مەن ساقاڭنىڭ كوركەم ءتىلىن جىعا تانيتىنمىن. سونىڭ وزىندە, قازاق باسپاسوزىندە – رەسپۋبليكالىق, جامبىل وبلىستىق, شىمكەنت ولكەلىك گازەتتەرى مەن راديوسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, تالاي وچەرك جازعان, اۋەلدەن سارىارقانىڭ ساف ساۋمالىن جۇتىپ, حالىق ءتىلىن زەردەسىنە قۇيىپ, قۇمارىن قاندىرعان جاقسى جازۋشىنىڭ قالام قارپۋى مەن ۇستانعان باعىت-باعدارى ۇنادى. ساقاڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن “اقيقاتتىڭ جولى الىس” (شىعارمالار) دەگەن جاقسى كىتاپتى وقىرماندار نازارىنا ۇسىندى.
بۇل – اۆتوردىڭ ەستەلىكتەرى, وچەركتەرى, ماقالالارى مەن ولەڭدەرى. بۇگىنگى اڭگىمە ول كىتاپ تۋرالى ەمەس, سونداعى اۆتوردىڭ قالامىنان تۋعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرى, ساقاڭنىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى, ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىر جولى تۋرالى وقىرماندارمەن سىر ءبولىسۋ بولىپ وتىر. ەستەلىكتىڭ دە ەستەلىگى, ەستىسى بار. جازىلۋ ماقامى وقىعان ساتتە جانىڭدى باۋراپ, جادىراتىپ جىبەرسە, سول جاقسى. قالاي دەسەڭىز دە, س.ارىنوۆ ءار ەستەلىگىندە تاريحي وقيعالار جانە ءوزى تۋرالى, ەت-باۋىر جاقىندارى, تاريحي تۇلعالار جونىندە سۇڭعىلا بىلگىرلىكپەن, بىلىمدارلىقپەن قالام تارتادى. اۆتور سونىڭ ءبارىن كوركەم تىلمەن, جاتىق ستيلمەن بايان ەتكەن. قالاي دەيسىز عوي؟ اكەسى مەن اناسى تۋرالى سول كىسىلەردىڭ زامانداستارىنىڭ وي-پىكىرىن, وي-ورامدارىن ايتا وتىرىپ, ءسىزدى ارا-كىدىك ءوزىنىڭ ىڭكار ادامدارىنا, جۇرەگىنە ۇيالاعان جاندارعا, ولاردىڭ ادامي, رۋحاني اسىلدىعىنا ءتانتى ەتەدى. مۇسىلماندىق, يماندىلىق, يناباتتىلىق ساقاڭا سول كىسىلەردەن دارىعانىنا كۋا بولاسىز. ەستەلىك وسىلاي جازىلۋ كەرەك. اۆتور وسىنى مەجە ەتكەن.
ساقاڭنىڭ اكەسى ارىن اقساقال – ەلگە سىيلى, ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن بەكزات ادام. شەشەندىگى مەن ساياتشىلىعىنىڭ ءوزىن اۆتور ادەمى شتريحتارمەن بەرە وتىرىپ, ءبىر قۇدايىنا قۇلشىلىق ەتكەن مۇسىلمانشىلىعى بار زەرەك تە, ەرەك ادام بولعانىن ايتادى. سول دىندارلىعى ءۇشىن ستاليندىك زوبالاڭنىڭ زورلىعىن دا كورگەن. سوناۋ جاڭاارقادان ۇدەرە كوشىپ, سارىسۋدى بەتكە العان تاراقتى تايپاسىنىڭ تالاي ازاماتتارىن سوڭىنا ەرتىپ, سول سارىسۋدى مەكەن ەتكەن جىلدارىنداعى, تالاي شارۋاشىلىقتى, ەلدى باسقارعان ازاماتتارعا اعالىق اقىل-كەڭەسىنىڭ عيبراتى دا مول بولدى. ارەكەڭنىڭ اعايىنى بايجاننىڭ مىنا سوزىنە قۇلاق ءتۇرىڭىزشى: “... مەنىڭ تۋىستىعىم ءوز الدىنا, اكەڭمەن تۇيدەي قۇرداسپىن. كۇنى كەشە ارىن اجالدان الىپ قالعان بولاتىن. بۇل ۇزاق اڭگىمە, بىردە رەتى كەلسە ايتىپ بەرەرمىن. جارىقتىق وتە قانشىل ەدى. سونىڭ ارقاسىندا الەۋكە-كوگەدەيدىڭ جەل جاعىنا پانا بولدى, اقىل-پاراساتىمەن ۇلكەن-كىشى دەمەي اعا بولدى, سىرتقا ايبىن, بارىمىزگە قۇندىز جاعا بولدى”, دەۋى الگى پىكىرىمىزگە كۋالىككە جۇرەدى عوي دەيمىن. اناسى تۋرالى دا ساعىنىش سارىنى, ىڭكارلىك لەبىزى از ەمەس. بۇلاردىڭ ءبارى دە ەتنوگرافيالىق اسەرلى اڭگىمە.
