ءمايليننىڭ دە نەگىزگى شىعارمالارى وسى قوس اشتىقتىڭ جانە رەپرەسسيانىڭ اراسىنداعى ءولارا كەزەڭدە جازىلدى. بۇل رومان جازۋ ءۇشىن شىعارماشىلىق ۇيىنە نەمەسە ساناتوريگە بارىپ, وقشاۋلانىپ, تازا شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ ەمەس, الاساپىران ۋاقىتپەن الىسا ءجۇرىپ, بىرەسە بالا وقىتىپ, بىرەسە گازەت ىسىنە ارالاسىپ, اشتىقتان قىرىلىپ قالعان تۇتاس اۋىلداردى كەزىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى ايىپتالىپ, اتىلىپ جاتقان جولداستارىنىڭ باسىندا جانازا دا وقي الماي, زارلاپ ءجۇرىپ, سورلاپ ءجۇرىپ جازىلعان شىعارمالار. سوندىقتان دا بولار ءمايليننىڭ جانە ونىڭ زامانداستارىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرعاندا كىتاپ بەتىنە ىزا سۋىنداي شىمىرلاپ كوز جاسى شىعاتىنداي اسەر قالدىرادى. سوندىقتان دا بولار ولاردىڭ كەي سوزدەرى قانمەن جازىلعانداي كورىنەدى. سوندىقتان دا بولار, ولاردىڭ ءار شىعارماسىن ادەبي شىعارما دەپ قانا ەمەس, تۇتاس داۋىرگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەردەي قارايتىنىمىز. اۋەلدە الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردىڭ, جاقسى مەن جاماننىڭ, بار مەن جوقتىڭ, قاراڭعى مەن جارىقتىڭ كۇرەسىندەي كورىنەتىن شىعارمالاردىڭ استارىنا ۇڭىلگەندە ۇڭىرەيىپ بىزگە قاراپ تۇرعان ۇرەيلى زاماننىڭ كوزىن كورەمىز. ءبىز شاعىن عانا اڭگىمەنىڭ ءوزىنىڭ تۇكپىرىنەن ساۋلەسى ءسونىپ بارا جاتقان ارمان مەن ءۇمىتتىڭ جانارىن كورەمىز.
«شەشەم ۇيگە جىلاپ كەلدى. اكەممەن كەزدەسۋگە بارعان ەكەن. ۇلىقسات بەرمەپتى. قولىندا اكەمنىڭ سۇر جاداعايى. سول كۇزدىك پالتونى قۇشاقتاپ ەڭىرەپ قويا بەردىم. «پاپامنىڭ پالتوسى عوي. ءوزى قايدا؟» دەيمىن. «جەتىم بولدىڭدار. ەندى پاپالارىڭ جوق» دەدى شەشەم». ءرازيا بەيىمبەتقىزىنىڭ وسى ەستەلىگىن وقىعاندا جەتىمنىڭ جانارىمەن قاراپ, جەبىر كەزەڭنىڭ كوزىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتكەندەي كۇي كەشتىم. ءبىراز ۋاقىت ءىشىمدى قالتىراتىپ بارا جاتقان الدەبىر ءدىرىل باسىلماي قويدى. نەگە دەسەڭىز, اشتىق پەن رەپرەسسيا جىلدارىنىڭ ماڭدايىنان كوزدىڭ ورنى عانا ۇڭىرەيىپ كورىنىپ تۇردى. كوزدىڭ ءوزى جوق.
بۇل ورتالىق كوميتەتتىڭ 1937 جىلعى اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىندا جاسالعان: «تروتسكيشىلەرگە قارسى كۇرەستە قازىر ەسكى ادىستەر – ديسكۋسسيا ادىستەرى كەرەك ەمەس, جاڭا ادىستەر, ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋ, تالقانداۋ ادىستەرى كەرەك» دەگەن نۇسقاۋلىقتان كەيىن, بەيىمبەتكە قارسى ۇيىمداستىرىلعان شابۋىلداردىڭ, بەيىمبەتتى ايىپتاعان جينالىستاردىڭ دۇركىن-دۇركىن ءوتىپ جاتقان, ءورشىپ جاتقان كەزىنەن ءبىر جىل وتكەندەگى جاعداي ەدى, 1938 جىلدىڭ اقپان ايى.
