بۇگىن عانا ەمەس, سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان ادامنىڭ دا, مالدىڭ دا اڭقاسىن كەپتىرگەن سۇرقاي كورىنىس. ارقانىڭ تابيعاتى تولايىم وزگەردى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاي بولعان ەمەس. اۋىل ماڭىندا بۇلاق سۋى بۇرقىراپ, ويپاڭ جەرلەرگە كوكتەمدە جينالعان قار سۋى قوڭىر كۇزگە دەيىن بەرەكەنىڭ باستاۋى بولىپ جاتاتىن. كەيىن تابيعاتقا كورسەتكەن تاعىلىقتىڭ كەسىرىنەن جۇزدەگەن, بالكىم مىڭداعان بۇلاق بىتكەننىڭ كوزى بىتەلدى. سوقانىڭ تىسىمەن, تراكتوردىڭ تابانىمەن. جاناشىرى از بولعان سوڭ بۇلاقتىڭ جالعىز كوزى دە كىسىلىك كەمدىگىنەن كىرەۋكەلەنىپ, جىلعا قۋالاپ اقپاي قالادى ەكەن. زاردابىن بۇگىن تارتىپ وتىرمىز.
– توقسان وتباسى ءتۇتىن تۇتەتىپ جاتقان ءبىزدىڭ اۋىلدا مالشى قاۋىمنىڭ ۇمتىلىسى جاقسى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى نەسيە الىپ, مال باعىپ وتىرعاندار از ەمەس. جەكەمەنشىك تە باعىمداعى مالىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن جىل سايىن كوبەيتىپ كەلەدى. قازىر شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدان ەكى تابىن قارا مال ورەدى. ارقايسىسىندا 200-دەن استام سيىر بار. جىلقىنىڭ قاراسى 400-گە جۋىق. قوي-ەشكى – التى وتار. كىشكەنتاي اۋىل ءۇشىن از ەمەس قوي, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى يگىلىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىك الپىسباەۆ, – كوكتەم شىققالى مال سۋارۋ ماشاقاتى باستالدى. 30-35 گرادۋس ىستىق اپتالاپ تۇرىپ الدى. قازىر ورىسكە ايداعان مال بيەساۋىم ۋاقىت وتپەي قوتانعا قايتىپ ورالادى. ءوزى قىستان سىڭىرىنە ءىلىنىپ ازەر شىققان ءتورت ت ۇلىك كوككە اۋزى تيگەنىمەن, قوڭ بىتەر ەمەس. ءشوپ تە كوتەرىلمەي, بۋلىعىپ جاتىر.
اۋىل تۇرعىندارى امالسىزدان بۇلاق كوزىن ىزدەۋدە ەكەن. كونەكوز قاريالاردان سۇراستىرىپ, بىتەلگەن بۇلاق كوزىن تاپپاسا, قولداعى مالعا قاۋىپتىڭ ءتونىپ تۇرعانى شىندىق.
– بيىل كوكتەمدە رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بۇلاق كوزىن اشۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلىپ, ماقالا جاريالانىپ ەدى, – دەيدى سەرىك الپىسباەۆ, – ءمان بەرمەپپىز. سويتسەك, شىنىندا دا ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايدان شىعاتىن جالعىز جولدى نۇسقاپ وتىر ەكەن عوي.
مالشى قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاردىڭ سۋى مۇلدە از بولعان. سەبەپ قۇرامىندا ىلعالدىڭ از بولۋى. ءارى قىزىل سۋ يەن دالاعا جايىلىپ, ساي-سالانى قۋالاپ اعىپ كەتكەن. ەندىگى امال, بولاشاقتى ويلاساق, اۋىل ىرگەسىندە سۋ جينالاتىن توعان سالۋ, قۇدىق قازۋ. بىراق وعان كۇش-قۋات جەتە بەرمەيدى. مۇنداي ءۋاجدى قىزىلەگىس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قوناي دەمەسىنوۆ ايتىپ وتىر.
– 2019 جىلى اۋدان اكىمىنە قۇدىق قازىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش ايتقان بولاتىنبىز, – دەيدى ول, – بىراق ناتيجە شىقپادى. اۋىل تۇرعىندارى انە ءبىر جىلى وزدەرى قاراجات جيناپ, قۇدىق قازىپ الىپ ەدىك, كوپ ۇزاماي بىتەلىپ قالدى. ەكىنشى مارتە قاۋىمداسىپ, قارجى جيناۋعا تۇرعىنداردىڭ جاعدايى كەلەتىن ەمەس. ءبىزدىڭ جايىمىزدى وكرۋگ, اۋدان باسشىلارى جاقسى بىلەدى. بىراق قارايلاساتىن تۇرلەرى كورىنبەيدى. ەلدەگى زامانداسىم ەكەۋىمىز تۇنەۋگۇنى اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزدىق. قار توقتاتۋ ءۇشىن. بىراق قار قانشا قالىڭ بولعانىمەن, توعان بولماعان سوڭ توقتاپ تۇرا ما؟
اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلدا مال باسى بارشىلىق. مالشى قاۋىم 500-دەن استام جىلقى, ءۇش جۇزدەي قوي, 200-گە جۋىق قارا مال باعىپ وتىر. مالعا سۋات تابىلسا, ىستەرىنىڭ وڭىنان وڭعارىلاتىنىنا كۇمان جوق.