عابيت مۇسىرەپوۆ جازاتىن ۇلپان سياقتى ۇلكەن جۇرەكتى انانىڭ سۋرەتىن كوز الدىڭا اكەلەدى! “يماندى بولعىر انام – ءبيبى ايشا اقىلدى, وتە مەيىرىمدى, اعايىن اراسىنىڭ دانەكەرى, جەتىم-جەسىردى ەسىركەگىش, ابىسىن-اجىنعا استە داۋىس كوتەرمەيتىن, الىس-جاقىنعا بىردەي قارايتىن كوپشىل ادام بولاتىن. قازاقتىڭ قول ونەرىنىڭ ايتۋلى شەبەرى ەدى. ويۋ-ورنەك سالۋدا, كيىم تىگۋدە, سىرماق سىرىپ, الاشا توقۋدا, تۇسكيىز جاساۋدا, كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن اسەمدەيتىن الۋان ءتۇرلى جىپتەن توقىلاتىن, ورىلەتىن بۇيىمداردى جاساۋدا, شىم شي وراۋدا ابدەن شەبەر-ىسكەرلىگىمەن بۇكىل اۋىل-ايماققا بەلگىلى بولدى”, دەيدى اۆتور. بۇل ءوزى بۇگىنگى جاستارعا ونەگە, ۇلگى عوي. سونى جازۋ دا عانيبەت ەمەس پە! قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن ەستىپ وسكەن ءبيبى-ايشانىڭ سۋىرىپسالما اقىندىعى دا بولعان ەكەن. وعان ارەكەڭنىڭ ءىنىسى مادەن قايتىس بولعانداعى ۇزاق جىر-جوقتاۋى دالەل بولا الادى: اياۋلى مەنىڭ ارىسىم, الاشقا جەتكەن دابىسىڭ. امال بار ما, وي اللا-اي, سابىرمەن تاۋبە قىلايىن. نۇرعا تولىپ قابىرىڭ, جولداسىڭ بولسىن يمانىڭ! – دەگەن جولداردان انالىق ىڭكارلىك سەزىمى اتوي سالىپ تۇر عوي! ساقاڭنىڭ ەل مەن جەر تۋرالى, تاريحي تۇلعالار تۋرالى اسا بىلگىرلىكپەن العان تاقىرىبىن تاقاۋسىز يگەرىپ, جەرىنە جەتكىزىپ جازاتىندىعى كوپتەگەن وچەركتەرىنەن دە اڭعارىلادى.
ەندى ساقاڭنىڭ اقيقات جولىنداعى رياسىز ادالدىعىنا توقتالايىن. ءوزى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اق جولىنان ءوتىپ, عۇمىر بويى ادىلەتتىكتى تۋ ەتكەن قالامگەر بولعانىنا سىرتتاي ريزا بولىپ جۇرەتىنمىن. قازىر ەل تاريحى, ءتىل, ءدىل, جەر تۋرالى اڭگىمە اركىمدى ويلانتادى. ساقاڭ بۇل تۇرعىسىندا تۋرالىعىن ايتادى. بۇل ورايدا ونىڭ اسا سۇبەلى ماقالالارىنا دا ءتانتى بولدىق. شىندىقتى, اقيقاتتى ايتۋ ءۇشىن دەگدارلىق, ادال سويلەۋ كەرەك. استە دە قالامىن قولىنان تۇسىرمەگەن جازۋشى-جۋرناليست اعامىز مىنا زاماننىڭ اعىمىنا قاراي اق سويلەپ, ادالدىقتى ايتۋدان جاسقانىپ تا, جالتارىپ تا كورمەي كەلەدى. تاريح – تانىمدىق عىلىم. قازاق تاريحىنا اباي بولۋ كەرەك. ۇلى مۇحتار, سابەڭ مەن عابەڭ جانە تاعى باسقا دا كورنەكتى جازۋشىلار بۇل جاعىنا جاعىپار بولاتىن. ساقاڭ قازاق تاريحىن جاقسى بىلەدى. قايسىبىر اۆتورلاردىڭ تاريحي ماقالالارىنداعى قاتەلەرىن ءىلىپ, ءبىلىپ ايتادى.