مايلين – وقيعا ورنىنان ۋاقىت الدىندا اقپارات بەرىپ تۇرعان رەپورتەرگە ۇقسار ەدى, ءتىپتى ونى اشتىق تاقىرىبىنىڭ گەرودوتى دەسەك تە, اسا الىسقا ۇزاي قويماسپىز. اشتىقتىڭ كوركەم تاريحىن جاساۋشى. ماسەلەن «كۇلپاش» جانە «اشتىق قۇربانىن» الايىق. اڭگىمەنىڭ ەكەۋى دە سۋىق ۇيدە وتقا تامىزىق تابا الماي, اشتان بۇراتىلىپ جاتقان ادامداردىڭ ءومىرىن سۋرەتتەۋدەن باستالادى:
«بەت-اۋزى كونەكتەي ىسىك; توڭىپ ءبۇرىسىپ, ءۇيدىڭ بۇرىشىنداعى پەشكە ارقاسىن سۇيەپ مۇڭايىپ, تەرەڭ ويعا شومعان ادامشا كۇلپاش وتىر. جىرتىق كۇپىگە ورانىپ, بۇك ءتۇسىپ بالاسى قالي جاتىر. ءۇي سۋىق, جاماۋلى تەرەزەنىڭ جىرتىعىنان كىرگەن ىزعىرىق شەكەدەن شىققانداي... ءۇيدىڭ ءىشىن جىلىتۋعا – پەشكە جاعاتىن وتىن جوق. وتىن تابىلار جەر دە جوق... قارا سۋدان باسكا ءدان تاتپاعانىنا بۇگىن ءۇشىنشى كۇن. التى ايعى قىس تارتقانى – اشتىقتىڭ زاردابى». بۇل كۇلپاش پەن بالاسى قاليدىڭ كۇيى.
ال مىناۋ «قار بورانىندا, قار ەمەس-اۋ, قان بورانىندا» سۋىق ۇيدە س ۇلىق ءتۇسىپ, زارلاعان شىرىنكۇل مەن قايراقباي جانە بالاسى تاڭسىقتىڭ كۇيى: «قۇداي-اي, جوقشىلىقتىڭ دا شەگى بولمايدى ەكەن عوي! قارا سۋدان باسقا ىشەتىن ءبىر ۇرتتام تاماق جوق. ەكى كۇننەن بەرى دىم تاتپاي, جۇرەك قارايىپ وتىرعانى مىناۋ! مۇنىڭ ار جاعىندا نە بولماقشى؟ نە قىلامىز؟ نەمەن كۇن كورەمىز؟ كوزىنەن بۇرتىك-بۇرتىك جاسى ىرشىپ شىعىپ, بەتىن جۋىپ سالا بەردى. جاق سۇيەگى سورايىپ, ەكى كوزى الارىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ قايراقباي وتىر. ەكى كوزى جاۋتاڭداپ, اكەسىنىڭ شوقپىت كۇپىسىنە ورانا ءتۇسىپ, سەگىز-توعىز جاسار بالا – تاڭسىق جاتىر».
كۇلپاشتىڭ سەنگەنى ەل كەزىپ, قايىر سۇراپ كەتكەن كۇيەۋى – ماقتىم. ءبىر ءۇزىم نان بولسا دا الا كەلەر دەگەن الدامشى ءۇمىت. ال قايراقباي مەن شىرىنكۇلدىڭ سەنگەنى – بويجەتىپ قالعان قىزى دامەش. دامەشتى شال دا بولسا قازانعا سالار شاندىر ەت ۇيىنەن تابىلار بايعا مالعا ساتپاقشى.
ماقتىمنىڭ ەل كەزىپ, تىلەنشىلىك قىلىپ جۇرگەن ۋاقىتىندا كوممۋنيستىك پارتيا ورتالىق كوميتەتى: «اشارشىلىق تەك قۇرعاقشىلىقتىڭ ناتيجەسى ەمەس, ونىڭ سەبەبى اگرارلىق سەكتوردىڭ ارتتا قالۋىندا, اۋىل شارۋاشىلىق ءبىلىمى دەنگەيىنىڭ تومەندىگىندە, اۋىسپالى ەگىس نىساندارىنىڭ ەسكىلىگىندە, بۇل جانە سوعىس پەن اسكەري قورشاۋدىڭ, سونداي-اق پومەششيكتەر مەن كاپيتاليستەردىڭ جانە ولاردىڭ يتارشىلارىنىڭ بىزگە قارسى كۇرەسىنىڭ باسەڭسىمەي وتىرعانىنىڭ دا سالدارى» دەپ ۇندەۋ جاريالاپ جاتتى. قارسىز قىس, جاۋىنسىز كوكتەم جانە شالا جۇرگىزىلگەن ساۋاتسىز رەفورمالار ەلدى قىناداي قىرىپ جاتتى. ماقتىم ءبىر ءتۇيىر ءدان تاپپاي, ۇيگە بوس ورالادى. قىرجيىپ تىرىسقان قىسقا تون, قاۋدىرلاپ قاتقان جامان تىماق, اياعىندا قونىشىسىنان باسىلعان جامان ەتىك; موينىندا دورباسى بار, جاعى سۋالىپ, كوزى ادىرايىپ كەلگەن ماقتىمنىڭ دورباسىنا سۇيرەتىلىپ تۇرىپ, تالتىرەكتەپ بارىپ, قول سالماقشى بولادى. «قاراعىم-اي, دىم جوق» دەپ ماقتىم جىلاپ جىبەرەدى. كۇلپاش تا قوسىلا ەگىلەدى. مايلين وسى ساتتەگى كوڭىل كۇيدى ءدال بەرەتىنى سونشا, وقىرمان دا قاليمەن بىرگە قايتادان كەلىپ, شەشەسىنىڭ باۋىرىنا قالجىراپ تىعىلاتىنداي. ماقتىمعا مايلى اسىن كىم بەرسىن؟ بۇل تۇستا قالىڭ دالا اشتىق قۇرساۋىندا ەدى.
