ءيىسى كارسوندە بەگالىدان اسقان باي جوق ەدى. بۇگىن سونىڭ بالاسى سىزدىقتىڭ تويى ەدى.
تورگە تىلەۋلەس بولىپ جۇرگەن قىزداربەك جايعاسقان. وڭ جاقتا وتىرعان اقسۇر قىزبەن كۇنى بويى ىرگەسى بولىنگەن جوق. كورەر كوزگە ىقىلاس-پەيىلىن تانىتىپ, قۇرمەتپەن قارايدى. قىز بالاعا ءتان ارزان قىلىق ەمەس, پايىمى تەرەڭدەۋ مىنەز. ءبىر قاعا بەرىستە: «مەن ءسىزدىڭ ونەرىڭىزدىڭ ق ۇلىمىن. مەندە باسقا وي جوق. ۋادەلەسىپ قويعان جىگىتىم بار. سونى وسى اۋىلدىڭ بايى قالاعا ەرتىپ كەتىپتى. قولۇشىن بەرگەنىڭىزدى قالايمىن» دەدى.
بۇلار ءتۇن قاراڭعىسىمەن اتتانىپ ەدى. قازىرگى شاقتاعى ءتۇننىڭ قوڭىرجاي, سالقىن لەبى ۇزاق جۇرىستەن ەتى قىزعان اتتاردىڭ بەلىن كوتەرىپ, ءونىمدى جۇرىسپەن ءبىراز جەردى قۋسىرىپ تاستاعان. قۋعىنشىلارعا الاڭداپ, ۋايىم تورلاعان قىز بەن جىگىت كۇنى بويى جورتىپ, كودەسى ۇيىسا بىتكەن ءبىر سايعا بەكىنگەن.
ەر-توقىمىن جاستانعان قىز دا, تۇساۋلى اتتارىن قايتا-قايتا بايقاستاعان قىزداربەك تە ءتۇندى تىنىشتىقپەن وتكىزدى. تاڭعى جۋساۋعا ىلىككەن اتتار اياعىن كەزەك سۋىتىپ, مۇلگىگەن تۇستا جىگىتتىڭ كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. ويانسا, كۇن شىققان. بيىك باسىنا شىعىپ, قىز قاراۋىل قاراپ وتىر ەكەن.
ارتتان قويۋ شاڭ كورىندى. ىلەسە جەتكەن قۋعىنشىنى ات باۋىرىنا قۇلاي بەرە, قامشىمەن تارتىپ وتكەن. سويتكەنشە بولعان جوق ءدال سىلتەنگەن تۇزاق ءوزىن دە ات ۇستىنەن ج ۇلىپ ءتۇستى. «مىلجا-مىلجاسىن شىعار» دەپ تاعى بىرەۋى سويىلىن توندىرە بەرگەندە قىزداربەكتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنە قانىق بىرەۋى دويىر قامشىمەن سىلەيتە قىرىنان سوعىپ ءوتتى.
«تارت قولىڭدى! نەمەنە, اتاڭ قىزعا قىرىندايتىن جىگىت بولماپ پا ەدى؟ وسى تۇرعان ءبارىڭ بۇل جىگىتتىڭ كۇيساندىق كوكىرەگى تۇگىل, تىرناعىنا تاتيسىڭدار ما؟ ايدالادا يتجەمەگە قالدىراتىنىڭ بۇل ەمەس سەنىڭ. تانىپ الىڭدار, تانىڭدار دا تابىنىڭدار!».
ات باسىن ەلگە بۇرۋعا ءجۇزى شىدامادى. نە دەپ بارادى؟ جىگىتتىڭ جىگىتتەن ءباسى ارتىقتىعى – بىلىكتىلىگىندە. ونەرپازبىن دەپ ورەكپىگەن جەرى جوق ەدى. ساۋعا سۇراعان جاس تۇلەۋدىڭ كوڭىلىن تاپپاي, شاراسىزدىق تانىتقانىنا عانا وكىنەدى. ات باسىن ەلگە بۇرماي, بەتى اۋعان جاققا ءجۇرىپ كەتكەن.
قىزداربەك ۇزىن اققان سارىسۋدى جاعالاپ, ۇزاق جورتتى. دامىلداپ, اياق سۋىتار ەلدى مەكەن ۇشىراسپادى. اقىرى ءبىر اۋىلدىڭ قاراسى كورىنگەن. قازاق جۇرتىنىڭ جاعادان الىپ, ءجون سۇراسپايتىنىن جاقسى بىلەدى. ءىزىن اڭدىپ, قۇرىق سۇيرەتكەن ۇرى ەمەسىن, ونەر ىزدەپ, ەل مەن جەردى كورىپ, سىرىنا قانىعۋدى مۇرات ەتكەن جاس ەكەنىن اڭعارعان ءۇي يەلەرى دە قىزداربەككە كوڭىل حوشىن ءبىلدىرىپ, ءتورىن بوساتقان.