ساقاڭ “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ 1998 جىلدىڭ باسىنداعى سانىندا جاريالانعان “بارىس جىلىندا قانداي بويتۇمار بولادى؟” دەگەن بەتاشارىندا ساكەن مەن مىرجاقىپ تۋرالى “عاسىرىمىزدىڭ عاجايىپ قالامگەرلەرى ەدى” دەپ ماقتانىش سەزىمىمەن جازا وتىرىپ, بەلگىلى عالىم, مارقۇم س.اقاتايدىڭ (ول كەزدە اۆتوردىڭ كوزى ءتىرى بولاتىن) سول نومىردەگى سۇحباتىندا ساكەن سەيفۋلليندى قازاق حالقىنىڭ “ساتقىنى” دەپ ايىپتاپ, كلاسسيك اقىنىمىزدىڭ ارۋاعىنا ءتىل تيگىزەتىن اداسۋلارىن, قاپەرسىزدىگىن ءادىل اشكەرەلەيدى. ونى ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ س.سەيفۋللينگە بەرگەن ايگىلى تاريحي ءادىل باعاسىن كەلتىرىپ, ءبارىن دە سابالارىنا تۇسىرەدى. ال ساقاڭنىڭ “سالەم دە كوكشەتاۋدىڭ بيىگىنە…” (ساكەننىڭ تۋعان ەلمەن قوشتاسقان سوڭعى ولەڭى, “قازاق” گازەتى, 2-9 قازان, 2009 ج.,) دەگەن تانىمدىق ەسسە-ەستەلىگى بۇگىنگى وقىرماندار ءۇشىن ۇلى اقىنعا اسا قيماستىق سەزىمىن ۇيالاتاتىن ۇمىتىلماس تۋىندىسى بولىپ قالدى. سوندا ساقاڭ بىلاي دەپ جازعان ەدى: “…1959 جىلى كۇزدە ءبىزدىڭ ۇيگە جاڭاارقادان مەنىڭ ۇلكەن ناعاشىلارىمنىڭ ءبىرى ابدىعاپپاردىڭ زايىبى, ناعاشى جەڭگەم ادىكەن قوناققا كەلدى… اپام ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى استە تولاستامايتىن…
سودان ويىنا كەنەت بىردەڭە تۇسكەندەي باسىن شالقايتا كوتەرىپ: – قىز-اۋ, – دەپ اناما جالت قاراپ ك ۇلىپ قويدى. شەشەم جەتپىستەن اسسا دا ول باياعى ادەتىنشە بۇل كىسىنىڭ اتىن اتامايتىن. – سىزگە ساكەنمەن تۇرمەدە نە قيلى ازاپتى باسىنان كەشىپ, ءسىبىردىڭ ءبىر مەڭىرەۋ قيىرىندا ون بەس جىل ايداۋدا ءجۇرىپ, ستالين وپات بولعان سوڭ ورالعان ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ ءبىر ادامى جاقىندا اتاسۋعا كەلگەندە ساكەننىڭ تۋعان ەلمەن قوشتاسقان ولەڭىن ايتىپ بەرىپتى. مۇنى ەستىگەندە جاڭاارقادا جىلاماعان ادام قالماپتى. قايران ەرىم, توزاق وتىنا كۇيسە دە ەلىن, جەرىن ۇمىتپاي قاسىرەتىن ولەڭگە اينالدىرىپ, سالەم جولداپتى. سونى جاتتاپ الىپ ەدىم. ءيا, بىلاي: سالەم دە كوكشەتاۋدىڭ بيىگىنە, باۋىرىندا ويناق سالعان كيىگىنە. ۇستالىپ, “حالىق جاۋى” بوپ كەتىپ بارام, قايتىپ كەپ ورالام با ۇيىرىمە. حالقىما وق اتقام جوق, اتپايمىن دا, حالقىمدى ساتقانىم جوق, ساتپايمىن دا. قامالىپ, “حالىق جاۋى” بوپ كەتىپ بارام, بىلەمىن, بۇل ساپاردان قايتپايمىن دا. جاۋىم دەپ حالقىم مەنى ويلاماسىن, ساكەنىن كەيىنگى ۇرپاق ەسىنە السىن.