ورال مەن ورىنبور, اقتوبە مەن بوكەي, قوستاناي مەن اداي ۋەزى رەسمي تۇردە اشتىققا ۇرىنعانداردىڭ تىزىمىنە كىردى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ تۋعان جەرى قوستاناي ۋەزىنىڭ بارلىق اۋدانىنا اشتىق وباداي تارادى. حالىقتىڭ سەكسەن پايىزعا جۋىعى قايعىسىز قارا سۋ دا ىشە الماس حالگە ءتۇستى. بۇل جىلدار بەيىمبەتتىڭ اۋىلداعى مۇعالىمدىك جۇمىسىن تاستاپ, گازەتكە كەلگەن كەزى ەدى. ەلگە تاراعان اشتىق جايلى مالىمەتتەر كۇن سايىن كوز الدىنان ءوتىپ جاتتى. ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قوستانايداعى اشتىق تا, اسىرەسە اشتىقتان قازا بولعان بالالاردى ساناۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلۋى دا جازۋشىنىڭ ارقاسىنا ايازداي باتقانى انىق. ءتىپتى وسى اڭگىمەسىندە جازىپ وتىرعاندا دا سول قوستانايداعى بالا ءولىمى ويىندا تۇرۋى بەك مۇمكىن.
ال «اشتىق قۇربانى» اڭگىمەسىندە قايراقبايدىڭ قىزى تاڭسىق, ون التىعا شىققان تاڭسىق اتا-اناسىنا قالاي كومەكتەسەرىن بىلە الماي, ءوزىنىڭ ۇل بولىپ تۋماعانىنا تاعدىرىنا نالىپ, نازالانىپ جۇرەدى. قايراقباي مەن شىرىنكۇل جالعىز قىزىنا جاپا شەكتىرمەي, تاڭداعانىنا قوسىپ, تەڭىنە بەرىپ, تىلەگىن الماقشى ەدى. بىراق اشتىققا قىلار قايرانى بار ما؟
ء«بىزدىڭ بار تىلەگىمىز سەنى تەڭىڭە قوسىپ, قىزىعىڭدى كورۋ ەدى. بىراق قۇداي ونىمىزدى, قوش كورمەگەن سەكىلدى. ءبىز تۇڭعيىق جارعا كەز بوپ وتىرمىز. بۇدان شىعۋدىڭ امالىن قاراستىرماساق, ءبارىمىزدىڭ دە ولگەنىمىز. ءبارىمىز ولمەي, ءبىرىمىز عانا ولەيىك دەسەك, ورتامىزدان سەنى قۇربان قىلعالى وتىرمىز, سەنى ساتقالى وتىرمىز!» دەيدى ولار. ۇل بولماسام دا, پۇل بولىپ اجەتتەرىنە جاراسا, مىڭ جانىن دا قيارعا بەكىگەن تاڭسىق الپىسقا كەلگەن باقۋاتتى شالعا بارارىن ەستىگىندە ازا بويى قازا بولادى. بىراق ول دا نە ىستەي الادى؟ اتاسى مەن اناسى, جالعىز باۋىرى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتىپ, وعان دا كونەدى. «مەن – اشتىق قۇربانى» دەپ زارلايدى تاڭسىق.
ۇلتتىڭ دامۋىن ءبىر عاسىرعا تەجەگەن قوس اشتىقتا 4 ميلليوننان استام قازاق قىرىلعان. كەيىنگى دەرەكتەر بويىنشا ونىڭ سانى ودان دا كوپ بولۋى بەك مۇمكىن. دەموگرافتار وسى ەكى اشتىق بولماسا, بۇگىنگى قازاق سانى 50 ميلليونعا جۋىق بولارىن ايتىپ ءجۇر.