شايعا قانىپ, بابىنا كەلگەن قىزداربەكتىڭ ءىلۋلى تۇرعان ۇكىلى دومبىراعا اڭسارى اۋعان. دومبىرا كومەيىنەن قۇمىعا شىققان قوڭىر اۋەن تەكىرەك قاقپاي, ءدۇبىرلى جۇيرىكتىڭ اياق الىسىنداي سىرعي جونەلگەن. ءبىر ساتكە جالعىز شەكتى ەركىنە جىبەرىپ, سىزىلتىپ الدى دا, پەرنەگە قادالعان ساۋساعى قوڭىر اۋەندى تەربەپ, بەبەۋلەي سارناپ, دىرىلدەپ تۇرىپ الدى.
كۇنى بويعى كورگەن جول ازابىنان ادا بولىپ, سيقىرلى دىبىس بولىپ توگىلگەن كۇي اسەرى باۋراعان سايىن دەنەسى قىزعان تۇلپارداي قىزداربەك تە بۋسانىپ, راحات سەزىمگە بولەنگەن.
اتاقتى شەشەن, دۋالى اۋىز تويىمبەك قاريا ءجون سۇراسقان.
– قاي بالاسىڭ, قاراعىم؟
– تورەبايدىڭ قىزداربەگىمىن. كارسونمىن.
بۇرىنعىنىڭ ادامدارى كۇيدى ەرەكشە قاستەرلەگەن. «پاھ, شىركىن! ءىشىمىزدى ءبىر اقتارىپ تاستادى-اۋ! ابدەن ىشقۇسا بولىپ كەتىپ ەدىك».
سىرتتا ءيتتىڭ ۇلىعانى ەمەس, ادامشا ىڭىرسىعانى ەستىلدى. جينالعان جۇرت: «اپىراي-اي, كۇي سارىنى يت ەكەش ءيتتىڭ دە ساناسىنا جەتكەنىن قاراشى! ادامشا كۇڭىرەنىپ, ىڭىرسۋىن!».
ەرتەڭىنە جۇرت جينالىپ, قىزداربەكتىڭ ونەرىن قىزىقتاۋعا كەلگەن. تويىمبەك قاريا: «حالايىق, بۇگىنگى كۇي تارتىس بولەكشە بولعالى تۇر. قىزداربەك تە ۇكىلى دومبىرانىڭ يەسىن ءبىر كورۋگە اسىق ەكەن. ولاي بولسا ەركەشىم مەن قىزداربەكتىڭ كۇي جارىسىنا كەزەك بەرەيىك», دەدى.
قىزداربەك: «كەشەدەن بەرى دومبىرانىڭ يەسىن بىلمەي, يەلىك ەتىپپىن. بۇگىن جولىمدى قارىنداسقا بەردىم», دەدى.
قىز سۇق ساۋساعىمەن شەكتى ايالاي سيپاپ ءوتىپ, قوڭىر اۋەن شىعاردى دا, شىناشاعىمەن ىلە تارتىپ, جورعالاتا جونەلدى. ءا دەگەندە قىزداربەك كۇي سارىنىنا بويلاي الماي قالدى. ايتەۋىر ءبىر تانىس اۋەن ءتارىزدى. ءيا, كەشە وسى ۇيدە تارتىپ, كەيىن ۇشىعىنا جەتە الماي قالعان ماقامى. قانداي زەرەكتىك! قالاي عانا ەسىنە ساقتاپ قالعان؟! كۇي ونەرىنىڭ سايىسى بويىنشا, ءبىر-ءبىر كۇيدەن اسىرماي, كەزەك جارىسقان قىز بەن جىگىت ونەر تالاستىرا بەرگەن. ءوزى بىلەتىن ءبىراز كۇيدىڭ باسىن قايىرىپ تاستاعان. ەركەشتىڭ قالىسار ءتۇرى جوق. قىزداربەك ساسايىن دەدى.
سودان «ۋا, ءپىرىم!» دەپ ۇستازى يتاياقتىڭ قۇپيا قالتارىسى كوپ, سانسىز تارماقتى «ون ەكى تارماق» زارىنا باسقان. قاتپارى قالىڭ, مىڭ بۇرالعان كۇي جارالى جۇرەكتەردى تىلگىلەپ, اھ ۇرا وكىندىردى. بىردە كوك مۇنار ارماندى اڭساسا, بىردە ولشەۋلى ءومىردىڭ وكىنىشكە تولى بايانسىزدىعىن العا توسادى.
