ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ايشىقتى رامىزدەرىن قابىلداپ, وعان كۇللى وتانداستاردى يلاندىرا ءبىلۋ قاجەت ەدى. ەلدى بىرىكتىرەتىن دە, مەملەكەتتىك سيپاتتى ايقىندايتىن دا – رامىزدەر. ولار: مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران بولاتىن.
مەملەكەتتىك رامىزدەر – سول ەلدىڭ وزىندىك سالتىن, ەرەكشەلىگىن, ايرىقشا ارمان-اڭسارىن, ەڭ باستىسى تاۋەلسىزدىگىن بىلدىرەتىن قاسيەتتى بويتۇمارى. ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 34-بابىندا: «اركىم رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قابىلداۋعا مىندەتتى» دەپ جازىلعان.
رامىزدەر بۇرىنعى وتكەن داۋىرلەردەن بەرى كەلە جاتقان ءداستۇرلى نىشانداردىڭ جالعاسى. بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز دا مەملەكەت بىرلىگىن تۋ مەن تاڭبا ارقىلى نەگىزدەپ وتىرعان. مىسالى, زەرتتەۋشى ا.مەدوەۆ ويجايلاۋ وڭىرىنەن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن تاستاعى سۋرەتتەردە تۋ كوتەرگەن سالت اتتىنىڭ بەينەسى بار. ونداي سۋرەتتەر كونە ساق, عۇن, تۇركى تايپالارى مەكەن ەتكەن ولكەلەردەن جۇزدەپ تابىلارى حاق.
وسى ورايدا, وتكەن كۇندەر تاريحىنا كوز جىبەرسەك: 1992 جىلى 4 ماۋسىم كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى تۋرالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى تۋرالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى تۋرالى, ونىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسى جايلى تاريحي قۇجات قابىلداندى. 6 ماۋسىم كۇنى الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ عيماراتىندا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. وسى كۇنى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى مەن پارلامەنت عيماراتىنىڭ توبەسىنە تۋ كوتەرىلدى.
1992 جىلى 6 ماۋسىم كۇنگى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىز تاۋەلسىزدىككە اڭساپ زارىعىپ جەتتىك. ەندى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بەلگىلەرىن ەرەكشە قادىرلەۋىمىز كەرەك. ەلدىگىمىزدىڭ سىنالاتىن ءبىر تۇسى وسى. ءاربىر ازامات قازاقستاننىڭ تۋىن, ەلتاڭباسىن, ءانۇرانىن تۇمارداي قاسيەت تۇتۋى قاجەت» دەپ ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ءسوزىن اياقتاعان بولاتىن.
ەلتاڭبا
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول بەلگىسى – ەلتاڭبانىڭ اۆتورلارى: جانداربەك مالىبەكوۆ پەن شوتا ءۋاليحانوۆ. ساۋلەت ونەرىنىڭ حاس شەبەرلەرى جاساعان جۇمىس 1992 جىلى 4 ماۋسىم كۇنى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى سايلانعان VIII سەسسياسىندا قابىلداندى.
ەلتاڭبانىڭ جالپى فورماسى شەڭبەر تۇرىندە. بۇل كوشپەندىلەر ءۇشىن عالامدىق جاراتىلىستى بەينەلەيتىن ۇعىم. شەڭبەر – ءومىر اعىسى مەن ماڭگىلىك دانالىقتىڭ قايتالانۋى. دالالىقتار ميفىندە: دۇنيە ەكى شەڭبەردەن تۇرادى. ءبىرى – ۇلكەن شەڭبەر دە, قالعانى سونىڭ ىشىنە ورنالاسقان سانسىز ۇساق شەڭبەرلەر. وسى ۇلكەن شەڭبەردە ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى بار. ال ۇساق شەڭبەرلەر قۇبىلمالى ءھام اۋىسپالى بولادى. ءبىزدىڭ حالقىمىز وسى ۇساق شەڭبەردىڭ نەگىزى وزەگىن شاڭىراق دەپ تۇسىنگەن.
شاڭىراق – ەلتاڭبانىڭ جۇرەگى ىسپەتتەس. كوشپەندىلەر ۇعىمىندا شاڭىراقتان بيىك سيمۆول جوق. ول – كيىز ءۇيدىڭ كۇمبەزى. كۇن ساۋلەسىن تورگە شاشاتىن نۇر – ۇياسى. ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ جاساسى (زاڭى) بويىنشا كوشپەندىلەر شاڭىراقتى قادىرلەۋگە ءتيىس بولعان. ونىڭ ۇستىنەن اتتاۋعا قاتاڭ تيىم سالعان. كوشكەندە شاڭىراقتى كوشباسى تۇيەگە نەمەسە ارباعا ارتىپ جۇرگەن. وسى شاڭىراق مەملەكەتىمىزدىڭ ەلتاڭباسىنا ءتۇپ نەگىز بولدى. كوك اسپاننىڭ كوگىلدىر مۇنارىندا كۇلدىرەۋىشى كەرىلىپ, تاڭ شاپاعىنان تاراعان نۇرداي ۋىقتار بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ بەكەم بەلگىسى ىسپەتتەس.
