجىمنىڭ قاتاڭداتىلۋى ءبىراز جوسپارعا كەدەرگى كەلتىرگەنى بەلگىلى. بىراق بۇل سىناق الاكولگە كەلەتىندەردىڭ سانىن سونشالىق ازايتپادى. ال الاكولدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان, وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان كەڭ قولداۋ كورسەتۋ جالعاسا بەرمەك. جالپى, اقشي تۋريستىك ايماعىندا 264 دەمالىس ايماعى بار. بىلتىر كول جاعالاۋىنا 798 462 ادام كەلگەن. ولارعا 4 ملرد 790 ملن تەڭگەنىڭ قىزمەتى كورسەتىلگەن. ال بيىل جازعى شومىلۋ ماۋسىمىندا 878 325 دەمالۋشىعا 5 ملرد 269 ملن تەڭگەنىڭ قىزمەتى كورسەتىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا, – دەيدى الاكول اۋدانىنىڭ اكىمى الماس ءابدينوۆ.
جاقىندا جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ ء«بىز ءتۋريزمدى دامىتۋعا تۇراقتى قولداۋ جاساپ كەلەمىز. ءۇشارالدا اۋەجاي, تەمىرجول ۆوكزالى سالىندى. ءۇشارال اۋەجايىنىڭ ۇشىپ-قونۋ جولاعىن كەڭەيتىپ, ۇلكەن ۇشاقتار قونا الاتىنداي ەتىپ, قايتا جاڭعىرتۋعا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل الاكول كولىنە كەلەتىن تۋريستەر لەگىن ارتتىرۋعا زور ىقپال ەتەتىن بولادى...» دەگەن ەدى.
اكىم سوزىنە ارقاۋ بولعان ۇشارالداعى ۇشىپ-قونۋ الاڭى قازىر جوندەۋگە جابىلعان. بىراق بىرنەشە باعىتتاعى اۋە جولى اشىق كۇيىندە قالا بەرەدى. ويتكەنى الاكولگە جەتۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولى وسى ۇشاق قاتىناسى بولىپ وتىر. ال نەگىزگى قاتىناس جولى بولىپ سانالاتىن الماتى – وسكەمەن اۆتوبانىنىڭ قۇرىلىسى ءالى اياقتالعان جوق. بۇل كۇرە جول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن الماتىدان ۇشارالعا دەيىنگى كولىك قاتىناسى ءتىپتى جاقسارادى.
– مەنەن جۇرت تا, جۋرناليستەر دە «ۇشارالداعى اۋەجاي جاڭادان سالىندى ەمەس پە, ارادا 3-4 جىل وتپەي نەگە جوندەۋگە جابىلدى؟» دەپ ءجيى سۇراۋدا. بۇل جەردە مىنانى ەسكەرۋ كەرەك, 2015 جىلى ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بالانسىندا بولىپ كەلگەن اۋەجايدى وبلىس قاراماعىنا الدىق. ونى العاننان كەيىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جاڭا تەرمينال سالدىق. بىراق ۇشىپ-قونۋ الاڭى سول كۇيىندە قالدى. ەندى سول الاڭدى قايتادان جاسايمىز. ياعني ۇشارالعا ۇلكەن اۋە كەمەلەرىنىڭ كەلىپ قونۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. اسىرەسە, الەم ەلدەرىنەن چارتەرلىك رەيستەر قابىلداۋعا قول جەتكىزەمىز. وعان دەيىن دە ۇشىپ-قونۋ الاڭىنداعى قىزمەت كورسەتۋ توقتامايدى. ىشكى رەيستەردى قابىلدانعان ەرەجەگە سايكەس جەر بەتىنە قوندىرۋعا كەلىستىك, – دەيدى وبلىس اكىمى.
قازىر ءۇشارال اۋەجايىنا نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى مەن تالدىقورعاننان ۇشاقتار قاتىناپ تۇر. مۇنان بولەك, تەمىرجول باعىتتارى دا ىسكە قوسىلعان. مىسالعا, «الماتى – جەتىگەن – دوستىق» تەمىرجولىمەن اپتاسىنا ءۇش رەت, «نۇر-سۇلتان – نۇرلى جول – دوستىق» تەمىرجولىمەن اپتاسىنا ەكى رەت, «نۇر-سۇلتان –1 – دوستىق» اپتاسىنا ءتورت رەت جانە «الماتى – 1 – دوستىق» تەمىرجول باعىتىمەن دە اپتاسىنا ءتورت رەت پويىز ءجۇرىپ جاتىر.
