باياندامادا مۇنىڭ قازاقستانداعى تسيفرلى ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن اقشانىڭ جاڭا ءتۇرى ەكەنى, ۇلتتىق بانك شىعاراتىنى ايتىلعان. «تسيفرلىق تەڭگە قولما-قول اقشانى نەمەسە قولما-قول اقشاسىز تولەمنىڭ ورنىن اۋىستىرۋعا ارنالماعان, بىراق ونىمەن قاتار قولدانىلادى» دەلىنگەن ۇلتتىق بانك مالىمەتىندە.
ەلدە تسيفرلى ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ ءتۇرلى ستسەناريىن ازىرلەۋ ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى گريگوري مارچەنكونىڭ كەزىندە باستالعانى ءمالىم. ول ءوزىنىڭ تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتىندا ۇلتتىق بانك ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا تسيفرلى اقشانى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداعانىن جەتكىزگەن بولاتىن. بىراق سول كەزدە مينيسترلەر كابينەتى بۇل زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ۇسىنۋعا ىقىلاس تانىتا قويمادى. «ەگەر ءبىزدى سول كەزدە ۇكىمەت قولداعان بولسا, وندا قازاقستان تسيفرلى اقشانى ەنگىزگەن العاشقى ەل بولار ەدى» دەگەن ەدى ەكس-توراعا جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە.
ال ۇلتتتىق بانك سايتىندا جاريالانعان بايانداماعا كوز جۇگىرتسەك, تسيفرلى تەڭگە قولدانىسقا ەنەدى. بۇل ءۇش قاعيداتقا نەگىزدەلگەن: جاڭا ۆاليۋتا اقشالاي نەمەسە قارجىلىق تۇراقتىلىققا اسەر ەتپەۋى كەرەك; اقشانىڭ قولدانىستاعى تۇرلەرىن تولىقتىرۋى ءتيىس; تولەم تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
جالپى تولەم جۇيەلەرىنىڭ ساندىق ترانسفورماتسياسى الەمنىڭ كوپتەگەن ورتالىق بانكتەرى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسىعان دەيىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى تسيفرلى ۆاليۋتا جونىندەگى حالىقارالىق زەرتتەۋ توبىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكىمەن جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىمەن بىرگە تسيفرلى ۆاليۋتانى رەتتەۋ تاسىلدەرىن زەرتتەگەن. ۇلتتىق بانك قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە, كانادادا, سينگاپۋردا جانە ەۋروپالىق وداقتا تسيفرلى ۆاليۋتانى ەنگىزۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالاردىڭ باقىلاۋشىسى رەتىندە دە تىركەلگەن. ەندى ەلىمىزدە تسيفرلى تەڭگەنىڭ اسەرىن باعالاۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر سەرياسىن ۇسىنىپ, تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تيىمدىلىگىن تالقىلاۋ ءۇشىن بىرنەشە سەسسيا وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى جۇمىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تسيفرلى تەڭگەنى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىم قابىلدانباق. «ۇلتتىق بانك بۇل جۇمىستى قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن, ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن جانە حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن بىرلەسە جۇرگىزەدى», دەپ حابارلايدى ۇلتتىق بانك وكىلدەرى.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ولجاس تولەۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, ترانزاكتسيالىق, تەحنولوگيالىق شىعىندار تومەندەگەن سايىن سول تولەمنىڭ باعاسى دا تومەندەيدى. ياعني بانكارالىق جانە باسقا نارىق قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى تولەمدەر قۇنى تومەندەيدى دە سونىڭ ەسەبىنەن كوميسسيالار دا ازايادى. ء«بىز تسيفرلى تەڭگەنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىم قابىلدانباس بۇرىن تاجىريبە جۇرگىزەمىز. بۇل وزىندىك «زەرتحانالىق ەكسپەريمەنت» بولادى, سونىڭ شەڭبەرىندە تسيفرلى تەڭگەنى ەنگىزۋدىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرىن تەكسەرەمىز», دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى.