جىلقى-پىراقتار – كيەلى قاناتىمەن شاڭىراقتى قورعاپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. جىلقىنى دالالىقتار اۋەلدەن وزدەرىنىڭ «قاناتى» دەپ تۇسىنگەن. بۇگىنگى ءبىزدىڭ: «ەر قاناتى – ات» دەپ جۇرگەن ماتەلىمىزدىڭ ءتۇپ توركىنى وسىندا. جىلقى – قاجىماس قايرات, مۇقالماس جىگەردىڭ بەينەسى. ول – ۇشقىر قيالدىڭ, جۇيرىك سەزىمنىڭ, اسىل مۇراتتىڭ ۇلگىسى. ال پىراق-جىلقى ەكى دۇنيەنىڭ كولىگى. پىراق (ارابشا بۋراق) يسلام تانىمى بويىنشا مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ ميعراجعا كوتەرىلگەندە مىنگەن كولىگى.
بەس بۇرىشتى جۇلدىز – ەلتاڭبانىڭ قاق ماڭدايىنا ورنالاسقان. بۇل الەمدەگى بەس قۇرلىقپەن قازاق ەلى تەڭ دارەجەدە ءومىر سۇرەدى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. حالقىمىز: «جۇلدىزىڭ جانسىن!», «جۇلدىزىڭ جوعارى بولسىن!», «جۇلدىزىڭ وڭىنان تۋسىن!» دەيتىن شىنايى تىلەكتەر ايتادى. جۇلدىزدىڭ كوشپەندىلەر ءۇشىن باعىت-باعدار ايقىندايتىن استرولوگيالىق ءمانى بار. ول – ءورىس پەن قونىستىڭ, جاۋىنگەرلىك جورىقتىڭ باعدارشامى.
Qazaqstan – دەگەن جازۋ ەلتاڭبانىڭ تومەنگى تۇسىنا ورنالاسقان. بۇل وسى دۇنيەنىڭ كىمدىكى, قانداي مەملەكەتتىكى ەكەنىن بىلدىرەتىن «تولقۇجات». تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ەلىمىز «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالدى. ەگەمەندىكتەن كەيىن ەلىمىزدەگى كوپ ۇلتتاردىڭ ورتاق بيلەۋ ءپرينتسيپى, ادام قۇقى مەن بوستاندىعى, ساياسي يدەولوگيالىق تەڭدىگى ساقتالعان بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن جاڭا اتاۋ قاجەت بولدى. سول سەبەپتى, پرەزيدەنتتىڭ 1991 جىلعى 10 جەلتوقسان كۇنگى جارلىعىمەن ەلىمىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالدى.
وسى رەتتە ءبىز رامىزدەرىمىزدىڭ اۆتورلارى, بۇگىندە مارقۇم بولىپ كەتكەن شوتا ءۋاليحانوۆ جانە شاكەن نيازبەكوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە جازىپ العان ەستەلىكتى ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
شوتا ءۋاليحانوۆ:
– مەملەكەتتىك رامىزدەرگە بايگە جاريالانعاننان كەيىن كۇنى-ءتۇنى تولعاتىپ ءجۇردىم. سودان ءبىر كۇنى ءتۇس كوردىم. تۇسىمدە بۋرابايدىڭ جاعاسىندا تۇر ەكەم, كولگە قاراسام اققۋلار ءجۇزىپ ءجۇر. ءبىر اققۋ تىك شانشىلىپ اسپانعا كوتەرىلدى. انىقتاپ قاراسام ەكى قاناتىنىڭ اراسىندا تابا نان بار ەكەن. تاڭدانىپ تۇرمىن, تابا نان كۇنگە اينالدى. بۇل نان ەمەس كۇن ەكەن عوي دەپ, كوزىم سالىپ قاراپ ەدىم, نۇرىنا جانارىم شاعىلىسىپ شىداتپادى. كوزىمدى جۇمىپ قايتا اشسام, الگى بەينە شاڭىراققا اينالىپتى. تاڭەرتەڭ تۇرىپ اپپاق قاعازدى الدىم دا دوڭگەلەك سىزدىم. ەكى جاعىنا قانات سالدىم. ورتاداعى شەڭبەردى شاڭىراق جاسادىم. ەكى قاناتتىڭ تومەنگى جاعىن بىرىكتىرىپ «قازاقستان» دەگەن جازۋ جازدىم. وسىلاي مەن ەلتاڭبانى تۇسىمدە كوردىم.
