ساياق

جازۋشى ادام مەكەباەۆ 1940 جىلعى ءساۋىر ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىنداعى اقجار ەلدى مەكەنىندە تۋعان. 1965 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوڭ رەسپۋبليكالىق “لەنينشىل جاس” گازەتىندە جۇمىس ىستەپ, “قاينار”, “جازۋشى” باسپالارىندا رەداكتور بولدى. سودان كەيىن “جۇلدىز”, “قازاق ادەبيەتى” باسىلىمدارىندا ەڭبەك ەتىپ, 1987 جىلى ماسكەۋدەگى دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت ينستيتۋتىن ءبىتىردى. “اڭىزاق”, “قۇپيا قويما”, “ايتىلماي قالعان اڭىز”, “جەر كىندىگىندەگى اپات”, “قازىنا سىرى” جانە باسقا دا كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى, حالىقارالىق “الاش” ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ادام مەكەباەۆ بۇل كۇندەرى 70 جاسقا تولىپ وتىر. گازەتىمىزدىڭ جاناشىرى ءارى بەلسەندى اۆتورىن وسى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, تومەندە ءبىز قالامگەردىڭ رەداكتسياعا جولداعان جاڭا اڭگىمەسىن جاريالاپ وتىرمىز. قۇربىلارىنا ىلەسىپ استىق تاسيتىن اربانىڭ تەمىرمەن قۇرسالعان دوڭعالاعى تەرەڭدەتە ويىپ تاستاعان قاسقا جولدىڭ اق شاڭىن بۇرقىلداتا كەشىپ, شىعىسقا قاراي بەتتەگەن ايزادا ەگىستىكتەن ءسال ۇزاپ, كىسى ومىراۋىن قاعاتىن جول ەزۋىنە شىققان قاۋ بۇتا اراسىنا ەنگەنى سول ەدى, وزىمەن قاتار كەلە جاتقان حانشايىم بىلەگىنەن شاپ بەرىپ ۇستاي الدى. ونىمەن دە قويماي جۇلقا سۇيرەلەپ تابان جولدان جالت بۇرىلدى. ايقىش-ۇيقىش جىڭعىل مەن شەڭگەلدىڭ بۇتاعىن باسىمەن سۇزە اجىراتىپ, قالىڭ بۇتا اراسىنا قاراي ەندى. ارتىنشا اسىعىپ-اپتىعىپ, الدىنداعى جەردىڭ توپىراعىن قولىمەن بۇرقىلداتىپ قازا باستادى. حانشايىمنىڭ نە ىستەگەلى جاتقانى ەندى عانا ساناسىنا جەتكەن ايزادا: “ەڭ بولماسا كۇن باتىپ, قاس قارايعان كەزدە دە ەمەس, جارىق كەزىندە مۇنىسى نەسى؟” دەپ شوشىپ كەتتى. ەندى انە-مىنە دە­گەنشە بۇتا اراسىندا جاسىرىنىپ تۇرعان ءال­دەبىرەۋ وزدەرىن ۇستاپ الىپ, جول ۇستىنە سۇيرەپ شى­عارىپ: “كور­دىڭ­دەر مە, مىنا ەكى قاتىن ۇر­لىقشى”, دەپ ماس­قا­را­لار­داي توبە قۇيقاسى شى­مىر­لادى. باعانا ءتۇس كەزىندە حانشايىم وراق ورىپ ءجۇرىپ: “قايتاردا قاس قارايعان شاقتا الىپ كە­­تەمىز”, دەگەن سوڭ ءبىر ۋىس بيدايدىڭ ماساعىن ۇگىپ العانىنا دا, ونى ۇيدەن دايىنداپ اكەلگەن سۇق قولداي قالتاعا سالعانىنا دا, تۇسكى ءۇزىلىس كە­زىندە تۇزگە شىققان بولىپ, حانشايىمعا ىلەسىپ كە­لىپ, ونىسىن مىنا الدىنداعى اق شەڭگەلدىڭ ءتۇ­بىنە كومگەنىنە دە وكىنە باستادى. سوسىن دالباسالاپ: – تاڭدايىم كەۋىپ, شولدەپ تۇرعانىمدى قاراشى, – دەدى سىبىرلاپ. – ءادىرام قالعىر, ءسۇر ەت جەپ پە ەدىڭ قاتا­لاي­تىن­­داي. – حانشايىم داۋسىن قاساقانا كوتەرە ءسوي­لەپ, يەگىمەن بۇتانىڭ ءتۇبىن نۇسقادى. – قاي­داعىنى ايت­­قانشا, ونان دا اناۋىڭدى قازىپ ال, تەزىرەك كەتەيىك. – قورقام, اپاتاي. – نەدەن؟.. ۇرلىقتان با, وكىمەتتەن بە؟.. جوق, الدە اكەڭدى يتجەككەنگە ايداتىپ, اعاڭدى قاشقىن ەتكەن مىنا قۋ زاماننان با؟ – اپاتاي-اي, ۇرەي شاقىرىپ قايداعىنى ايتپاڭىزشى, ونان دا تەزىرەك كەتەيىكشى مىنا جەردەن. – ءيا, سويتسەك, سويتەيىك! مەن, مىنە, قال­تام­دى كەلگەن بەتتە-اق قازىپ العانمىن, سەن دە تەز­دەتە عوي, انالار ۇزاپ كەتپەي تۇرعاندا جەتىپ الايىق. ونسىز دا ۇرەيى ۇشىپ تۇرعان ايزادا حان­شا­يىم­نىڭ ايتقانىن تەزىرەك ورىنداسا عانا جانى جاي تاباتىنداي, بۇرىن-سوڭدى بويىنا جاراسقان سا­بىرلىلىعىنان جاڭىلىپ, وعاشتاۋ قيمىلداپ, بۇتا تۇبىندەگى قوپسىپ جاتقان توپىراققا وڭ قو­لىنىڭ ساۋساقتارىن كوسە سۇعىپ جىبەردى. ارتىنشا سۇق قولداي قالتانى توپىراق ىشىنەن شىعارىپ الىپ, شاڭ-شاڭ قالپى ۇستىندەگى جۇقا شاپاننىڭ قالتاسىنا سۇڭگىتە سالدى. سوسىن وزىنەن ونشاقتى قادام ۇزاپ كەتكەن حانشايىمنىڭ سوڭىنان قۋىپ جەتتى. قۋىپ جەتكەنمەن جانىن جەپ, كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن كۇدىكتى سىرتقا قايتا شىعارىپ: – بىرەۋ بىزدەردى بايقاپ قالمادى ما ەكەن دەپ قورقىپ كەلەمىن, – دەدى. – كىم بىلگەن. – حانشايىم ەكىۇشتىلاۋ جاۋاپ قاتتى. – تۇيمەبايدىڭ تىڭشىلارى كۇندىز ءبىزدىڭ ارەكەتىمىزدەن سەزىكتەنسە, وندا ارتىمىزدان قۋعىن­شى شىعۋى مۇمكىن. حانشايىمنىڭ مىنا جاۋابى – اناۋ ءتۇنى تالدىارىق كەشپەسىنىڭ اۋزىندا وزىنە قاتەر توندىرگەن پالە سول جەرگە قايتا جولاسا-اق ءبىتتى تاعى دا تاسادان شىعىپ, تارپا باسسالارداي تىك­سىن­تىپ تاستادى. سول تۇننەن سوڭ ەشۋاقىتتا رۇقساتسىز ءتۇيىر ءدان الماسقا ىشتەي انت ەتكەندەي ەدى. بىراق, بۇگىن ەرتەڭگىسىن ۇيدە توسەك تارتىپ جاتقان ۇلىنىڭ قىرىم ەتسىز قۇر سۇلدەرىن كورىپ, تاعى دا ءبىر رەت تاۋەكەل ەتۋدى