تسيفرلى تەڭگەنى ەنگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىمەن قاتار, تاۋەكەلى دە بار. جۇيەنى ەنگىزەردە كەم-كەتىكتىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى. «تولەمنىڭ بۇل ءتۇرىن ەنگىزۋ ارقىلى ءۇش ءتۇرلى ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز مۇمكىن. ونىڭ ءبىرى كيبەرقاۋىپسىزدىك, جەكە دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعىنا قاتىستى تاۋەكەل بولسا, ءۇشىنشىسى ماكروەكونوميكالىق اسەرگە قاتىستى», دەيدى و.تولەۋوۆ.
باياندامانى تالقىلاۋعا 150-دەن استام ادام قاتىسقان. ونلاين-كەزدەسۋ بارىسىندا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە, سونداي-اق تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنا جانە قازاقستاننىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا قاتىستى 100-دەن استام سۇراق كەلىپ تۇسكەن.
قارجىگەر ماقسات حالىق العاشقى كەزدە تسيفرلى تەڭگەنى كريپتوۆاليۋتا نەمەسە بيتكوين فورماتىندا دايىنداعان ءجون دەگەن پىكىرلەردىڭ باسىم بولعانىن, قازىرگى ۇسىنىس – بلوكچەين تەحنولوگياسىنا باسىمدىق بەرىپ تۇرعانىن ايتتى. ياعني تسيفرلى اقشا ەڭ الدىمەن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ جولىن كەسۋگە پايدالى. بۇل جاعدايدا اقشا اعىنىن تەك قارجى مينيسترلىگى ەمەس, بارلىق سەگمەنتتەن باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسى 30 پايىزعا جەتىپ قالعان قازاقستانعا بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن تاۋەلسىز ساراپشىلار دا ايتىپ جاتىر.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلدەگى ەڭ تانىمال fintech باعىتتار – ەلەكتروندى تولەمدەر, اۋدارىمدار, ۆاليۋتانى كونۆەرتاتسيالاۋ جانە ونلاين-ساقتاندىرۋ سەگمەنتتەرى IT-مەن ينتەگراتسيالاۋدى باستاپ كەتتى. تسيفرلى اقشا تۋرالى الەمدىك دوداعا ءبىز دە قوسىلىپ كەتتىك.
حالىقارالىق اقشا اۋدارىمدارى سالاسىنداعى كوشباسشى Western Union كومپانياسى ەڭ ءىرى بانكتەردىڭ ءبىرى «بانك تسەنتركرەديت» اق-پەن بىرگە, westernunion.kz سايتىن ىسكە قوسىپ, تۇتىنۋشىلارعا جاقىندارى مەن تۋىستارىنا 24/7 رەجىمىندە الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنە اقشا اۋدارۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنىپ, تسيفرلى جەلىسىن كەڭەيتىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا ونلاين-قىزمەتتەر دۇنيەجۇزى بويىنشا 70-تەن استام ەل مەن ايماقتاردا قولجەتىمدى. ەندى تسيفرلى اقشا اۋدارىمدارىن قازاقستانداعى كليەنتتەر دە تۇتىنا الادى. بۇرىن تمد ەلدەرىندە بۇل سەرۆيس ۋكراينا مەن رەسەيدە ىسكە قوسىلعان بولاتىن.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بىرنەشە جىلدان كەيىن تسيفرلى اقشا ءداستۇرلى اقشالاردىڭ ورنىن باسادى جانە بۇعان قاجەتتى بارلىق العىشارت بار. سونىمەن قاتار ساراپشىلار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى 2025 جىلدان باستاپ, تسيفرلى اقشاعا كوشەدى دەگەن باتىل بولجام ايتا باستادى. وڭتۇستىك كورەيا, شۆەتسيا جانە قىتاي سياقتى ەلدەر 2020 جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ, وزدەرىنىڭ تسيفرلىق اقشالارىن دامىتۋ جاعدايىن ۇدايى تەكسەرىپ كەلەدى. 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا ەۋروپالىق ورتالىق بانك (ECB) ءوزىنىڭ تسيفرلى ەۋرو جوباسىن جاريالادى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ باسشىسى كريستين لاگارد تسيفرلى تولەمدەرگە دەگەن سەنىمدىلىككە قاراماستان, تسيفرلى ەۋرو ادەتتەگى ەۋرونى ەشبىر جاعدايدا الماستىرماۋى كەرەك, تەك ونى تولىقتىرۋى كەرەك دەپ اتاپ ءوتتى.
