دارمەنى تاۋسىلعان دالادا الاپات اشتىقتىڭ باستالۋىنا ىلعالدىڭ از بولۋى عانا سەبەپشى ەمەس ەدى. ەگىن ەگەتىن قۇرال-سايمان, جۇمىس كۇشى, تۇقىم قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپتىرماي تۇرعان. ىلعالدان بۇرىن ادامعا دەگەن مەيىرىم ازايعان بولۋى كادىك. كوكتەمگى ەگىستىڭ الدىندا عانا شولاق بەلسەندىلەر ەل ءىشىن تىنىمسىز تىمىسكىلەپ, ءۇمىت ءجىبىن جالعايتىن بار دۇنيەنى تۇگەلگە جۋىق سىپىرىپ العان. كوكشەتاۋ ۋەزى دە ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى ءتارىزدى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن باسىنان كەشىرىپ جاتتى. اسىرەسە, ۋەزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ ءحالى مۇشكىل ەدى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, وزەك جالعاۋعا جارايتىن, انىعىندا وڭەشتەن وتەتىن دۇنيەنىڭ ءبارى پوۆولجە وڭىرىندەگى جۇمىسشىلار مەن شارۋالارعا كومەك رەتىندە جونەلتىلىپ جاتتى. اقمولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى اقپاننىڭ 7-ءى كۇنى ارنايى بۇيرىق شىعاردى. وندا پوۆولجەدەگى اشتىققا شالدىققان 30 ميلليوننان استام تۇرعىننىڭ ءبىر ءۇزىم نانسىز قالىپ, اشتان قىرىلىپ جاتقاندىعى, دەرەۋ ولارعا كومەك قولىن سوزۋ كەرەكتىگى ايتىلادى.
تۇقىمدىق استىقتى تيەگەن سوستاۆتار كۇندىز-ءتۇنى جونەلتىلىپ جاتتى. اسپاننان ءنار تامباعان وسى جىلدىڭ وزىندە قانشالىقتى قۋاڭشىلىق بولدى دەگەنىمىزبەن, گۋبەرنيا شارۋالارىنان 41 ملن پۇت استىق جينالىپتى. ونىڭ 114 ملن پۇتى اشتىققا ۇرىنعان ولكەلەرگە جەرگىلىكتى شارۋالاردىڭ ءوز ەركىمەن بەرىلگەن كومەگى ەسەبىندە. سىبىردەگى جاعداي دا ءماز ەمەس ەدى. ءۇستى-ۇستىنە سالىنعان ازىق-ت ۇلىك سالىعىنان كەيىن شارۋالاردىڭ قورى سارقىلىپ قالعان. امالسىزدان كۇش-كولىك رەتىندە پايدالاناتىن مال پىشاققا ىلىگە باستادى. ونىڭ دا جىلىگى تاتىمايتىن, قۇر ءسىڭىر دەرلىك ەت ەدى. كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ شالقار, سۋحوتينسكي, بولشەيزيۋم بولىستارىندا ازىق-ت ۇلىك جينايتىن وتريادتاردى توناپ, بار جيعان-تەرگەنىن ۇپتەپ كەتەتىن قاراقشىلار توبى پايدا بولدى. ءدال وسى كەزدە اۋزىن ارانداي اشىپ كەلە جاتقان اشتىقتان بەس قارۋىن اسىنعان, اياۋدى بىلمەيتىن, قانىپەزەر قاراقشىلار قاۋىپتى ەدى. ەل ءوز كۇنىن ءوزى كورە الماي جاتقاندا رەسەيدەن قاراشەكپەندىلەردىڭ لەگى ءۇستى-ۇستىنە كەلىپ, قۇيىلىپ جاتتى. بۇل جاي دا كوكشەتاۋ ۋەزىندەگى جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇستى. كەلىمسەكتەردىڭ كوبى قارتتار مەن بالالار ەدى. اشتان بۇراتىلعان ولاردىڭ دەنى اشتىقتان, اۋرۋدان قىناداي قىرىلدى. دالانىڭ ءبارىن ءمايىت باسىپ كەتتى. 1922 جىلدىڭ 17 شىلدەسى كۇنى دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى №202 بۇيرىعىن شىعاردى. وندا قوعامدىق ورىندار مەن كوشەلەردى مايىتتەردەن تازارتىپ, جەرلەۋدى ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىلادى. بۇل بۇيرىق ارحيۆتەگى
54-ءشى قورداعى 35-ءشى ءىستىڭ 183-بەتىندە ساقتالعان.