بەيىمبەت مايلين «كۇلپاشتى» 1922 جىلى جازسا, «اشتىق قۇربانىن» 1927 جىلى جازدى. ازامات سوعىسىنىڭ ارتىن الا شىققان اشتىق التى الاشتىڭ بالاسىن الاساپىران, الاشاپقىنعا سالدى.
ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىمىزدى وزگەرتتى. ول قۇندىلىقتاردى السىرەتتى. مىسالى, كۇلپاش اقىرى اشتىققا شىداي الماي كۇيەۋى مەن بالاسىن تاستاپ, الدىنا سالىپ ايداعان قىرىق-ەلۋ قاراسى بار جۇماعازى دەگەن بايعا كۇيەۋگە شىعىپ كەتەدى. اشتىق الجاستىرعان سوڭ, امال بار ما؟!. كۇلپاشتى ازعىرعان بۇزىلماعان قازى, ءبۇرۋلى ەت, نانى ۇزىلمەيتىن داستارحان عانا ما؟ ول ءتىپتى سول بايعا تيسەم, بالام مەن كۇيەۋىمە ءبىر ءۇزىم نان بولسا دا الىپ كەلىپ بەرىپ تۇرامىن-اۋ دەپ تە ويلاعان بولار. مىنە, جيىرما كۇننەن كەيىن, كوكتەمنىڭ كوكوزەگى باستالار تۇستا قوينىنا ەكى جاپىراق ەت تىققان كۇلپاش ءوز ۇيىنە قاراي جانۇشىرا جۇگىرىپ كەلەدى. ماقتىم مەن قاليعا سول ەتتى بەرمەكشى. بىراق...
«كوزى ماقتىمنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ كەتتى: كوزى ادىرايىپ, اۋزى اشىلىپ, ءتىسى اقسيىپ جاتىر ەكەن!.. بۇدان كەيىن نە بولعانىن ءوزى دە بىلمەي, ءولىپ جاتقان بايى مەن بالاسىن قۇشاقتاي قۇلادى»...
اكەسى مەن بالاسى قۇشاقتاسقان كۇيى جاراتقانعا جانىن اماناتتايدى. كۇلپاش تا ەندى تىرىلەردىڭ ساناتىنان ەمەس. ول دا ءتىرى ولىككە اينالدى.
ال «اشتىق قۇربانىنداعى» بەيشارا تاڭسىق قايتتى؟ شاراسىز تاڭسىق تىلەۋماعامبەت بايعا تۇرمىسقا شىقتى. اكە-شەشەڭنىڭ الدىنا مال سالىپ, قىستان الىپ شىعامىن دەگەن باي ۋادەسىندە تۇرعان جوق. تاڭسىق سول ءۇيدىڭ باسىبايلى كۇڭىنە اينالدى. بىراق كورەر جارىعى بار ەكەن, بايدىڭ ۇيىنە تۇسكەن تورە جىگىت قاسەنگە ارىزىن ايتىپ, اقىرى ءوزىن كۇڭدىكتەن, اتا-اناسى مەن باۋىرىن اشتىقتان امان ساقتاپ قالدى. قاسەنگە شىعىپ, قالادا باقىتتى تىرلىك كەشتى. وقىدى.
بەيىمبەت مايلين «نان ءۇشىن جۇرت نە قىلماي جاتىر. شۇبىرىپ كەتىپ جاتىر, جۇرەگى ءۇزىلىپ اشتان قىرىلىپ جاتىر! اكە-شەشەسى ءۇشىن قۇرباندىققا اتاپ, دامەش سياقتى قىزدار قۇنسىز باسكە ساتىلىپ جاتىر!.. ءاي, اشتىق, قىلدىڭ-اۋ!» دەپ اھ ۇرا كۇيىنەدى. سول كۇيىنىشتىڭ ارتىنان ءسۇيىنىش ىزدەيدى. ءسۇيىنىشتى كۇلپاشتىڭ ىسىنەن ەمەس, تاڭسىقتىڭ ارەكەتىنەن تابادى. ادىلدىككە جۇگىنۋ مەن بىلىمگە ۇمتىلۋدان تابادى.
بەيىمبەت مايلين ءوزىنىڭ وسى شىعارمالارى ارقىلى سول تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ كوركەم شەجىرەسىن جازىپ كەتتى. جالعان جازعان جوق. اشىق, انىق, شىنايى جازدى. ءبىز ونىڭ اڭگىمەلەرىندەگى شىندىقتى كوركەم شىندىق دەپ قانا ەمەس, تاريحتىڭ, وقيعالاردىڭ شىنايى بەت-بەينەسى دەپ قارايتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس. مايلين – سونىسىمەن دە مايلين.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