ءجون ساناعان. ادەپكى كەزدە وسى ءبىر اۋرۋ بالاسىنىڭ ءبۇيىرىن شىعارىپ اتالاعا تويعىزۋ ءۇشىن امالسىزدان جاساعان ارەكەتى وزىنە كەشىرىمدى سياقتى دا كورىنگەن. ونىڭ ويىن حانشايىم ءبىرىنشى بۇزىپ: – اسىلى, ادام بالاسىنىڭ ەتى ۇيرەنبەيتىن قيامەتى بولمايدى دەۋشى ەدى ۇلكەندەر, – دەدى وزىمەن-ءوزى سويلەسىپ كەلە جاتقانداي, ەشكىمنىڭ بەتىنە قاراماي باسىن تومەن سالعان قالپى. – سول راس شىعار. مەن بۇگىن جۇمىستان قايتقان كەزدەگى جوقتاۋ سالاتىن قاتىنداردىڭ ازالى داۋسىن ىزدەپ كەلە جاتقاندايمىن. – اسىرەسە, سوڭعى كۇندەرى ەرتەڭگىلىك, كەشكىلىك كۇنجان سالعان جوقتاۋدان كەيىن مەن ءوزىمدى بىرازعا دەيىن قويارعا جەر تاپپاي قينالاتىن كۇيگە ۇشىرادىم. كەيدە وسى قاتىن ولگەن بايىن جوقتايمىن دەپ بالا-شاعاسىن قىرىپ الماسا جا­رار ەدى دەپ قورقاتىن بولدىم, – دەدى ارىق دە­نەلى, ۇزىن بويلى, بيداي ءوڭدى ءشاريپا. – جۇرت قۇ­ساپ تىرشىلىك قامىن ويلاۋمەن دە شارۋاسى شامالى. – كۇنجاندى ايتاسىڭ با؟ – سوزگە ءساليما ارالاستى. – مەن دە باعانا بۇل اۋىلدا بايىنان قاراقاعاز العان جالعىز سەن ەمەس, مىنا قاپتاپ جۇرگەن قاتىننىڭ جارتىسىنان كوبى بايىنان ايرىلعاندار. ولار دا جىلاعان, بىراق قويعان. ەندى سەن دە كوز جاسىڭدى كولدەتە بەرمەي, تىي. ەسەسىنە بالالارىڭا تالعاجاۋ قىلاتىن ءتورت-بەس تال بيداي ماساعىن ۇگىتىپ الىپ قايت ۇيىڭە دەگەنمىن. – كەلىستى مە؟ – دەپ سۇرادى مىنا سوزگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان ايزادا. – ءتىس جارعان جوق. – ءساليما اۋىر كۇرسىندى. – بايعۇستىڭ ونىسى قيىن ەكەن. – ءشاريپا قايتادان سوزگە ارالاستى. – بالالارى سورلاپ ءجۇر دەسەيشى. قازىر ءوزىڭ تىربانباي, وكىمەتكە سەنسەڭ ارام قاتاسىڭ. ماڭدايتەردى سىپىرىپ بوزالا تاڭنان كۇن باتقانشا ەڭبەك ەتكەنىڭمەن جۇماگۇل مەن تۇيمەبايدىڭ ازىرگە بىزگە بەرەرى جوق. ايتاتىن سىلتاۋلارى – قان كەشىپ مايداندا جۇرگەندەرگە جونەلتەيىك استىقتى, بىزدەر شىداي تۇرايىق. ونىسى ءجون دە شىعار. بىراق ەڭبەكاقىعا جارتى ءتۇيىر ءدان بەرمەگەندەرىنە جارتى جىلدان اسىپ بارادى_ەمەس پە. سوندا ولاردىڭ مۇنىسىن قالاي تۇسىنەمىز, وتباسىنداعى كارى-قۇرتاڭ, بالا-شاعا قۇم قاپسىن دەگەندەرى مە بۇل. – راس ايتاسىڭ, – دەدى حانشايىم ءشاريپانى قولداپ. – كەيدە وسى مىنا توزاقتان بەتەر ازاپتى كورگەنشە, ولە قالعىم كەلەتىن كەزىم دە ۇشىراسادى. اتتەڭ, بالالارىمدى ويلاپ, ءوزىمدى-ءوزىم توقتاتام. اكەسى سوعىستا, مەن كوز جۇمسام كىم قارايدى ولارعا. – سولار جۇرەك جالعاسا ەكەن دەپ ەمەس پە ولگەن-تىرىلگەنىمىزگە قاراماي, قايتسەك ءتۇيىر ءدان الىپ قاي­تا­مىز دەپ جانتالاساتىنىمىز. – ءساليما جاسي سويلەدى. – ءاي, بيكەشتەر-اۋ, وسى سەندەر نەنى بايقاپ كەلە­سىڭدەر؟ – دەپ حانشايىم اڭگىمەنى سۇراققا ۇلاستىردى. – جايشىلىق پا؟ – حانشايىمنىڭ ساۋالىنا باسقادان بۇرىن ءبىرىنشى بولىپ ءساليما كوڭىل ءبولدى. – بىردەڭە ەسىتسەڭ, جۇمباقتاماي-اق ايتا بەرسەيشى. – مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, وسەك ەمەس, ءوز كۇدىگىم. – قانداي كۇدىك؟ – ءشاريپا قويعان سۇراققا باسقالارى دا ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىندارىن اڭعارتىپ, حانشايىمنىڭ بەتىنە تەسىلە قاراپ ەدى ول: – كۇنگە قاراڭدارشى, جارتى جولعا جەتسەك تە ءالى جارقىراپ تۇر ەمەس پە, – دەدى. – بۇرىن بۇل ماڭعا ىمىرت ۇيىرىلگەن كەزدە عانا جەتپەيتىن بە ەدىك, بۇگىن شاقار ءبىز تورتەۋىمىزدى الا-بولە جا­رىل­قاپ, نەعىپ ەرتە قايتاردى ەكەن دەپ ويلاپ كەلەمىن. ايزادا حانشايىم يەك كوتەرگەن باتىس جاققا جالت قاراپ ەدى, الگىدە عانا وزدەرى ارتقا تاستاعان كو­كيىن ارىعىنىڭ جاعاسىنا جالدانا شىققان نار­قامىسقا يەك ارتقان كۇن مىنا جەر بەتىندەگى ءمۇس­كىندەردىڭ مايدا تىرلىگىن باقىلاپ تۇرعان ءتا­ڭى­رى­نىڭ كوزىندەي جارقىراپ تۇر ەكەن. *** ۇيقىلى-وياۋ ماناۋراپ جاتقان بايمەنالى كىسى داۋىسىن ەسىتكەن بويدا بىردەن جانىنداعى مىل­تىققا جارماستى. بىراق ارتىنشا, انەۋكۇنى اي­قاستان سوڭ قاراڭعى ءتۇندى پايدالانىپ جاعا­لارىنا جارماسىپ جۇرگەن جاننىڭ كىم ەكەنىن انىق­تاۋ ءۇشىن-اق قىبىر ەتكەن ءشوپ باسىن با­قىلايتىنداردىڭ بار ەكەنىن دە بىلەدى. دەگەن­مەن, ءوزى بىرنەشە كۇننەن بەرى باس سۇعاتىن باسپاناعا اي­نالدىرىپ العان, جابايى شوشقادان باسقا ءىز سالماعان قالىڭ قورىستىڭ اراسىنا – جانىنان بەزگەن بىرەۋ بولماسا, وڭايلىقپەن ءتىرى پەندەنىڭ كەلە قويمايتىنىن ەسىنە الىپ, سابىرعا كەلدى. توبەسىن شەڭگەلدىڭ كۇلتەلى باسى مەن قالىڭ وسكەن شىرماۋىق تۇتاسا جاپقان وت ورنىنداي كولەڭكەلى قۋىستا تىكەيىپ وتىردى. دەمىن ىشىنە تارتىپ, قىبىر ەتپەي قايتادان تىڭ تىڭدادى. سويتسە, جاڭىلىسپاپتى. شىنىندا دا سوناۋ ءبىر تۋ الىستا الدەبىرەۋلەردىڭ سويلەسەتىندەرى راس ەكەن. “بۇل قالاي؟ – دەپ ويلادى. – جۇمىستان قايتاتىن كولحوزشىلاردىڭ بۇل ماڭعا جەتە قوياتىن مەزگىلى ءالى بولا قويعان جوق قوي”. ءبارىبىر بايمەنالى بايىز تاۋىپ ءبىر ورنىندا وتىرا المادى. ورنىنان اسىعىس كوتەرىلىپ, مىلتىقتى يىعىنا استى. سونان سوڭ ءبىر كىسى ەكى بۇكتەتىلگەندە ازەر سياتىن ىنگە ۇقساعان قويانجىمى سوقىر سوقپاقپەن – توبەسىن تىكەندى بۇتاعا جىرعىزىپ الماس ءۇشىن بارىنشا ەڭكەيىپ سىرتقا قاراي ۇمتىلدى. ەگەر شىنىندا دا ءبىر سەبەپتەرمەن ەگىنشىلەردى ۇيىنە ەرتە قايتارعان بولسا, وندا تاعى دا قارىنداسى ايزادانى كورە الماي قالاتىنداي اسىقتى. بايمەنالى جابايى شوشقا سالعان سۇرلەۋدى ارتتا قال­دىرىپ بارىپ ەڭسە جازدى. ەندى بۇرىنعىداي بۇگە­جەك­تە­مەي, كوپتەن مال تۇياعى ءتيىپ, ادام اياعى باسپاعان قالىڭ قاۋودى ومىراۋلاي كيمەلەپ, ارا-تۇرا ۇشىراسقان سورتاڭدى جەردىڭ كەبىرىن بورپىلداتا كەشىپ جورتاقتادى. ول اشتىقتان اششى ىشەكتەرى شۇرقىراپ كەلە جات­قا­نىنا قارا­ماستان, ناپاقا بولارلىق – بۇتانى سىلت ەتكىزىپ تاڭى جار­­قىراپ تۇرا قاشقان قويانعا دا, ويدا جوقتا پىر ەتىپ ۇشقان قىرعاۋىلعا دا مىلتىق كەزەنىپ ۋاقىت وزدىرىپ جاتپادى. بايمەنالى ەگەر كولحوزشىلار تالدىارىققا ادەت­تە­گى­دەي ىمىرت ۇيرىلگەندە جەتەتىن كوپىردەن قارا ءتۇننىڭ قۇ­شا­عىنا ەنىپ قارا سۇلباعا اينالعاندا تاعى دا قارىنداسى ايزادانى باسقالاردان اجىراتا الماي قالار ما ەكەنمىن دەپ قاۋىپتەنە باستادى. تەك سونان جاقىن ماڭنان دا­بىرلاسا سويلەسكەن بىرنەشە كىسىنىڭ داۋسى قاتار شىققاندا عانا بارىپ, ولاردىڭ انە-مىنە دەگەنشە جارىق كەزىندە جەتىپ ۇلگەرەتىندەرىن ءىشى سەزىپ, كوڭىلى جاي تابا باستادى. ەلەگىزىپ ازەر تۇرعان بايمەنالى كەنەت جىلقىنىڭ پىسقىرعانىن ەستىپ ەلەڭ ەتە قالدى. بايقاۋسىزدا بىرەۋدىڭ كوزىنە ءتۇسىپ قالماس ءۇشىن ساقتىق جاساپ, ءوزىن قورشاعان قالىڭ اراسىنا بۇقتى. ىزىنشە باۋى يىعىنان سىپىرىلىپ بارا جاتقان مىلتىقتى تايانىش ەتىپ, بۇتا اراسىنان باس قىلتيتىپ ەدى, تالدىارىقتىڭ تومەنگى جاعىنان ات جەلدىرتكەن قاراعا كوزى ءتۇستى. ادەپكى قارقىندا جىعا تانىماعانىمەن ەر ۇستىندەگى ءبىر تۇتام تۇرقىنا قاراپ شاقار ەكەنىن ءبىلدى. ول انە-مىنە دەگەنشە قالىڭ بۇتا اراسىن قيالاي كەسىپ ءوتىپ, ۇلكەن جولعا ءتۇسىپ, تالدىارىقتى بەتكە الدى. بەينە ارتىندا قۋعىنشىسى بار كىسىدەي, تاقىمىنداعى مىنىستەن ابدەن قاجىعان جانۋاردىڭ قوس وكپەسىن سارتىلداتا تەۋىپ قويار ەمەس. بايمەنالى ادەپكىدە ونىڭ سۋىت جۇرىسىنە قاراپ, شاماسى العان بەتىڭ جايلاۋ شىعار دەپ توپشىلاۋ جاساعان. بىراق تالدىارىقتىڭ سۋىن كەشىپ, ارىقتىڭ شىعىس بەتىندەگى وتىنى شابىلعان جەرگە جەتكەن بويدا تىزگىندى شىرەنە تارتىپ, كولىگىن توقتاتىپ, جەرگە قارعىپ تۇسكەنىن كورگەننەن كەيىن ءوز جورامالىنىڭ قاتە ەكەنىن بىردەن ءتۇسىندى. شاقار تابانى جەرگە تيگەن بويدا اتتى شىل­بى­رى­نان جەتەكتەپ, شەڭگەل اراسىنا بارىپ ەندى. قولىنا اق ساپتى ايىردى ۇستاپ قايتا ورالدى. الگى ايىرمەن شا­بىلعان وتىندى ورتاسىنان ون ەكى قانات ءۇي سياتىنداي اشىق جەر قالدىرىپ, دوڭگەلەكتەپ جيناي باستادى. ونىڭ جان الىپ, جان بەرگەن ارەكەتىنە كاراعان بايمەنالى: “وتىن بۇعان نە ءۇشىن قاجەت بولدى ەكەن؟” دەپ ويلاي باستاپ ەدى, باتىس بەتتەگى ۇلكەن جولدىڭ بۇرىلىسىنان شىعا كەلگەن اق جاۋلىلىقتاردى كورىپ, كوڭىلى ءبولىنىپ كەتتى. سولاردىڭ جاقىنداپ قالعانىن كوزى شالعان شاقار دا قولىنداعى ايىردى اسىعىس تىكەسىنەن جەرگە قاداي سالىپ, بۇكشەڭدەي بۇعىپ ارىقتىڭ جاعاسىنداعى مايدا قامىستىڭ ىشىنە بارىپ ەندى. ونىڭ, كەۋدەسىنەن اياعى ۇزىن سۇلباسى سەلدىرەگەن قامىس اراسىنان بايمەنالىگە قارايىپ كورىنىپ تۇردى. *** تالدىارىقتىڭ كەشپەسىنە اڭگىمەلەسىپ قالاي جەتكەندەرىن بىلمەي قالعان كەلىنشەكتەر اراسىنان باسقالاردىڭ ءسوزىن ءبولىپ توقتاي قالعان ءساليما: – جىلقى پىسقىرادى, – دەدى. – جاقىن جەردە بىرەۋ ءجۇر. ۇزدىك-سوزدىق كەلە جاتقان ءۇش قاتىن مىنا سوزدەن سەسكەنگەندەي, ءۇرپيىسىپ ءساليمانىڭ توڭىرەگىنە توپتالدى. – بۇل توڭىرەكتە اۋ ارتارى بار تەك كولحوز باستىق پەن ونىڭ ورىنباسارى, سوسىن بريگادير عانا ەمەس پە. – ءشاريپا قاتتى سويلەۋدەن سەسكەنەتىندەي, جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ, سىبىرلاپ قانا ءتىل قاتتى. ءساليما: – قورىققانعا قوس كورىنەدى, – دەي بەرىپ ەدى, ونىڭ ايتارىن اياقتاتپاي سوزگە كيلىككەن حانشايىم: – قۇرىدىق, الدىمىزدا اڭدۋشى بار, – دەدى اپتىعىپ. – قازىر ءتىنتۋ باستالادى. بيداي سالعان قالتالارىڭ بار بولسا, قاراسىن باتىرىڭدار تەزدەتىپ. باعانا سوناۋ بوزداعى ەگىستىكتەن شىعا بەرە-اق شايتاننىڭ ازعىرعانىنا ەرىپ, قۋ قۇلقىننىڭ قامىن جەگەن ءوزىن ىشتەي كۇستانالاپ كەلە جاتقان ايزادا مىنا سوزدەن كەيىن مۇلدە ەسەڭگىرەپ قالدى. دەگبىرىنەن اداسقان قالپى حانشايىمعا جاناسىپ كەپ: – ايتىڭىزشى, مەن نە ىستەيىن؟ – دەپ اقىرىن عانا جالىنىشتى ۇنمەن سىبىرلاپ ەدى, ونىڭ جاۋابى: – ويباي, كوزىن قۇرت, تەزدەتىپ لاقتىر, – بولدى. ايزادا ەندى حانشايىمنىڭ ايتقانىن تىڭداماي ءسال مۇدىرسە-اق, بىتكەنى الدە بىرەۋدىڭ قارۋلى ساۋساعى بىلەگىن قاقپانداي قاۋىپ سارت ەتە تۇسەردەي, جانتالاسا باستادى. اسىعىپ-اپتىعىپ شاپانىنىڭ جانقالتاسىنا قول جۇگىرتىپ, سۇق قولداي بيداي سالعان شۇبەرەك قالتانى سىرتقا شىعارىپ الدى دا جانىنداعى بۇتاعا قاراي لاقتىرىپ كەپ جىبەردى. بىراق, شيىرىلا ۇشقان قالتا قاس قىلعانداي بۇتانىڭ اراسىنا ەمەس, وزىنەن قول سوزىم قاشىقتىقتاعى شەڭگەلدىڭ جول جاق بەتىندەگى تىكەنەكتىڭ بۇتاعىنا ءىلىنىپ, شايقالىپ تۇرىپ قالدى. ءبىر ساتكە كەيىن قاراي جۇگىرىپ بارىپ قالتانى قايتادان باسقا جەرگە جاسىرۋدىڭ دا نەمەسە ەشنارسە بولماعان كىسىشە ارتىنا قايىرىلماي كەتە بەرۋدىڭ دە ەسەبىن تاپپاي, ايزادا ءارى-ءسارى كۇيدە سىلەيىپ تۇر ەدى, ناق ءبىر سول ءساتىن كورىپ قويعانداي, ارىقتىڭ كەلەسى بەتىندەگى جاعالاۋداعى قامىس اراسىنان باس قىلتيتقان شاقار: – نەعىپ يىرىلە قالدىڭدار؟! – دەپ داۋىستادى. – ۇرلىعىمىزدى قالاي جاسىرامىز دەپ ويلانىپ تۇرسىڭدار ما؟ اۋرە بولماڭدار, ءبىتتى ءبارى! ەندى ەشقايدا قاشىپ قۇتىلمايسىڭدار مەنەن! – ءادىرام قالعىر, بۇل بۇكىر دە ءبىزدى قورقىتقىسى كەلەدى. – حانشايىم ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەتكەن قاتار-قۇربىلارىنا دەم بەرگىسى كەلىپ, قاساقانا قاتقىلداۋ ءتىل قاتتى. – قولداۋشىسى كولحوز باستىقتىڭ ورىنباسارى بولعان سوڭ اۋزىنا كەلگەنىن وتتاپ تۇر عوي. مايدانعا كەتكەن ازاماتتار اۋىلدا جۇرسە, كورەر ەم بۇل قۇنىستىڭ قالاي سايراعانىن. – وسىندايلاردىڭ ايى وڭىنان تۋعان زامان ەمەس پە؟! – ءشاريپا تىستەنە سىبىرلادى. – “يت جوق جەردە شوشقا ۇرەدىنىڭ” كەرى كەلىپ, كەدەي-كەپشىك, كەم-كەتىك ەل تىزگىنىن قولعا العان سوڭ حالىقتا نە بەرەكە قالسىن. ءبىر ساتكە ءوزى لاقتىرعان قالتانى شاقار كورىپ قالىپ قىر كورسەتىپ تۇرعانداي زارەسى ۇشقان ايزادا ەندى كەيىن شەگىنۋگە بولمايتىنىن سەزىپ, جاڭا عانا جانىندا تۇرعان سەرىكتەرىنىڭ ۇلكەن جولدان جىرىلىپ, تالدىارىقتىڭ كوپىرىنە الىپ باراتىن جالعىزاياق سوقپاقپەن كەتىپ بارا جاتقاندارىن كورىپ سوڭدارىنان ەردى. سولاردىڭ قاراسىنا ىلەسىپ, كوپىردەن ءوتتى. سو­لارمەن بىرگە بۇتاسى بۇگىن عانا شابىلىپ جالا­ڭاش­تا­نىپ قالعان الاڭعا قاراي ءجۇردى. سولارمەن بىرگە جولدى كەس-كەستەگەن شاقاردىڭ: – توقتاڭدار! قوزعالماڭدار ورىندارىڭنان! – دەپ قىلعىنا شاڭكىلدەگەن داۋسىن ەستىدى. – شاقار-اۋ, بىزدەردى اۋرەلەپ قايتەسىڭ, ونان دا جولدان قالدىرماي ەرتەرەك جىبەر. جارىق كەزىندە بالا-شاعامىزعا جەتەيىك. – ءساليما بريگاديردىڭ اشۋىن جۇمسارتقىسى كەلگەندەي, بيازى ۇنمەن جاعىنا سويلەپ كورىپ ەدى, شاقار بۇرىنعىدان بەتەر ورشەلەنىپ: – ايتپا دەيمىن, ايتپا وندايدى, سەن قاتىن, – دەپ ىشقىندى. – ولسەڭدەر دە جىبەرمەيمىن, جىبەرمە دەگەن... – كىم؟.. – قالايشا, كىم؟ – شاقار ءشاريپادان ءجۇزىن اۋدارىپ سۇراق قويعان ساليماعا جالت قارادى. ارتىنشا ابايلاماي سويلەگەنى ەسىنە ءتۇسىپ, قالايدا سول قاتەلىگىن جوندەگىسى كەلگەندەي, – ارينە مەن, مەن ءوزىم, – دەدى. – مەن قىلمىستى ەكەندەرىڭدى مويىن­دات­تىرام. ءيا, سويتەمىن. ال كانى, سەن قاتىن باستاپ ايتا قويشى, بيدايدى قاي جەرىڭە تىقتىڭ. – مۇنىمەن نە دەمەكشىسىڭ, – دەدى ءساليما جاقتىر­ماي. – وتىرىك شوشىنامىن دە... جاسىرام دە... سەندەردە جاسىراتىن جەردىڭ كوپ ەكەنىن بىلەمىن. بەرى جاقىندا كورسەتەيىن. مىنە, مىنا جەرگە, مىنا جەرگە دە... – ءساليمانىڭ كەۋدەسىنەن باستاپ بۇكىل دەنەسىن سيپالاپ شىققان شاقار دىم تاپپاعانىنا تاڭىرقاپ ءسال تۇرىپ, – زىتىرىپ ۇلگەردىم دە! سەندەر تابا المايتىن جەرگە جا­سىردىم دە! – ول وڭ قولىنىڭ سۇق ساۋساعىن كە­لىن­شەك­تىڭ ماڭدايىنا تاقاي بەزەپ, – ءبارىبىر تاپپاي قوي­ماي­مىن. كەتپە, انا جەرگە بارىپ تۇر. كەلگەنشە كۇ­تەسىڭ... بىردە-ءبىرىڭدى جىبەرمەيمىن. جىبەرمە دەگەن... كانى, كانى, ەندى سەن قاتىن بەرى كەلە عويشى. حان­شا­يىم, سا­عان ايتام. بىلەمىن, سەندە تىعاتىن جەر جەتەرلىك. بىراق, مىنا جەردە ەشتەڭە جوق ەكەن, ال مىنا جەردە شە؟ – ءاي, كور­گەن­سىز جۇگىرتپە قو­لىڭدى ول جاققا! – دەدى دەنەسىن شا­قاردان يمەنە الا قاشقان حان­شا­يىم. – ۇيات بار ما وزىڭدە. – ءويتىپ سوكپە مەنى, سەن قاتىن. تۇك قالدىرماي ءتىن­تى, كورشى كول­حوز­دا بيداي سالعان قال­تانى دام­با­لى­نىڭ ىشىنە بايلاپ ۇرلىق جاساعان قا­تىندى ۇستاپتى دەگەن. – ايلاپ, جىل­داپ ەڭبەكاقى بەر­مەسە, ۇيىندە بالا-شاعاسى اشتان قاق­تىعىسىپ وتىرسا, ەندى قايتسىن, بايعۇستار, – دەپ ءشاريپا ولاردى اقتاي باستاپ ەدى, شاقار باج ەتە قالدى: – نەمەنە سەن قاتىن, وكىمەتتىڭ استىعىن جىرىمشىلاعانداردى اقتاعىڭ كەلىپ تۇر ما؟! زامان تىنىشتا ماڭىنان جۇرگىزبەيتىن قۇنىستىڭ ەندى ءتىنتۋدى سىلتاۋراتىپ, بوكسە جاعىنا قول جۇگىرتكەنىن ىشتەي دىق كورىپ قالعان حانشايىم قاساقانا اڭگىمەگە كيلىگىپ: – جوق, ول سۇعاناقتاردى اقتاپ تۇرعان جوق. ازاماتتارى ازعان ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىن ايتىپ تۇر, – دەدى. – توقتات! – شاقار حانشايىم اۋزىنان شىققان مىنا ءسوزدى ەستىگەندە شايان شاققانداي شار ەتە قالدى. – ويباي, توقتات! وكىمەتكە ءتىل تيگىزبە قارابەت. – كەنەت ول تۇتىعا تۇنشىعىپ, باتىسقا قاراي قوس قولىن بىردەي سوزىپ, – تۇكە, اعاتاي, مىنا قاتىن كەڭەس وكىمەتىنە كىسىنىڭ اۋزى بارمايتىن جامان ءسوز ايتتى, – دەدى دە وكىرىپ جىلاپ جىبەردى. *** ايزادا كەلىنشەكتەرگە ىلەسىپ, بوزداعى ەگىستىكتەن ۇزاپ بارا جاتىپ بريگادير شاقاردىڭ قىرمان جانىنداعى جىڭعىلدىڭ كولەڭكەسىنە بەكىتكەن اتىنىڭ ماڭىندا جۇرگەنىن كوزى شالىپ ەدى. ەندى سول كىسىنىڭ اسپاننان تۇسكەندەي بولىپ, تۇپ-تۋرا قارسى الدىنداعى تالدىارىق جاعاسىنداعى قامىس اراسىنان شىعا كەلگەنىن كورگەن ءسات ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي شوشىپ كەتتى. قۇدايدىڭ امىرىمەن الگىندە حانشايىم شالىمدىلىق جاساپ, قىلمىستى ەكەنىن بۇلتارتپايتىن ايعاقتان قۇتىلۋعا كەڭەس بەرمەگەندە ءوزىنىڭ تەمىر توردىڭ ارجاعىنان ءبىر-اق شىعاتىنىن ويلادى. وندايدا ءوزىن قويشى, ءتيىستى جازانى تارتار-اۋ. بالكي قينالار, قينالعانمەن شىدار ەدى. ال سوندايدا ۇيدە قالاتىن قىزىلقارىن بالالارى مەن تورىنەن كورى جاقىن ەنەسى قايتپەك؟ ءتۇرلى وي تورىنا شىرمالعان ايزادا ءتىس جارماي ءۇنسىز تۇرعان. كۇتپەگەن جەردەن شاقاردىڭ جىلاعانىنان شوشىنىپ, ول قول سوزعان جاققا ەرىكسىز مويىن بۇرىپ ەدى, باتىس بەتتەگى ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە اقشام شاقتىڭ كولكىگەن ءسۇت ساۋلەسىن قاق جارىپ, قاسقا كۇرەڭدى تايپالتا جورعالاتىپ كەلە جاتقان تۇيمەبايدى كوردى. ال ونان بەرىرەكتە ءوزىنىڭ جاڭا ءبىرازدا عانا لاقتىرعان بيداي سالعان قالتاسى بۇتاعا اسىلىپ وركەن جايعان قياردىڭ تۇينەگىنشە, جولدىڭ جيەگىنە قاراي قاراۋىتا سالبىراپ تۇر ەكەن. ادەپكىدە قالتانىڭ سونشالىقتى كوزگە اپ-ايقىن تۇسەتىندەي جەردە قالعانىنا سەنبەيتىنگە ۇقساس بىرنارسە ميىندا جىلت ەتكەنىمەن ىزىنشە مازاڭدىقتان بولەك ناعىز ۇرەيدىڭ تەگەۋرىندى شەڭگەلى القىمىنا جارماسقانداي قانى باسىنا شاۋىپ, كوز الدى بۇلدىرادى. بەينە جەر اپشىسىن قۋىرىپ لىپىلداعان تۇيمەباي مىنگەن كۇرەڭ ايعىردىڭ تۇياعىنىڭ دۇبىرىنشە جۇرەگى ورەكپي سوعىپ, قۇلاعى شىڭىلدادى. ال, تۇيمەباي ايزادانىڭ كوز الدىندا جەلكەم كۇنگى كولدەي كولكىپ, ساعىمداي سۋسىپ كوشىپ تۇرعان مىنا جارىق دۇنيەنى مىسە تۇتپاي, باسقا الەمگە قاراي كوكتەي ءوتىپ كەتكىسى كەلەتىندەي, ات باسىن تەجەيتىن سىڭاي تانىتپادى. تەك سونان تۇيمەباي ارىققا جەتۋگە تاياق تاستامداي قاشىقتىق قالعاندا بارىپ, ەردەن ءسال اۋا ەڭكەيىپ, قولىن تومەن قاراي سوزا ۇمتىلىپ, قالتانى ءىلىپ اكەتتى دە ەر ۇستىنە قايتا تۇزەلىپ وتىردى. سوسىن سول ەكپىندەگەن قالپىن وزگەرتپەستەن تالدىارىقتىڭ كەشپەسىنە جەتىپ اعىن سۋعا كۇمپ قويدى. ارىقتىڭ تىك جار جاعىنا قاراي تايعاناقتاي تىرمىسقان كولىگىن نۇقي تەبىنىپ ەكىنشى بەتىنە شىقتى. *** ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىت بويى ءالسىن-ءالى بۇتا اراسىنان سىعالاپ, العا قاراي مويىن سوزعان بايمەنالى نامازشام الەتىندە تالدىارىقتىڭ باتىس بەتىندەگى ۇلكەن جولدىڭ بۇرىلىسىنان شىعا كەلگەن ءتورت كەلىنشەكتىڭ تالدىرماش دەنەلىسىن ايزاداعا ۇقساتتى. دەگەنمەن, وزىنە سوناۋ بالا كەزىنەن تانىس ونىڭ ەركىن قيمىلدايتىن مىنەزىنە كەلمەيتىن, اتتاعان سايىن اياعىن يمەنە باساتىنىنا قاراپ, ايتەۋىر ءبىرنار­سە­لەر­دەن سەسكەنىپ كەلە جاتقانىن بايقادى. ال تال­دى­ارىق­تىڭ جاعاسىنداعى قامىس ارا­سىنا جاسىرىنعان شاقار شىعا كەلگەن ءسات ايزادانىڭ مۇلدە ابدىراپ, كىبىرتىكتەپ قالعانىن بايقادى. بايمەنالى ءبىر زامانداردا ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ وسكەن قارىنداسىنىڭ ۇستىندەگى جۇپىنى كيىمى مەن جۇدەۋ ءوڭىن كورىپ, جۇرەگى سىزداپ كەتتى. سوسىن مىنا جارىق دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىققان شاعىندا ەت-باۋىرى قارىنداسىنا قامقورلىق جاساپ, اعالىق پارىزىن وتەۋى بىلاي تۇرسىن, ەڭ بولماسا, جارىق