تانىم • 10 ماۋسىم، 2021

قاسىم ىزدەگەن «داريعا، سول قىز» كىم؟

145 رەت كورسەتىلدى

قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا، سول قىز!» دەگەن ولەڭى بار. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ جازىلعان. بار-جوعى – 6 شۋماق. مۇنداي ليريكالىق وبرازدار قازاقتىڭ ايماڭداي اقىندارىنىڭ ءبىرازىندا كەزدەسەدى. بىراق قاسىمنىڭ وسى ولەڭى وزىنە دەيىنگى قازاق پوەزياسىندا بولماعان قۇبىلىس دەپ باعالانعان. قاسىم ساقىپجامالدى ءسۇيدى. ال داريعا قىز كىم؟ داۋىلپاز اقىن نەلىكتەن سۇراپىل سوعىستىڭ، قان مايداننىڭ ىشىندە ءجۇرىپ، «داريعا، سول قىزدى» ىزدەدى؟

وسى التى شۋماقتان تۇراتىن شىعار­ماسىن اقىن شارتتى تۇردە ءۇش ء(ى،ءىى،ءىىى) بولىمگە بولگەن. شاعىن ولەڭ بولسا دا، اسىقپاي زەر سالىپ وقىساق، ءار بولىمدە سوعىستىڭ باسى، ورتا تۇسى جانە سوڭى كلاسسيكالىق ۇلگىدە سۋرەتتەلەدى. ال بۇل ولەڭنىڭ ەرەكشە قۇرىلىسى مەن سيۋجەتى بىزگە دەيىن دە تالدانعان. ماسەلەن، اقىن ەرتاي اشىقباەۆ: «بىزگە دەيىنگىلەر دە تالاي ماقالالارعا وزەك ەتكەن «داريعا، سول قىزدىڭ» بىرتىندەپ تارقاتا بەرەرلىك وسىنداي جۇيەلى يىرىمدەرى جەتەرلىك. فور­ماسى اسكەري كيىمدەي جيناقى، ءمىنسىز، سوعان وراي ەموتسيالىق قۋاتى دا مارتەن پەشىنىڭ جالىنىنداي وتكىر، وعان قوسا پسيحولوگيالىق ءدانى دە ابدەن تولىسقان بۇل ولەڭنىڭ ماحابباتتىڭ توزبايتىن شەجىرەسىنىڭ ءبىر التىن پاراعى بولىپ قالا بەرەتىندىگى دە سوندىقتان شىعار»، دەگەن ەكەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «قاسىم ىزدەگەن داريعا، ­سول قىز» اتتى ماقالاسىندا.

ەندەشە، ءبىزدىڭ دە داريعا قىز جايلى ءوز ايتارىمىز بار.

الدىمەن، بۇل تۋىندى اقىننىڭ ومىر­گە قۇشتارلىعىن، ءومىردىڭ ءمانىن بىلۋگە، قۇپياسىن تانۋعا دەگەن جان قالاۋىن بايقاتاتىنىن ايتقان ءجون. ويتكەنى «قايدا ەكەن، قايدا، داريعا، سول قىز» دەپ، ءوزىنىڭ بىلگىسى، كورگىسى كەلگەنىن قىزعا، ارۋعا تەڭەگەن بولۋى ىقتيمال.

ادەبيەتتەن حابارى بار ادامدار نە­مەسە ولەڭگە جانى جاقىن جاندار: «قاسىم سوعىسقا اتتاناردا داريعا ەسىمدى قىز­عا قاتتى عاشىق بولىپ، ونىمەن تىلدەسە الماعان. سوندىقتان سوعىستا ءجۇرىپ سول سۇلۋدى اڭسايدى. ەلگە امان قايتىپ، سونى كورگىسى كەلەدى. ءوز قىزىنىڭ ەسىمىن داريعا دەپ قويۋى دا وسى جاعدايمەن بايلانىستى» دەگەن بولجامدار ايتادى. جالپى، بۇل ولەڭ حاقىندا ءتۇرلى پايىم بار. وسى­دان-اق، قاسىمنىڭ اقىندىق ­قۋا­تىن، پوەزياسىنىڭ تەرەڭدىگىن، تاع­­دى­رى­نىڭ وتە كۇردەلى ەكەندىگىن كورەمىز. ­ەندى، ءبىز­دىڭ بولجامعا ورالايىق. سونى­مەن، قاسىم «داريعا قىز» دەپ كىمدى ىز­دەدى؟ پايىمداۋىمىزشا، بۇل سۇراققا جا­ۋاپ­تى اقىننىڭ باسقا شىعارمالارى­نان قاراستىرۋ كەرەك سەكىلدى. بۇل، ارينە، جەكە پىكىرىمىز.