مەملەكەتتىك تۋ
مەملەكەتتىك تۋدىڭ اۆتورى – سۋرەتشى شاكەن وڭلاسىن ۇلى نيازبەكوۆ. تۋىمىز كوگىلدىر ءتۇستى. ول – تىنىشتىقتىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ, شەكسىزدىكتىڭ بەلگىسى ءارى كوك اسپاننىڭ رەڭى. قازاق حالقى: «توبەڭ كوككە جەتسىن... كوسەگەڭ كوگەرسىن... اسپانىڭ اشىق بولسىن...» دەگەن ءتارىزدى العىستاردى كوپ ايتادى. تۋدىڭ ورتاسىنداعى «التىن كۇن» جارىق دۇنيەنىڭ باقىتى. سوناۋ ەرتە زاماندا حالقىمىز كۇندى قادىر تۇتىپ كەلگەن. كۇنسىز ءومىر جوق. كۇن بۇكىل عالامدى جارىق نۇرعا بولەيتىن جاندى زات. ونىڭ جىلۋى جەرگە ءنار بەرەدى, قىرىق قاتپار تامىرىن جىبىتەدى.
كۇن استىنداعى قىران بەينەسى العىرلىقتىڭ سيپاتى, ەركىندىكتىڭ سيمۆولى. الەمدەگى 230 شاقتى مەملەكەتتىڭ ىشىندە 40-تان استامىنىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىندە وسى قىران بەينەلەنگەن. تۋدىڭ ءبىر شەتىندەگى «قوشقار ءمۇيىز» ويۋ ورنەگى دە التىن تۇستەس. ويۋ ۇلتىمىزدىڭ قولدانبالى ونەرىنىڭ مۇراسى ەسەبىندە, بايىرعى مادەنيەتىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭ ەكەندىگىن اڭعارتىپ تۇر. تۋدىڭ ەنىنىڭ ولشەمى, ۇزىندىعىنىڭ جارتىسىنا تەڭ.
شاكەن نيازبەكوۆ:
– قازاق ەرتە كەزدە كوك تاڭىرگە سىيىندى. كوك اسپاندى ءتاڭىر تۇتتى, سول سەبەپتى تۋدىڭ وڭىنە كوك ءتۇستى تاڭداپ الدىم. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, قىران قۇستى العان سەبەبىم: ورتا عاسىردا قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, موڭعولدىڭ ۇلى حانى قۇبىلايدىڭ ورداسىنا بارعان, سوندا 17 جىل تۇرعان, ەۋروپاعا ورالعان سوڭ كوشپەندىلەر تۋرالى كورگەن-بىلگەنىن ەستەلىك ەتىپ جازعان يتاليالىق اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولونىڭ كىتابىندا: ء«اربىر كوشپەندىنىڭ ۇيىندە ءبىر-ءبىر بۇركىت تۇرادى» دەگەن دەرەك بار. سول سەبەپتى, كۇنىڭ استىنا قىراندى ورنالاستىردىم.
ءانۇران
ءانۇران – بۇرىن-سوڭدى ساحارادا تۋعان بارلىق اندەردىڭ «اتاسى» ءھام ەل جۇرەگىنىڭ وتانىنا دەگەن ءلۇپىلىن ءسوز جانە مۋزىكا تىلىمەن بەينەلەگەن – زور رۋحتىڭ تۋىندىسى. بىلايشا ايتقاندا, حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءۇنى, مۋزىكالىق سالەمحاتى ىسپەتتەس. ء«انۇران جەكە ادام تىرشىلىگىنەن گورى, بۇكىل ءبىر قاۋىمنىڭ ءومىر سالتىنا, مەملەكەتتىك ءىس-قيمىلىنا كوبىرەك قاتىستى» دەيدى تۇڭعىش ءرامىزتانۋشى ەربول شايمەردەن ۇلى مارقۇم.
2006 جىلى 6 قاڭتاردا ەلىمىزدىڭ قوس پالاتالى پارلامەنتى مەملەكەتىك ءانۇراندى وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستى تالقىلاپ, ايگىلى سازگەر ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» اتتى ءانىن لايىق دەپ تاپتى. بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى زامانمەن ۇندەس. 1954 جىلدارى تىڭ ولكەسى قۇرىلىپ, وعان سولتۇستىكتەگى بەس وبلىس بىرىكتىرىلدى. ەل اراسىندا «بۇل ولكە رەسەيگە قاراپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن ءسوز تارادى. وسىعان قارسىلىق رەتىندە تۋعان ءان. ءسوزىن دارىندى اقىن ج.ناجىمەدەنوۆ جازعان. بىراق ەلباسى وعان ۋاقىت, زامان تۇرعىسىنان وزگەرىستەر ەنگىزدى. وسىنى نەگىزدەي وتىرىپ پارلامەنت دەپۋتاتتارى ن.نازارباەۆتى ءانۇراننىڭ ءسوزىن جازعان ەكىنشى اۆتور دەپ تانىدى.
بۇل ءاننىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇعان دەيىن جاپپاي حالىقتىق سيپات العان رەسميلەنبەگەن ءانۇران ىسپەتتەس ەدى. وسى ءبىر بويتۇمار جىردا حالقىمىزدىڭ ارمان-اڭسارى, باتىرلىق بولمىسى, ۇلى دالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ءبارى-ءبارى بار.