كەۋدەمدە ات باسىنداي ارمان كەتتى-اۋ, شىركىن-اي, مۇنى قايتىپ ۇمىتارسىڭ؟!.. ولەڭدى ايتقاندا ادىكەن جەڭەشەم شىداي الماي, ەگىلە جىلاپ جىبەردى. وعان اپام قوسىلدى. مەنىڭ دە وڭىپ تۇرعانىم شامالى. دەرەۋ قاعاز بەن قالامعا جارماستىم. ساكەن ناعاشىمنىڭ ەتجۇرەگى ەلجىرەپ, ەل-جۇرتقا قاپاستان جولداعان قوشتاسۋ ولەڭى وسىلايشا حاتقا ءتۇستى”, دەپ اۆتور اقيىق اقىننىڭ ادالدىعى مەن اقىلاقتىعىنىڭ تاماشا جان سىرىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ, جاڭاعى قاپەرسىزدەردىڭ ەسىنە سالادى. بۇل – تاجىريبەلى ءجۋرناليستىڭ كوكىرەك كوزىمەن جازىلعان پاراساتتى پايىمدارى. س.ارىنوۆتىڭ “اتا-بابا, ءزاۋزاتىمىز كىم؟” دەيتىن شەجىرە-وچەركىنىڭ دە عىلىمي-تاريحي تانىمدىق جۇگى جەتىپ ارتىلادى. ولاردا كونەنىڭ كوزى بولعان, زامانىندا باتىرلىعىمەن, شەشەندىگىمەن اتى شىققان اتالارىنىڭ ومىرلەرىنەن مول دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. س.ارىنوۆتىڭ پوەزياداعى كەسەك شىعارمالارى دا جەتەرلىك. ونىڭ “قايران, مەنىڭ قازاعىم”, “اكە تاعىلىمى”, “اقىن مەن اكىم”, “قايدا ءجۇر, سارىسۋدىڭ جاقسىلارى” دەيتىن تولعاۋلارىنىڭ, باللادالارى مەن مىسالدارىنىڭ ايتار ويى, كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك. بۇل ورايدا, ارداگەر اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ: “قايسى ولەڭىڭ بولسا دا تەبىرەنىستەن, ۇلكەن تولعانىستان تۋعان ەكەن. البەتتە, ادەمى اقىندىق توركىنى – سول! لەكسيكونىڭ باي, شۇرايلى ەكەن. ورنەكتى بەينەلەر مەن تىڭ ايشىقتار اقىندىق قۋاتتى تانىتسا كەرەك”, دەگەن لەبىزى دە ويعا قونادى.
مەنىڭ ساقاڭ تۋرالى جازۋىم كوپتەن كوكەيىمدە جۇرەتىن. جانە مەن ونىڭ شاكىرتى بولدىم, ازاماتتىق, ادامي قاسيەتتەرىنەن ۇلگى الدىم. ورتالىق كوميتەت مەنى ۇلكەن جۇمىسقا شاقىرعاندا قيماي تۇرسا دا جاستىعىمدى ويلاپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە ايتىپ, جاۋاپتى قىزمەتىمنەن بوساتىپ جىبەردى. جاس شاعىمدا, قالام ۇستاعان كەزدە اعالىق-جاعالىق جاساپ, ءوزىنىڭ قاناتىنىڭ استىنا الدى. بۇل ورايدا مەن قالام ۇستاعان ۇزاق جولىمداعى ساقاڭ, رەسپۋبليكاعا بەلگىلى جۋرناليستەر باتتال جاڭاباەۆ, بايانجان ماديەۆ, ۇزاق باعاەۆ, ءابدىلدا دۇيسەنوۆ سياقتى ۇستازدارىمنىڭ دا ۇمىتىلماس ۇلاعاتىن, بەلگىلى عالىم-جۋرناليست ابدەش قالمىرزاەۆتىڭ دا شاپاعاتىن كوردىم. مۇنى مىنا زىمىراپ ءوتىپ جاتقان زامان كوشىندە, ءبىرازى باقيلىق بولىپ, كوزى تىرىلەرىنىڭ جاستارى ۇلعايعان شاقتا اقجايلاۋىم-اعالارىمدى ەسكە الۋ دا ءبىر عانيبەت دەگەن نيەتپەن ايتىپ وتىرمىن. ساقاڭا بۇگىنگى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان شاعىندا ايتار اق نيەت تە, اق ادال تىلەك تە: قايىرلى باستالعان ومىرلىك جەلماياڭىز شالدىقپاسىن, شابىتىڭىز شالقىپ, قولىڭىزدان قارىمدى قالامىڭىز تۇسپەسىن, دەرەكتى پروزانىڭ, ۇشقىر پوەزيانىڭ مايتالمان مايدانگەرى رەتىندە ءومىرىڭىز بۇدان دا ۇزاق بولسىن! ءوزىڭىز جازعانداي: بىلمەككە ءبىر اقيقات, اقتاردىم كوپ تاريحات, – دەگەن مۇراتىڭىزعا جەتە بەرىڭىز! دەمەكپىز.
مىرزاباي كەڭبەيىل,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ارداگەر-قالامگەرى.
استانا.