ءدال قازىر اشتان قىرىلعانداردىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن تاپ باسىپ ايتۋدىڭ ءوزى استە مۇمكىن ەمەس. ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى دەرەكتەردى سالعاستىرا زەردەلەي وتىرىپ, ۋەزدىڭ كريۆووزەرنىي, رۋزاەۆ, زەرەندى, ترويتسك بولىستارىندا جاعدايدىڭ وتە اۋىر بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ايتالىق كريۆووزەرنىي بولىسىندا 14825 ادام بولسا, 1921 جىلى وسى تۇرعىنداردىڭ 868-ءى اشتان قىرىلعان. بۇل تۋرالى مالىمەت تە ساقتالىپ قالعان. ال زەرەندى ستانساسىنداعى ادامدار سانى 1921 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا 3324 ادام بولسا, 1922 جىلى 274 كىسى عانا قالعان.
جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى اشتىقپەن كۇرەسىپ باقتى. اتباسار, كوكشەتاۋ ۋەزدەرىن رەسمي تۇردە اشتىق ايماعىنا جاتقىزۋ تۋرالى بىرنەشە رەت جوعارى جاققا حات جولدانىپ, ەل ىشىندەگى ورىن الىپ وتىرعان ناقتى كورىنىس باياندالدى. جاعداي شىنىندا دا وتە مۇشكىل ەدى. ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى اقمولا گۋبەرنياسىنداعى وتە قيىن احۋالدى بىلايشا سيپاتتايدى: «...جەرگىلىكتى تۇرعىندار اشتىق سالدارىنان ءولىپ جاتىر. ولار ولىمتىكتەردى, ادام مۇردەلەرىن دە جەپ جاتىر ...» كاننيباليزم فاكتىلەرىنىڭ جيىلەۋىنە بايلانىستى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) ارنايى قاۋلى قابىلداپ, ونداي ادامداردى بىردەن كوپشىلىكتەن الاستاپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا جەتكىزۋ قاجەتتىلىگىن قاتاڭ تاپسىردى. اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ۇلان-عايىر وڭىرىندە (15 ۋەزد, 200-دەن استام بولىس, مىڭعا جاقىن ەلدى مەكەندەر) نەبارى 4 دارىگەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەدى. اشتىق جايلاعان وڭىردە ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالايتىن, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا ارەكەت ەتەتىن مامان-دارىگەرلەر مۇلدەم بولمادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 1922 جىلى اقمولا گۋبەرنياسىندا سۇزەك اۋرۋىنا شالدىققاندار سانى – 36 524, تىرىسقاقپەن – 4731, بەزگەكپەن – 4234, ىشەك اۋرۋىمەن – 2780, قۇرقۇلاقپەن 1137 ادامعا جەتكەن. اۋرۋحانالاردا 8373 ادام قايتىس بولعان.
1921 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ومبى گۋبەرنياسىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, قازاق اسسر-ءنىڭ قۇرامىنداعى اقمولا گۋبەرنياسى بولىپ قايتا قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, ۇكىمەت بيلىگىنىڭ السىزدىگىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل ءسىبىر رەۆكومىمەن دە اۋماقتىق-شەكارالىق داۋ-دامايدىڭ بىتپەگەن كەزەڭى ەدى. 1921 جىلعى 23 ماۋسىمدا بولعان كير تسيك-ءتىڭ (قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى) ەكىنشى سەسسياسىندا تورالقانىڭ اتىنان جاسالعان بايانداماسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ: «اقمولا وبلىسىندا بۇرىنعى بيلىكتىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتى قۇرىلدى... وسىلايشا, بۇل وبلىس قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەندى» دەپ حابارلادى. ال ماسكەۋدەن شىعاتىن «يزۆەستيا» گازەتى بۇرىنعى ۋەزدىك دەڭگەيدەگى شاعىن عانا قالا پەتروپاۆل ۇلان-عايىر بايتاق اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى بولدى» دەپ جازدى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەردىڭ دە اشارشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا تەرىس اسەرى بولعانى بايقالادى.