– ۇستىمىزدەگى جىلى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ وتكىزىلەتىنىن ەستىپ, ۇمىتتەنىپ وتىرمىز, – دەيدى قوناي دەمەسىنوۆ, – بالكىم سول كەزدە جاناشىر تابىلار. قازىر مالدى قاساپحاناعا وتكىزەتىن دە مۇمكىندىك جوق, پىشاق كوتەرمەيدى. جىلقى مالى ەگىن كوكتەپ شىققاننان كەيىن قاماپ باعىلادى. سۋ ىشپەگەن, اياعىمەن جايىلىپ, كوككە اۋزى تيمەگەن جىلقى قىسقا كۇيسىز تۇسەدى. جىلىگىنە ماي بىتپەگەن سوڭ قار تەبە الا ما؟
مال جايى وسى بولعاندا, ادام ىشەر سۋدىڭ دا ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. وتكەن جىلى وبلىستاعى 605 ەلدى مەكەننىڭ 380-ءى, ياكي 62,8 پايىزى عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى ارقىلى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. 207 ەلدى مەكەن نەمەسە بارلىق ەلدى مەكەننىڭ 34,2 پايىزى ورتالىقتاندىرىلماعان جۇيە ارقىلى اۋىز سۋدى پايدالاندى. ال 18 ەلدى مەكەندە سۋ كوزى مۇلدە جوق, تاسىمالداپ ىشەدى. اۋىز سۋعا ادام جارىماي وتىرعاندا, ءتورت ت ۇلىكتى سۋارۋدىڭ جاعدايىن جاق اشىپ ايتپاۋعا دا بولار.
بولاشاققا تۇزىلگەن جوسپارعا قاراساق, اق جارىلقاپ كۇن تۋاتىن ءتارىزدى. ايتالىق, وبلىس 2025 جىلعا دەيىن 107 اۋىلدا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن سۋ قۇبىرىن سالىپ, 57 ەلدى مەكەندە سۋ تازالايتىن بلوك-مودۋل ورناتپاق.
– جول كارتاسى بويىنشا بەس جىلدىڭ ىشىندە وبلىستىڭ جۇزدەن استام ەلدى مەكەنى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, – دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى يۆان يۋرچەنكو, – بيىل 10, كەلەر جىلى 30 ەلدى مەكەندى قامتىماقشىمىز. ءار جىل سايىن جوسپار بويىنشا ون-ون بەس ەلدى مەكەن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل جوسپار 2025 جىلى تولىق اياقتالادى. ۇستىمىزدەگى جىلعا قاجەتتى قارجى قاراستىرىلۋدا. قازىرگى كۇنى 8 جوبا بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات ناقتىلانۋدا.
ەڭ قيىنى بولاشاعى جوق دەگەن تاڭبا باسىلعان اۋىلداردىڭ جايى. وڭىردەگى 61 ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى وسال بولعاندىقتان, مۇلدە جابىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. تۇرعىندارى ۇدەرە كوشىپ جاتقان ەلدى مەكەنگە قانشاما قاراجات شىعىنداپ, سۋ قۇبىرىن تارتۋ ءتيىمسىز. ەكىنشى جاعىنان قاراساڭىز, اۋىز سۋى جوق اۋىلدا ادام تۇرا ما؟ ولار ساپالى سۋ بولماعاندىقتان سوڭعى قازىعىن سۋىرىپ, جايلى جەر ىزدەپ, كوشۋگە قامدانۋدا. ازىرگە مۇنداي اۋىلداردا شاعىن قۇدىقتار قازىلىپ, سۇزگى ورناتىلماق. سۇزگىنىڭ ءوزى قىمبات دۇنيە. بولجامدىق باعاسى 5 ملن تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ونى مەنشىك يەسى ساتىپ الۋعا ءتيىستى. دەمەك, 61 اۋىلدىڭ جابىلۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولىپ وسى جاي دەپ ايتساق, قاتەلەسپەس ەدىك. دەر كەزىندە ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلسە, تۇرعىندار دا, ءتورت ت ۇلىك مال دا كەمىمەس ەدى.
اۋىز سۋدىڭ ازابى مىنە, وسىنداي تىعىرىققا تىرەپ وتىر. ەندىگى ءۇمىت جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاناشىرلىعىنا بايلانىستى. ەل كاسىبىنەن ايىرىلىپ, مالشى قاۋىم جۇگەن ۇستاپ قالماۋ ءۇشىن جايىلىمداردا جانتالاسا قۇدىق قازعان ءلازىم. ال توعان ورناتۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. وسىلاي ەتسەك قانا جىعىلعالى تۇرعان كوش جۇگىن تىكتەپ الار ەدىك.
اقمولا وبلىسى