Alpari-ءدىڭ اعا تالداۋشىسى اننا بودروۆا شىن مانىندە قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك ءۇشىن تسيفرلى ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۇرعىسىنان الەمدىك ارىپتەستەردەن قالىسپاۋى كەرەك دەپ سانايدى. «مۇنداي مەحانيزمدى ازىرلەۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپارى مەن ناقتى ستراتەگياسى بولۋى كەرەك. تسيفرلى تەڭگەنىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون بولار ەدى, ويتكەنى ءدال قازىر تسيفرلى ەۆوليۋتسيانىڭ سوڭىندا قالماۋ قاجەت. مۇنداي مەحانيزمدى ءبىز ءالى قولدانىپ كورگەن جوقپىز», دەيدى تالداۋشى.
ا.بودروۆانىڭ ايتۋىنشا, عالامدىق تسيفرلى ۆاليۋتا – قاۋىپسىزدىك, وپەراتسيالاردىڭ جىلدامدىعى جانە ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋدىڭ قاراپايىمدىلىعى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى تسيفرلى ءرۋبلدىڭ ەنگىزىلۋىن بەلسەندى تۇردە زەرتتەپ جاتىر, 2020 جىلعى قازاندا ورتالىق بانك تسيفرلى رۋبل تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, ونى نارىق ويىنشىلارى مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندى. «مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكاعا ءتيىمدى. تسيفرلى تەڭگەنى ەنگىزۋ ءۇشىن ءىس جۇزىندە ەشقانداي قاۋىپ جوق, بىراق مۇندا الەمدىك تاجىريبە مەن تەحنولوگيالاردى ەسكەرۋ قاجەت, ەگەر ونى ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىن بولسا, پروگرەستى ۇنەمدەمەۋ كەرەك. ۆاليۋتانىڭ مۇنداي ءتۇرى زاماناۋي جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان», دەيدى ساراپشى.
SoftLink تالداۋشىسى دميتري لۋكاشوۆ قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ تسيفرلى ۆاليۋتاعا كوشەتىن كەزى كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. «تسيفرلى تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى قازاقستانداعى ەكونوميكالىق ءوسۋدى تەزدەتىپ, قولما-قول تولەمدەردى قاۋىپسىز ءارى جىلدام ەتۋى ءتيىس. بۇل وپەراتسيالاردىڭ اشىقتىعىن, سالىق جيناۋدى ارتتىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرادى, سونىمەن قاتار قىلمىستىق جولمەن تۇسكەن كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى د.لۋكاشوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماڭىزدى فاكتور – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ پروتسەسىنىڭ العا جىلجۋى. وسى تۇستا ساراپشىلار تسيفرلى تەڭگە مەن ەلەكتروندى اقشا اراسىنداعى ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتارعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ وتىر. بۇعان ۇلتتىق بانكتىڭ بايانداماسىندا ەرەكشە توقتالعان. «تسيفرلى تەڭگە ۇلتتىق بانك ەميسسيالايتىن اقشانىڭ قوسىمشا نىسانىنا اينالادى, ال ەلەكتروندى اقشا ناقتى تولەم جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى شەڭبەرىندە عانا قولدانىلادى جانە ونىڭ ىشىندە ونى جەكە ۇيىمدار ەميسسيالاي الادى. باسقاشا ايتقاندا, ەلەكتروندى اقشا ءبىر تولەم جۇيەسى شەڭبەرىندە ءوز فۋنكتسيالارىن ورىندايدى. بۇل اكتيۆتەر تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە جاپپاي اقى تولەۋ ءۇشىن قولدانىلمايدى, سونداي-اق رەسمي اقشالاي ەسەپ ايىرىسۋ بىرلىكتەرىندە كورسەتىلگەن قۇنىنىڭ تۇراقسىز بولۋىنا بايلانىستى تولىققاندى قۇن ولشەمى جانە اينالىس قۇرالى رەتىندە پايدالانىلمايدى. ءوز كەزەگىندە, تسيفرلى تۇردە ەميسسيالاناتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ (تسيفرلى تەڭگەنىڭ) تولەم اينالىمىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ونىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي ەميتەنتى بولادى», دەلىنگەن باياندامادا.
EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ تالداۋشىسى اندرەي چەبوتارەۆ مۇنداي ۆاليۋتا ەكونوميكانى كولەڭكەدەن شىعارۋعا جانە ناقتى ءبىر بانكتىڭ ەمەس, بۇكىل اقشا جۇيەسىندەگى تسيفرلى قىزمەتتەرگە قاراپايىم جولمەن قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەتىنىنە سەنەدى. «بۇل تسيفرلى جۇيە قاراپايىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قوسىمشا شىعىندار ازايادى. ويتكەنى تسيفرلى اكتيۆ جىلدام جانە ارزان. مۇنداي تولەمدەر ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارى مەن ءارتۇرلى بانكتەردەن اۋدارىمدار اراسىنداعى كوميسسيالاردى ازايتادى. زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى اۋدارىمدار دا ارزان بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ا.چەبوتارەۆ.
الايدا مۇنداي يننوۆاتسيا قولما-قول اقشامەن جۇمىس ىستەۋگە جانە سالىقتان جالتارۋعا ۇيرەنىپ قالعانداردىڭ قارسىلىعىنا ۇشىراۋى مۇمكىن. سەبەبى قولما-قول اقشا – كەز كەلگەن سالىقتان جانە «اقشا قايدان كەلدى؟» دەگەن سۇراقتاردان قۇتىلۋدىڭ ەڭ وڭاي ءتاسىلى. ال اقشا تسيفرلى سيپاتقا يە بولا سالىسىمەن, ونى قايدان, كىم العانى بىردەن ايقىندالادى.
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ قارجى تەحنولوگيالارى جانە يننوۆاتسيالىق سەكتورىنىڭ ديرەكتورى كونستانتين پاك تسيفرلى تەڭگەنى شىعارۋ تۋرالى شەشىم ەكونوميكالىق اگەنتتەر, اقشا-نەسيە ساياساتى مەن قارجىلىق تۇراقتىلىق ءۇشىن بارلىق ىقتيمال جەڭىلدىك پەن تاۋەكەلدەردى جان-جاقتى تالداپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى دەپ سانايدى.
ساراپشىلار تسيفرلى تەڭگەنى ەنگىزۋدەن ۇتىلمايتىنىمىزدى, بىراق الەمدىك تاجىريبە مەن تەحنولوگيانى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. «حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, تسيفرلى ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن تاۋەكەلدەرى تۋرالى اشىق سۇراقتارعا اناليتيكالىق تۇردە سەنىمدى جاۋاپ بەرۋگە بولمايدى, ويتكەنى تالداۋدىڭ كوبى – بولجامدار. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ قولايلى ءتاسىلى – قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە تسيفرلى تەڭگەنى پايدالانۋدىڭ ءتۇرلى ستسەناريىن تەكسەرىپ كورۋ.
قازىر كوپتەگەن مەملەكەتتەر تسيفرلى ۆاليۋتا جوباسىنا جەكە اتاۋ بەرۋگە نازار اۋدارىپ جاتىر. قحر-دىڭ حالىق بانكى ونى «DC/EP» دەپ اتاسا, ۋرۋگۆايدىڭ ورتالىق بانكى – e-Peso, شۆەتسيانىڭ ورتالىق بانكى – e-Krona, ۋكراينانىڭ ۇلتتىق بانكى – e-Hryvnia, DXCD, سينگاپۋر ۆاليۋتالىق باسقارماسى – Ubin, ال كانادا بانكى Jasper دەگەن ات بەردى. قازاقستان ازىرشە رەسەي وداقتاسى (تسيفرلى رۋبل) سەكىلدى «تسيفرلى تەڭگە» دەگەن شارتتى اتاۋدى پايدالانىپ وتىر.
بىرقاتار ساراپشى تست «التىن» دەگەن اتتى يەلەنۋى مۇمكىن دەيدى. قانداي اتاۋعا يە بولسا دا تسيفرلانعان ۆاليۋتانىڭ ىرگەسى بەرىك قالانۋى كەرەك. سەبەبى, التىن اتاۋى دا, تەڭگە اتاۋى دا ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە جات ەمەس.
الماتى