ەندى قاراڭىز. قاسىم تۋعان جەرىنەن جاس كەزىندە كەتىپ، قايتىپ كەلمەگەن. ياعني تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش ونىڭ جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە قايناپ جاتتى دەگەن ءسوز. ەڭسەسىن تىكتەپ، ەندى قارقارالىسىنا كەلمەكشى بولىپ جۇرگەندە، سوعىسقا اتتانادى. كەز كەلگەن ادامدا «سوعىستان قايتپاي قالۋىم مۇمكىن» دەگەن ۇرەي بولارى ءسوزسىز. وسىنداي تۋعان جەرىنە، دالاسىنا دەگەن ۇلكەن ساعىنىشتان «داريعا، سول قىز» ولەڭى تۋعان بولۋى مۇمكىن.

نەگە دەسەڭىز، قاسىمنىڭ «تۋعان جەر» اتتى ولەڭىندە «ۋا، داريعا، التىن بەسىك تۋعان جەر!» دەپ ەگىلە جىرلايدى. مىنە، ونىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراعىنا ساعىنىشى قانداي بولعان. ياعني سۇراپىل سوعىستا جۇرگەن ءار ءتىرى جان يەسى تۋعان جەرىن، دالاسىن اڭسارى انىق.

ال قاسىم ءوزىنىڭ بار جانىمەن قۇر­مەت تۇتقان تۇسىنىگىن «داريعا» دەپ قاستەر­لەگەن. سولاي اتاعان. ونى جوعارىدا ايت­قان «تۋعان جەر» ولەڭىندە اقىن ءوزى بىزگە ەمەۋرىن ەتىپ تۇرعانداي. مۇنداي شى­عارماشىلىق قۇپياسىنا ءسوز اراسىن­دا ازداپ باعىت-باعدار بەرۋ حاكىم ابايدا دا كەزدەسەدى. دەمەك قاسىم سوعىستا ءجۇرىپ، قازاقتىڭ دالاسىن، تۋعان، وسكەن جەرىن اڭسادى. ونىڭ سۇلۋلىعىن، كوركەمدىگىن داريعا سۇلۋعا تەڭەدى. سول قازاقتىڭ بايتاق تا اسقاق دالاسىندا بۇلعاقتاپ وسكەن، ونە بويىنا جۋسان ءيىسى سىڭگەن قازاقتىڭ داريعا سۇلۋلارىنىڭ تەڭىزدەي تۇڭعيىق جانارىنا كوشكەن وتان-اناسىنىڭ، جۋسان اڭقىعان داريعا مەكەنىنىڭ كەلبەتىن كورگىسى كەلگەن بولۋى مۇمكىن.

كىم سۇراپىل سوعىستا ءجۇرىپ، قىز جايلى ويلار دەيسىز. تۋعان جەرىمدى، اۋىلىمدى، وتانىمدى ويلار ەدىم. ويتكەنى، سوعىسقا ءار سولدات سول وتان-اناسىن، ەل ىرگەسىن قورعاۋ ءۇشىن بارادى ەمەس پە؟

ال ەگەر تۋعان دالاسىن ساعىنعانىن داريعا قىزعا تەڭەپ، جۇمباقتاماي، تىكە­لەي جازعانىندا مۇنداي جاڭا فور­ماداعى ولەڭ قازاق پوەزياسىندا قۇبىلىس بولماس ەدى. ويتكەنى تۋعان جەرىن، وتانىن جىرلامايتىن اقىن جوق. ونى قاسىم­شا داريعا قىزعا تەڭەپ، استارلاپ جازۋ ەكى­نىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇل ولەڭنىڭ تابيعاتىن بەكەن ىبىرايىم: «داريعا، سول قىز!» ولەڭى ىرعاعىمەن، زامان شىندىعىن، ليري­­كالىق كەيىپكەر­دىڭ تەبىرەنىسىن بەينەلەۋ ەرەك­شەلىگىمەن سول كەزەڭدە ايرىقشا جاڭالىق رەتىن­دە ءسۇيسىندىردى. ءار تارماعى ون بۋىننان تۇراتىن ولەڭ ول تۇستا وتە سيرەك ۇشى­راساتىن.