الاپات اشتىقتىڭ سالدارىنان پاناسىز بالالاردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى. كەڭەستىك ءباسپاسوز 1921 جىلدان-اق وسى تاقىرىپتاعى ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىن, جان ايقايعا تولى ماقالالار جاريالاي باستادى. نەگىزىندە, مۇنداي اقپاراتتى تەك باسشىلار عانا بىلەتىن. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اشتىقتىڭ اجال تىرناعىنا ىلىگىپ تۇرعان جەتىم بالالاردىڭ سانى ءوسىپ شىعا كەلدى. رەسپۋبليكادا 1921 جىلدىڭ اياعىندا – 128 مىڭ بالا بولسا, ال 1922 جىلدىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 333046-عا جەتتى. ولارعا ارناپ تاماقتانۋ ورىندارى, ەڭبەك كوممۋنالارى, مەكتەپ-كولونيالار اشىلدى. بالالار مەكەمەلەرىنىڭ لىق تولىپ, قابىلداي الماۋىنا بايلانىستى كوشەدەگى بالالاردى تۇرعىندار اراسىنا, نە جۇمىس ورىندارىنا ءبولۋ نەمەسە كورشىلەس رەسەي وبلىستارىنا, ءتىپتى ۋكراينا مەن وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋ كەڭ ەتەك الدى. وسى ۋاقىتتا «اقمولا گۋبەرنياسىنداعى 14 بالالار ۇيىندە 9426 بالا تاربيەلەنگەن, ال كوشەدەگى پاناسىزدار سانى 2963 ادامعا جەتكەن». قارجىنىڭ, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ماتەريالدىق جاعدايدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان ۇكىمەت ورىندارى باعۋسىز قالعان بالالارعا كومەك بەرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك بولىمدەر قۇردى. ولاردىڭ قۇزىرەتىنە بالالاردى ورنالاستىرۋ, ەمدەۋ, وقىتۋ, سانيتارلىق باقىلاۋ جاساۋ سياقتى مىندەتتەر كىردى. ورتالىق بالالار كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ دا ناتيجەسىز بولماعانىن ايتقانىمىز ءجون.
كەلىمسەكتەر ءۇستى-ۇستىنە قۇيىلىپ كەلىپ جاتتى. ماسەلەن, 1922 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى 8 مىڭنان 10383-كە كوبەيگەنىمەن, بۇل ناقتى ايعاق بولماۋى دا مۇمكىن. جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ قانشاسى اشتىقتىڭ سالدارىنان قىرىلىپ قالعاندىعىن ءدال ايتۋ وتە قيىن.
1922 جىلى ۋەزدە ەگىستىكتىڭ جارتىسى عانا يگەرىلدى. ەلدىڭ باقىتىنا وراي بۇل جىل وتە جايلى بولدى. كەيبىر شارۋالار كۇزگى وراقتى كۇتپەي-اق جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان ەگىستىك القاپتارىنداعى ءداندى ۇنعا ايىرباستاي باستادى. بيداي ءپىسىپ جەتىلگەنشە وزەگى ءۇزىلىپ كەتكەندەر قانشاما؟!
«قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى» دەمەكشى, كۇش-قۋاتتىڭ كەمدىگىنەن ءتاپ-ءتاۋىر ءوسىپ تۇرعان ەگىندى جيناپ الۋ دا قيىنعا سوقتى. جيىن-تەرىن ارقانىڭ كۇزگى سىلبىراق جاۋىنىنا دەيىن سوزىلدى. دالانى جارتىلاي بوساتىپ, قانشاما ادامدى جامساتىپ تۇسىرگەن, تالاي تۇندىكتى جاۋىپ, تالاي شاڭىراقتى شايقاعان الاپات اشتىقتىڭ زاردابى كوپ كوڭىلىندە قالعان كورىنىسى شامامەن وسىنداي ەدى.
اقمولا وبلىسى