ءبىر كەزدە سورعالاپ بارىپ كۇي دە اياقتالدى. تويەكەڭ اقساقالدىڭ جانارىنا جاس كىلكىدى. كەزەگى كەلگەن قىز دومبىراسىن ىرگەگە سۇيەپ, ءۇنسىز عانا تاعزىم ەتكەن.
قىزداربەكتىڭ كوزى ىلىنگەنى سول ەدى, بەتىن ىستىق دەم شارپىدى. سودان سوڭ ماڭدايىنا بىرەۋدىڭ الاقانى ءتيدى. دەنەسى تىتىركەنىپ, كوزىن اشىپ ەدى, كەۋدەسىنە توگىلىپ جاتقان بۇرىمدى كوردى. وزىنە ءتونىپ تۇرعان اق-قاراسى ايقىن نۇرلى جانارىمەن تابىسىپ, اربالىپ قالدى. قۇلاعىنداعى سىرعاسى دىرىلدەپ, كۇناسىز جىميدى. ءتۇس كورىپ جاتىرمىن با دەپ ويلاعان. كىرپىكتەرىن جاسقانا جۇمدى. كوزىن, بەتىن سيپادى. جۇمىر يەگى دىرىلدەپ, قاسىن ەركەلەنە قاعىپ, جۇمساق ءۇن قاتقان: «كەشىرىڭىز, شاراسىز جاننىڭ قۇر دالباساسى عوي. ەشبىر جانعا سەلت ەتپەگەن كوڭىلىمدى ەلىكتەي ەلەڭدەتىپ كەتتىڭىز. قىز عۇمىرى قىسقا, قايتا اينالىپ كەلەر مە ەكەن وسى كۇنىم؟!».
ارادا ون جىل وتكەن. قىزداربەك وسى اۋىلعا قايتا سوققان. ءالى ۇيلەنبەگەن ەدى. اڭسارى بىرەۋدى ساعىنا ىزدەگەندەي ەدى. ابدەن قارتايىپ, شوگىپ قالعان قادىرلى تويەكەڭ: «بازارلى شاعىڭدى ىزدەپ كەلدىڭ بە؟ ول الىسقا كەتتى عوي», دەپ كوكىرەگى قارس ايىرىلا كۇرسىنگەن.
قىزداربەكتىڭ كوڭىلى قۇلازىدى. الىستا, كوڭىلىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ جاتقان كومەسكى ءبىر سىردىڭ پەرنەسىن قوزعاپ, مازاسىز كۇيدى باستان كەشىردى. تۇلا بويىن بايانسىز تىرلىكتىڭ جالىنى شارپىپ, جاندىرىپ بارادى.
كوكىرەگىنە جينالعان وكىنىش, مۇڭ نالاسى تىنشۋ بەرمەي, كۇي بولىپ سارناپ توگىلە جونەلدى. تىڭداۋشى باردا, كوكەيدەن كەتپەس, جاستىق شاقتىڭ جوقتاۋشىسىنداي بولىپ «سىلقىم قىز» كۇيى دۇنيەگە كەلگەن ەدى.
قىزداربەك ءجۇز شاقتى كۇي تارتقان. ولاردىڭ ىشىندە: «سىلقىم قىز», «جۇبانىش», «تەرىسقاقپاي», «سىلقىلداق», «مايدا قوسباسار» سياقتى كۇيلەرى بولعان. قازىر وسى مول مۇرانىڭ ون شاقتىسى عانا ساقتالعان.
قىزداربەك كۇيشىدەن تىكەلەي ءتالىم الىپ, كۇيشىلىك مەكتەبىنەن ەركىن سۋسىنداعاندار – ءابدي, سەمبەك, كەنجەقارا, ماقاش, اققىز سياقتى اتى ءمالىم كۇيشىلەر.
سارى توقانىڭ الدىن كورىپ, ۇلكەن ومىرىنەن تاعىلىم العان قىزداربەك تورەباي ۇلىنىڭ اتامەكەنى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنداعى بۇعىلى, تاعىلى, قىزىلتاۋ دەپ اتالاتىن سىلەمدى تاۋلاردىڭ اقتاس, شالتاس قىستاۋى.
سۇيەگى ارقارلى تاۋىنىڭ القىمىندا جاتىر.
ءتۇسىپحان كۇلماعامبەت
نۇر-سۇلتان