دۇنيەدە جەر باسىپ ءتىرى جۇرگەنىن دە سەزدىرە الماعان ءوزىنىڭ مۇساپىرشىلىك حالىنە وكىنىپ, قارا تاستاي ۇگىلدى. ءسويتىپ تۇرىپ بايمەنالى شاقاردىڭ كەلىنشەكتەردى بيدايداي قۋىرىپ شاڭكىلدەگەن داۋسىن ەسىتتى. ءسويتىپ تۇرعاندا اسپاننان كۇتكەنى جەردەن شىققانداي الدەقايدان ات سابىلتىپ تۇيمەباي جەتتى. بايمەنالى ادەپكىدە كىدىرمەستەن ەجەلگى دۇشپانى – تۇيمەبايدى قاق ماڭدايدان قاقىراتا اتىپ سۇلاتا سالعىسى كەلگەنمەن, ارتىنشا ساقتىقتى ويلاپ, رايىنان تەز قايتتى. *** تالدىارىقتى كەشىپ ءوتىپ تىزگىن تارتقان تۇيمەباي استىنداعى اتى باۋىرىنىڭ سورىقپاعان سۋىن جان-جاعىنا سىركىرەتە شاشىراتىپ سىلكىنىپ بولعانشا ءتىس جارعان جوق. سونان كەيىن عانا وزىنە قاراي زارلانا قارسى ۇمتىلعان شاقارعا: – نە بوپ قالدى, جايشىلىق پا؟ – دەپ قاتقىلداۋ ءتىل قاتتى. – اعاتاي-اي, ساياسي قاتە ءسوز ايتتى. – نە دەپ؟ – ايتۋعا كىسىنىڭ اۋزى بارمايدى. بەتسىز نەمە, كەڭەس وكىمەتىن ازعان ەلگە تەڭەدى. تۇيمەباي استىنداعى تىپىرشىعان كولىكتىڭ باسىمەن ارپالىسىپ تۇرىپ: – كىم؟ – دەپ سىزدانا سۇرادى. – قايسىسى؟ – مىنا قاتىن, تۇكە. – شاقار ءبىر ۋىس بەت-اۋزىن ونان سايىن كىشىرەيتە تىرجيتىپ, شەكسىز ءبىر وشپەن­دىلىكپەن سۇق ساۋساعىن حانشايىم جاققا شوشايتتى. تۇيمەباي حانشايىمعا ات ۇستىنەن وشارىلا ەڭكەيىپ: – سەن, شىنىمەن دە سولاي دەدىڭ بە؟ – دەپ ەدى, ەسىتكەن جاۋابى: – قايناعا, جانى كۇيگەن كىسى نە دەمەيدى, قۇدايىن دا قارعاماي ما, – بولدى. – سولاي دە! بۇل سەنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە ءتىل تيگىزگەنىمدى جاسىرمايمىن, سەندەردەن ايىلىمدى دا جيمايمىن دەگەنىڭ بە؟ – مەندەي سالپى ەتەك قاتىن ايىلىن جيماعاندا كىمدى شاۋىپ الار دەپ قورقىپ تۇرسىز. ونان دا شەگىرتكەنىڭ ايعىرىنشا شىڭكىلدەگەن بريگاديردى تىيىڭىز. – حانشايىم شاقاردىڭ تۇيمەبايعا تۋىس­تىعى بارىن بىلسە دە, اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى ايتپاي ىركىپ قالعىسى كەلمەدى. – جۇمىستان ولەيىن دەپ شىقساق, ءتىنتۋ باستالادى. ءتىپتى قولىن سۋماڭداتىپ كىسى دەنەسىندە ۇستامايتىن جەرى جوق. ايتاتىن ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى: “سەندەر ۇرىسىڭدار”. – ويباي-اي, تۇكە, مىنا قاتىن مەنى شەگىرتكەنىڭ ايعىرى دەپ قورلاپ تۇر عوي. سوتتات بۇل جۇزىقارانى. اباق­تىعا جاپقىز. يتجەككەنگە ايدات! – شاقار قىلعىنا باجىلداپ تۇيمەباي جاققا قاراي ءبىر-ەكى اتتاپ ەدى, كۇرەڭ قاسقا ۇركىپ وسقىرىنا شەگىنە بەرگەن سوڭ قايتادان حان­شايىمعا بۇرىلدى. – مەن تىنتىسەم, سەندەردىڭ بيداي ما­سا­عىن ۋقالاعاندارىڭدى باسقا جۇرت جەتكىزگەن سوڭ تىنتەم... – جارايدى, – دەدى اۋىر كۇرسىنگەن ءساليما. – ونىڭا دا كوندىك قوي, ەندى ءبىزدى بوساتىڭىزدارشى, ۇيىمىزگە جەتەيىك. – جوق! – دەپ شاقار ونان سايىن ىشقىندى. – كەتپەيسىڭدەر! جىبەرمەيمىن, سەندەر ۇرىسىڭدار. – ءاي, بريگادير, – دەدى ءشاريپا. – ءبىزدى بوسقا كۇيدىرگەنشە, وندا بار بولسا, جاڭا تىنتىگەندە تاپقاندارىڭدى كورسەتپەيسىڭدەر مە بىزگە. – تاپقاندارىڭدى دەيسىڭ بە؟! مىنە, كورگىلەرىڭ كەلسە! ايزادا مىنا ءسوزدىڭ وزىنە قاتىسى بارىن ءىشى سەزىپ, كوزىنىڭ استىمەن تۇيمەبايعا ۇرلانا قاراپ ەدى, شىنىندا دا ول الگىندە شەڭگەل باسىنا ءىلىنىپ قالعان بيداي سالعان قالتانى ات ۇستىنەن قولىن ىلگەرى سوزىپ, ءشاريپانىڭ ماڭداي الدىنا توسىپ تۇر ەكەن. قاھارىنا ءمىنىپ, جان الاتىن ازىرەيىلشە توبەسىنەن تونگەن تۇيمەبايعا نە دەپ جاۋاپ قايتارارىن بىلمەي اڭىرا قاراپ تۇرىپ قالعان شاريپاعا ەندى تەز ارادا جاردەمدەسىپ, وزدەرىن اراشالايتىنداي بىردەڭەلەر ايتپاسا, ءتۇپتىڭ-ءتۇبى مىنا قالتانىڭ قاي-قايسىنا دا جالا جابۋعا تاپتىرمايتىن سىلتاۋ بولارىن ءىشى سەزگەن ءساليما: – بىزگە ونىڭ قانداي قاتىسى بار؟ – دەدى. بىراق ونان ءارى ءسوز تالاستىرۋعا قايمىعىپ توقتاپ قالدى. – سوندا مۇنى اسپاننان تۇسكەن دەمەكسىڭ بە؟ – دەدى تۇيمەباي ءجۇزىن ءشاريپادان ساليماعا قاراي اۋدارىپ. – ال مەن ايتسام, قالتا وسى تۇرعان ايتەۋىر بىرەۋىڭدىكى ەكەنىنە كۇمانسىزبىن. نەگە ۇندەمەيسىڭدەر؟ وندا مەيلى, ءوز وبالدارىڭ وزدەرىڭە. شاقار, بەرى جاقىندا! ساعان تاپسىرما, قالايدا مىنا قالتانىڭ يەسىن تاپ قازىر ماعان انىقتاپ بەر.ۇرى ەرتەڭنەن قالماي, اۋدان ورتالىعىنا ايدالاتىن بولسىن. سۋعا باتىر, وتقا جاق, حالىق جاۋىنىڭ ەشقايسىسىن اياما. تۇيمەبايدىڭ تاپسىرماسىن ەستىگەن بويدا شاقار: – تابام, تۇكە, تابامىن. كەشە ءوزىڭىز ايتقانداي قىپ ءتاۋباسىنا كەلتىرەمىن, – دەدى لەپىرە جەلپىنىپ, ارتىنشا بەلدىگىنە ەكى بۇكتەپ قىستىرعان قامشىنى سۋىرىپ الىپ, بوس اۋانى وڭدى-سولدى ىسقىرتا وسقىلاي باستادى. – سەندەر تۇكەڭنىڭ نە دەگەنىن ەستىدىڭدەر مە؟ شىندارىڭدى ايتپاساڭدار, بىتتىڭدەر! ءبارىڭدى تەگىس قۇرتپاي تىنبايمىن! تەز, كىرىڭدەر مىنا قورشاۋعا! – ول سول قولىنىڭ سۇق ساۋساعىن بۇتاسى شابىلىپ جالاڭاشتالىپ قالعان الاڭعا جينالعان وتىننىڭ ورتاسىنا قاراي شوشايتتى. – بۇل نەمەنەسى تاعى دا, – دەپ شوشىنا كۇڭكىلدەگەن ساليماعا ءشاريپا: – قۇرسىن, ۇندەمە, – دەدى. – اڭگىمەنىڭ بەتى جاماندىققا قاراي اۋىپ كەتپەي تۇرعاندا ايتقاندارىن ىستەيىك. مۇمكىن اياپ ۇيىمىزگە ەرتەرەك جىبەرەر. – مەن بىلسەم, بۇل ولاردىڭ بىزدەرگە دا­يىن­داعان اباقتىسى. قاشاڭعى ۇستار ەكەن ونى دا كو­رەيىك, جۇرىڭدەر, – دەپ وزىنشە توپشىلاۋ جاساپ, ءسوز­گە ارالاسقان حانشايىم جول باستاپ ىلگەرى قاراي اتتادى. ءساليما ءبىر جاماندىقتى ءىشى سەزەتىندەي, وزدەرىنە ەرمەي تارتىنشاقتاپ كەيىن قالىپ بارا جاتقان. – سەن قاتىن نەمەنە, ايتقانعا كونگىڭ كەلمەي مە؟! شايان شاققانداي شار ەتە قالعان داۋىس شىققان جاققا نازار سالعان ايزادا ساليماعا قاراي شاقاردىڭ قامشىسىن كوتەرە ۇمتىلعانىن كوزى شالىپ, سوققى ناق ءبىر ءوز ارقاسىنا تيەتىندەي الاقانىمەن بەتىن باسا قويدى. سوسىن بار داۋسىمەن ايقايلاپ: “توقتات, وعان تيمە!” دەگىسى كەلگەن. “قالتانىڭ يەسى مەن, باسقالاردى ءجا­بىر­لەمە”, دەمەكشى دە بولعان. بىراق الدە شىنىمەن-اق قۇدايدىڭ كارىنە ۇشىراپ, ءتىلى بايلانىپ قالدى, الدە و باستان-اق جىگەرسىز جاسىق جارالعان جان, ايتەۋىر قانشا تىرىسقانمەن ءۇنى شىقپاي-اق قويدى. ەندى قالايدا الگى ميىندا جاڭعىرىعىپ تۇرعان سوزدەردى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن كوك يەسى تاڭىرىدەن جاردەم سۇراعالى اسپانعا الاقان جايىپ جاراتۋشى يەگە مۇڭىن شاققالى ارەكەتتەنىپ تە كورىپ ەدى, ءبارىبىر ءتىس جارا المادى. ەسەسىنە اسپان مەن جەردىڭ اراسىن دۇرلىكتىرگەن الدە ءبىر الەۋەتتى ءۇن ءوزىنىڭ جان-دۇنيەسىنەن كۇڭىرەنە شىعىپ جاتقانداي ەكەن. سويتسە الگى داۋىس ناق ءبىر ءوزىنىڭ ايتا الماي كەۋ­دەسىندە تۇنشىققان كوكەيكەستى ارمانىن قايتالاپ: “جاساعان يەم, مەن ۇيدەگىلەردىڭ قارنى اشقانىن سىلتاۋراتىپ, قۋ قۇلقىننىڭ قامىمەن, اق جولىنان تايعان كۇناھار پەندەمىن”, دەيدى ەكەن. “مەن كىناسىن مويىنداپ باسقالاردى ازاپتان قۇتقارۋعا دارمەنى جەتپەيتىن بيشارا جانمىن”, دەيدى ەكەن. “مىنا مەن مويىنداسام سوتتالىپ, ۇندەمەسەم جازىقسىزدارعا قاسىرەت شەككىزەتىن سورلى بولدىم, ەندىگى كەسىمىڭدى ءوزىڭ شىعار, نە ىستەيىن؟” دەيدى ەكەن. باسقادان ەمەس, وسى ءبىر كۇڭىرەنگەن ۇننەن باسى اينالعان ايزادا, مىنە, قارا كولەڭكەدەي قالباڭداپ, دوڭگەلەكتەپ جينالعان وتىننىڭ ورتاسىنا كىرە باستاعانداي. مىنە, جۇبى جازىلسا-اق بولعانى مايىپ بولاتىنىن بىلەتىن جانشا, قۇربىلارىمەن قۇشاقتاسىپ تۇرعانداي. مىنە, قۇربىلارى دا الدەنەدەن قورقىپ, الدەكىمگە جالبارىنىپ, سىڭسىپ جىلايتىنداي. مىنە: “قالتا كىمدىكى ەكەنىن ايتپاساڭدار, سەندەردى ورتەيمىن! سەندەر كەڭەس وكىمەتىنىڭ استىعىن تالان-تاراجعا ۇشىراتقان قىلمىس­تى­سىڭ­دار”, دەيتىندەي. مىنە, شاقار قالتاسىنان وتتىق شىعارىپ جانتالاسا جۇگىرىپ وزدەرىن اي­نالدىرا قورشاعان وتىنعا وت قويىپ جۇرگەندەي. مىنە, شىرپىنىڭ ادەپكى ماردىمسىز جالىنىنان باستاۋ الىپ, بىرتە-بىرتە ءتۇن قاراڭعىلىعىن جارقىراتىپ وت بەينەلى شايتاندار وزدەرىن دوڭگەلەنە قورشاپ بيلەي باستاعانداي. مىنە, تۇيمەباي ات ۇستىندە وتىرىپ شاقارعا بۇيرىق بەرىپ جاتقانداي. مىنە, وسى ساتتە قاراڭعىلىقتى قاق جارىپ, وزىنە قاراي ورشەلەنە ۇمتىلعان سۇراپىلدان قۇتقارۋ ءۇشىن اقبوز اتپەن اسپاننان اكەسى ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي. مىنە, ول ءوزىن ىزدەپ تابا الماي, اتىن اتاپ ايقايلاپ تا جاتقانداي.                – اكە, جان اكە, مەن مۇن­دا­مىن! ورتەنىپ كەتپەي تۇرعاندا سورلى قىزىڭدى قۇتقارا گور, جان اكە! ايزادا قالاي جاق اشىپ تىلگە كەلگەنىن بىلگەن جوق. بىراق, كۇڭىرەنە شىققان ءۇنىنىڭ اكە قۇلاعىنا جەتكەنىن, ال ونىڭ قول ۇستاسا دوڭگەلەنىپ قاماۋعا الىپ, تايراڭداي بيلەپ, ءوزىن ايمالاي باستاعان وت بەينەلى شايتاندار قورشاۋىنان اجىراتىپ الۋعا ۇمتىلعانىن كورىپ, ءوزى دە سولاي قاراي وكىرە جىلاپ جۇگىرە جونەلدى. *** نامازشام الەتىنەن بەرى قاراي ماساعا تالانىپ, بۇتا اراسىندا جاسىرىنىپ وتىرعان بايمەنالى تۇيمەباي مەن شاقاردىڭ كەلىن­شەك­تەرگە الدەنە ايتىپ شاڭقىلداسقاندارىن ۇزاق تىڭداعان. ىمىرت ۇيىرىلگەن شاقتا تالدىارىق كەشپەسىنىڭ شىعىس بەتىندەگى بۇتاسى شابىلعان الاڭنىڭ ءار جەر-ءار جەرىنەن وت جىلتىلداي باستاعانىن كوردى. ادەپكى كەزدە ءالسىز سىقسيعان جارىق بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ, ءبىر-بىرىنە ۇلاسىپ شەڭبەر جاساپ, دوڭگەلەنە تۇتاسىپ بارا جاتتى. سالدەن سوڭ شەكسىز دالانىڭ ەڭسەسىن باسقان ىمىرت قاراڭعىلىعىن – القىزىل الاۋىمەن ءىش­تەن ۇڭگىپ ىعىستىرعان ازعانتاي كەڭىستىكتىڭ ور­تاسىنان  شىعاتىن ساڭلاۋ تاپپاي, جانۇشىرا قار­بالاسىپ, جالىن شارپىعان بەتتەرىن جەڭ­دەرىمەن باسىپ, ايتەۋىر ءبىر بەلگىسىز بىرەۋلەردەن ءجار­دەم سۇراپ ىشقىنا داۋىستاعان ءۇش-ءتورت اق جاۋلىقتىنى كوردى. سولاردىڭ اراسىنان – اسپان استى, جەر ءۇستىن تىتىرەتە ءتىل قاتقان جاننىڭ ايزادا ەكەنىن بىردەن ءبىلدى. ول سوناۋ ءبىر جىلداعىداي تاعى دا: “اكە, جان اكە, مەن مۇندامىن! سورلى قىزىڭدى قۇتقارا گور, جان اكە!” – دەيتىندەي. بايمەنالى وزىنە قاشاننان تانىس داۋىستى ەستىگەن بويدا-اق جان-دۇنيەسى بورداي ۇگىلىپ, كوز جاسىنا يە بولا الماي بورشا-بورشاسى شىعىپ, كومەككە الدەقاشان كوز جۇمعان اكەسىن ەمەس, جەر باسىپ ءتىرى جۇرگەن ءوزىن شاقىرىپ جاتقانداي ءبىر ساتكە قاشىپ جۇرگەنىن دە ۇمىتىپ, وق شى­عا­رىنان ۇستاپ سۇيەنىش ەتىپ تۇرعان مىلتىقتى جو­عارى كوتەردى. كەۋدەسىن ورتەگەن ايانىش سەزىم مەن ىزادان تۇلابويىنىڭ بەزگەگى ۇستاعان كىسىشە قال­شىلداپ, ساۋساقتارىنىڭ جۋىسپاي تۇرعانىنا قارا­ماستان, قۇلاعىن قايىردى. ەندى مۇنان ءارى كە­شەۋىلدەسە, انا الاۋلاعان وت ورتاسىندا ازاپ شەك­كەن ايزاداعا قول ۇشىن بەرە الماي ماڭگى شەر­مەن­دە كۇيدە قالاتىنداي ءبىر سەزىممەن قاھارلى قارۋدىڭ ءدۇمىن يىعىنا تىرەدى. قالايدا الدىمەن قانىپەزەر قاس جاۋىنىڭ كوزىن جويۋ نيەتىمەن مىلتىق ۇڭعىسىن قاراڭعىلىق ىشىنە قىدىرتىپ, ات ۇستىندەگى تۇيمەبايدى ىزدەدى. كوپ كەشىكپەي تاپتى دا. قاق ماڭدايىن كوزدەپ قاراۋىلعا بايلادى دا. ناق سول ءسات جالىنى قاپ-قارا جۇل­دىزدى اسپانعا قاراي ورشەلەنە شاپشىعان شەڭبەر ىشىنەن كويلەگىنىڭ ەتەگىن وتقا شالدىرعان بىرنەشە اق جاۋلىقتىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ اتىپ شىعىپ جاتقاندارىن كوزى شالدى دا. جۇگىرىپ بارا جاتىپ, جالىن جارىعىمەن سابى اعاراڭ تارتقان – جەرگە شانشۋلى ايىردى الا سالىپ, شاقارعا قاراي تۇرا جۇگىرگەن ءبىر اق جاۋ­لىقتىنى كوزى شالدى دا. بىراق ءبارىبىر بايمەنالى جانىن جەگەن قىجىلدىڭ امىرىمەن باستالىپ كەتكەن قاربالاس قيمىلىن تەجەپ ۇلگەرە المادى. ءبىرازدان بەرى قارماقشا بۇگىلىپ قاجەتتى ءساتتى كۇتكەن سۇق ساۋساعى شۇرىپپەنى تارتىپ قالدى. – ويباي, ءولدىم! اۋزىنان وت قۇسقان سۇستى قارۋدىڭ تۇنگى دالانى ءدۇر سىلكىندىرگەن داۋسىمەن قوسارلانا شىققان الدەكىمنىڭ جان ۇشىرعان جالىنىشتى ءۇنى قۇلاعىنا جەتكەن بايمەنالى الگىدە عانا بويىن كەرنەگەن اشۋ-ىزا بىردەن بۇرق ەتىپ اتىلعان وقپەن بىرگە عايىپقا ۇشىپ كەتكەندەي, ەسىن تەز جيىپ الدى. “نە ءبۇلدىردىم, ابايلاماي جازىقسىز بىرەۋدى جازىم ەتىپ العان جوقپىن با؟” دەگەن كۇدىكتى ويدان جۇرەگى شىم-شىم اۋىرىپ, ءوزى كىشىرەيە شوگىپ, بۇتا اراسىنا جۇرەلەپ وتىرا كەتتى.        جۇرەلەپ وتى­­­رىپ اۋەلى بىرەۋى, وعان ىلەسە ەكىنشىسى دۇسىرلەتە شاۋىپ, تالدىارىقتان ۇزاي تۇسكەن ات تۇياعىنىڭ دىبىسىن قۇلاعى شالىپ. “قاشىپ بارادى, – دەپ ويلادى. – تۇيمەباي مەن شاقار قاشىپ بارادى. ولار ءتىرى”. بايمەنالى ءبىرازدان كەيىن عانا ءال جيناپ اياعىنا قايتا ءمىندى. قىبىرسىز تىكەسىنەن تىك تۇرىپ تىڭ تىڭدادى. ءوزىن توڭىرەكتەپ ۇشقان سارى ماسانىڭ سىڭسىعان ىزىڭىن, جاقىن ماڭدا شى­قى­لىقتاپ قىرعاۋىلدىڭ ءبىرىن-ءبىرى شاقىرعانىن, تورايىن شۇبىرتىپ قالىڭدى كەزگەن جابايى شوشقانىڭ قورسىلداعانىن قۇلاعى شالدى. باسقا كىسى ەلەيتىندەي سىبىس ەستىگەن جوق. وسىدان كەيىن عانا ءوزى تۇرعان جەردەن قول سوزىم قاشىقتىقتاعى تالدىارىقتىڭ سۋاتىنا قاراي جىلجىدى. جەتتى. الدىمەن باعانا الاۋلاي جانعان وتتىڭ ورنىنداعى شەڭبەر سىزىعى بويىمەن قىزارا دوڭگەلەنىپ جاتقان قىپ-قىزىل شوقتى كوردى. باسقا بەيساۋبەت قىبىر ەتكەن تىرشىلىك بەلگىسىن بايقاي المادى. دەگەنمەن, ەندى بۇل توڭىرەكتەن تەزدەتىپ قاراسىن باتىرماسا, كۇنى ەرتەڭ تۇيمەبايدىڭ حابارلاۋىمەن اۋدان ورتالىعىنان قاپتاعان قۋعىنشى شىعاتىنىن دا ۇمىتپادى. ولاردىڭ قولىنا تۇسسە, ساياق جۇرگەن قالعان ءومىرىنىڭ قاراڭ قالارىن دا ءتۇسىندى. سونان سوڭ تەز جينالىپ, بۇل توڭىرەكتەن تەزىرەك قاراسىن باتىرۋ نيەتىمەن ورنىنان قوزعالدى. سول سول-اق جىلدار بويى ءبىر كورسەم دەپ ارمانداعان جاي­لاۋداعى قارت اجەسىنە دە, جاڭا ءبىرازدا عانا ءوزى­نەن بار-جوعى قول سوزىم قاشىقتىقتان ءوتىپ كەتكەن قارىنداسى ايزادامەن دە ەندى ديدار­لاسۋدىڭ ءساتى تۇسپەيتىنىن ويلاپ ەدى, تاعى دا ايدالادا جالعىز قالعانى ەسىنە ءتۇسىپ كوڭىلىنىڭ قۇلازىپ كەتكەنى سونداي, تۇنگى قارا اسپاندى قاقىراتا بار داۋسىمەن ايقايلادى كەپ, ايقايلادى: اجە, ايزادا مەن سەندەردى ساعىندىم! ساعىندىم! ادام مەكەباەۆ.