بۇل ىرعاقتىڭ تامىرى سوناۋ ەرتە داۋىردەگى ەپوستا، جىراۋلار پوەزياسىندا جاتقانىمەن، 20-جىلدارداعى ولەڭدەر­دە ءىشىنارا ۇشىراسقانىمەن، قاسىمعا دەيىنگى جانە بەرتىنگى قازاق پوەزياسىندا بالەندەي كەڭىنەن قولدانىلا قويىلعان جوق»، دەپ ءدوپ باسقان ەكەن.

ونىڭ ۇستىنە حاس سۇلۋعا، ايماڭداي قىزعا تەڭەپ جازعان ولەڭ وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ، قاشان دا ەلدىڭ نازارىندا، جاستاردىڭ اۋزىندا بولارى انىق. سونداي قۇپيالىلىعىمەن دە، بۇل كلاسسيكالىق تۋىندى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى جازىلىپ، زەردەلەنىپ كەلەدى.

وعان قوسا، بۇل ولەڭ ءارى ءان تۇرىندە ورىن­دالادى. التى شۋماقتان تۇرسا دا، باسى-اياعى بار، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شىن­دىعىن كوتەرگەن استارى تەرەڭ تۋىندى.

تاكەن الىمقۇلوۆ: «تەرەڭ سەزىم، مەن­مەنسىز ىڭكارلىك، شالقىعان ارمان ونىڭ «قايدا ەكەن، قايدا، داريعا، سول قىز؟!» دەپ كەلەتىن ايگىلى ولەڭىنە ۇلاسادى. سو­زىنە ءانى ساي، انىنە ءسوزى ساي وسىناۋ ماحاب­بات گيمنى – اسەرشىل اقىن جانىنىڭ جاڭ­عى­رىعى. ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نەعىلسا دا» اتتى ولەڭىمەن، وعان سىدىق مۇحامەدجانوۆ جازعان ان­مەن قاپتالداسارلىق بۇل شىعارما قاسىم ليري­كاسىنىڭ دا، مۋزىكاسىنىڭ دا شى­ڭىنا جاتادى» دەپ باعا بەرگەن. بۇل اتالعان ولەڭنىڭ قاتارداعى شىعارما ەمەس­تىگىنە دالەل.

ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – وسى. كوزىمىز­­گە وسىلاي كورىندى، كوڭىلىمىزگە وسىلاي جەت­تى قاسىمنىڭ داريعاسى. تانىمىمىز­دا قاسىم جالىنداتا جىرلاپ، الەمدى شارلاپ ىزدەگەن «داريعا سول قىزى» – تۋعان جەرى، بايتاق وتانى. ول، ەڭ بولماسا، قا­زاقتىڭ ءبىر داريعا سۇلۋىن كەزدەستىرىپ، سونىڭ ءجاۋدىر كوزىنە سىڭگەن بايتاق دالا­سىنىڭ سۋرەتىن كورگىسى كەلدى.

سونىمەن قاتار بۇل ولەڭ قاسىم ومىر­­دەن وتكەن سوڭ دا، ءوز ميسسياسىن ات­­قارۋىن توقتاتقان جوق. ويت­كەنى قاسىم تۋعان جەرىن سوعىستان امان كەل­سە دە، كورە المادى. بۇيىرمادى. دەمەك بۇل تۋىندى قاسىمنىڭ قاتال تاع­دىرىنىڭ ءبىر بەلگىسىندەي. قاسىم ومىر­دەن وتسە دە، ونىڭ دومبىراسىندا شەر­­تىلمەي قالعان سول ءبىر كۇيى شارق ۇرا «داريعا، سول قىز» دەپ، ەگىلە سارناپ، تۋ­عان ­جەرىن، قارقارالىسىن، داريعا ­دالاسىن ىزدەيتىندەي…

 

جالەل شالقار

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قايراتكەر حايرەتدين

رۋحانيات • بۇگىن، 22:25

استانادا اۋرۋى اسقىنعان ادام كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 22:23

قولاعا كوڭىل تولماي تۇر

TOKYO2020 • بۇگىن، 22:13

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار