1928 جىلى تامىز ايىندا ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جەرگىلىكتى قازاق بايلارىن تاركىلەۋ تۋرالى باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستىق, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنە جولداندى. وسى قۇجاتقا بايلانىستى 1928 جىلى 5 قىركۇيەكتە ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسى بولىپ, وبلىستاعى قازاق بايلارىنىڭ ەسەبى الىنادى. ارناۋلى كوميسسيا قۇرىلىپ, وعان تومەندەگى جۇمىستاردى اتقارۋعا تاپسىرما بەرىلەدى:
- قازاق بايلارىن تاركىلەۋ جانە كولحوز شارۋاشىلىقتارىن قۇرۋ;
- جاڭا تاپتىق سيپاتتا سوۆحوزدار قۇرۋ;
- تاركىلەنگەن مال ەسەبىن جۇرگىزۋ, قورعاۋ جانە باعۋ;
- قازاق بايلارىنىڭ جەرلەرىن ءبولۋ جانە كولحوزدارعا بەكىتىپ بەرۋ;
- اۋداندىق شەكارالار مەن كولحوز جەرلەرىن انىقتاۋ;
- جەرگىلىكتى جەرلەردە جاڭا باسقارۋدى ناسيحاتتاۋ.
شىندىعىندا, قىسقا مەرزىمدە مۇنداي كۇردەلى دە قيىن الەۋمەتتىك قايشىلىق تۋعىزاتىن ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل قازاق اۋىلىنىڭ ءداستۇرلى دامۋىن تاس-تالقان ەتىپ, حالىق بوسقىندىقتىڭ تاعى ءبىر كەزەڭىن باستان كەشتى.
كەڭەستىك ساياساتتىڭ تاپتىق سيپاتتاعى كۇرەسى ودان ءارى تەرەڭدەي ءتۇسىپ, بايلارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىق ەندى ورتاشالاردى تاركىلەۋدە اينا-قاتەسىز قايتالاندى. مۇنىڭ ءوزى وبلىس حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەپ قانا قويماي, ۇيىمداستىرىلعان شارۋاشىلىقتار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ونىڭ سوڭى قولدان جاسالعان اشارشىلىققا اكەلىپ سوقتىردى. وبلىس كولەمىندە مال باسىنىڭ جاپپاي كەمۋى, بايلار مەن ورتاشالاردى تاركىلەۋ, كەدەيدىڭ مالىن كولحوزعا تارتۋ, اۋىل ادامدارىن كۇندەلىكتى ەت-ءسۇت ونىمدەرىنەن ايىرۋ, ورتاعا سالۋ حالىق ءۇشىن اشارشىلىقتىڭ باستاۋى بولدى.
كەڭەستىك ورتاشالار مەن كەدەيلەردى ۇجىمداستىرۋ ءوز كەزەگىندە قازاق بايلارىن تاركىلەۋگە قاراعاندا وتە كۇشتى دايىندىقپەن جۇرگىزىلدى. وبلىستىڭ ءار ايماعىنا 150-دەي پارتيا جانە كومسومول بەلسەندىسى اتتاندىرىلىپ, قازاق اۋىلى تاعى دا تونالا باستادى. ولار جەرگىلىكتى جەردە ورتاشا جانە كەدەيلەر اراسىندا جيىن وتكىزىپ, شارۋاشىلىقتى قايتا قۇرۋ بويىنشا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سونداي-اق «كەڭەس ۇكىمەتىنە جات كۇشتەرمەن» اياۋسىز كۇرەسۋ, ولاردى جازالاۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىستى.
ءبىر عانا جاڭاقالا, وردا اۋداندارىندا 13 كولحوز مۇشەسى قۋعىندالىپ, ۇشەۋى كەڭەستىك سوتقا تارتىلدى. جانىبەك اۋدانىندا «قوسشى وداعى» كەدەيلەر توبىنان 83 ادام «كەڭەس ۇكىمەتىنە جات ادامدار» ساناتىنا قوسىلىپ, وداقتان شىعارىلدى.
كەڭەستىك ۇجىمداستىرۋ قازاق اۋىلدارىنا ازاپ الىپ كەلدى. اۋىل حالقىنىڭ جەكە مەنشىگىنە قول سۇعىلىپ, كۇندەلىكتى تىرشىلىك كوزى – مالى مەن ەڭبەك قۇرال-سايمانى تارتىپ الىنىپ, كولحوزعا بەرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اشارشىلىق پەن بوسقىندىقتىڭ جاپپاي ەتەك الۋىنا الىپ كەلدى.
وبلىس اۋداندارىندا جاپپاي اشارشىلىق پەن بوسۋدىڭ الدىن الۋ, سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن وبلىستىڭ جابىق جينالىستارىندا ماسەلە قارالدى. مىسالى, تالوپكە, تەڭىز, ءىلبىشىن, ەگىنقۇدىق اۋداندارىندا حالىقتىق باس كوتەرۋلەر انىقتالىپ, جاعدايدى جولعا قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
1930 جىلى بولعان جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە قاتىستى 360 ادام تۇتقىندالىپ, ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان, تەرگەۋ بارىسىندا 160 ادام قىلمىسى انىقتالماي بوساتىلعان, 71 ادام تەرگەۋ كەزىندە تۇرمەدە قازا تاپقان, وگپۋ جانىنداعى ۇشتىكتىڭ قاۋلىسىمەن 1932 جىلى 25 اقپاندا 129 ادام ءارتۇرلى مەرزىمگە كونتسلاگەرگە ايدالعان.
كەڭەستىك ساياساتتا تومەنگى بۋىنداعى كەڭەس باسشىلارى جەرگىلىكتى حالىقتى اياۋسىز جازالاۋدا جوعارىداعىلاردان ەش قالىسپادى. تالوپكە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ: «كوشپەندىلەرگە استىق بەرمەۋ كەرەك, ءبىز ولارعا بوسىپ ءجۇر دەگەن جوقپىز», دەپ وكتەمدىك كورسەتۋى سول كەزدىڭ ساياساتىنا ەش قارسى بولماۋشىلىقتان ايتىلعان وكتەمدىك ەدى. وبلىستا كەڭەستىك ساياساتتىڭ جەدەل جۇرگەنى سونشا, قاي سالادا بولسىن رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ساپىندا بولدى.
1928-1934 جىلدار ارالىعىندا وبلىستا مال باسى كۇرت تومەندەپ, ساندىق كورسەتكىشتە 80%-عا دەيىن قۇلدىرادى. بۇل كەڭەستىك قايتا قۇرۋداعى جاندايشاپتىقتىڭ كەسىرى بولاتىن. التى اۋداندا مال باسى 8 ەسە كەمىپ, ەڭ تومەنگى قۇلدىراۋ جىلىوي (جيلايا كوسا) اۋدانىندا – 51,2 ەسە, جاڭاقالا اۋدانىندا 13,1 ەسە بولعان. ال وسى اۋداندار كولەمىندە قۇرىلعان كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار سانى ازايىپ, 41,4 پايىزعا تومەندەگەن.
ارينە, ۇكىمەت جوسپارىن ورىنداۋدا باسشىلار ەشكىمدى ايامادى. كولحوز مالى بايلار مەن جەكە قوجالىقتاردان كۇشتەپ تارتىپ العان ت ۇلىكتەن جينالدى. ونىڭ سوڭى ادام قۇرباندىعى مەن مال باسىنىڭ تومەندەۋىنە ۇلاسىپ, بولاشاق اشارشىلىقتىڭ نەگىزى وسىلاي قالاندى. اۋداندىق كولەمدە مالى جوق شارۋاشىلىقتار كوبەيە باستاپ, ونىڭ الدىن الۋ جوسپارى جاسالىنبادى دا, اۋىل ادامدارى اۋىر كۇيزەلىسكە ءبىرىنشى بولىپ ۇشىرادى.
ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سول كەزدىڭ كۋاگەرى, كولحوزشى ماملەتوۆ اشىنا بىلاي دەيدى: «كولحوزدا ءومىر قيىندادى, نان بەرمەيدى, اش كۇيىمىزدە جۇمىسقا جۇمسايدى. مەن كولحوزدا ەڭبەك ەتەمىن, سوڭعى جالعىز سيىرىمدى ەتكە تارتىپ الدى, كولحوزدان قاشپاسا, باسقا امال جوق...»
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن كولحوزشىلاردىڭ شاعىمدارىنان تاعى دا دەرەك كەلتىرە كەتەيىك. مىسالى, جاڭاقالا اۋدانىنداعى №3 كولحوز باسشىلارى كولحوزشىلاردى كەڭەستىك 28 باپپەن قورقىتىپ, مالىن تارتىپ الىپ, كولحوزشى يگەباەۆتىڭ ايەلىمەن بىرگە, سونداي-اق جۇماليەۆ, باقالاقوۆ جانە باسقالاردىڭ اشتان ولۋىنە سەبەپكەر بولعان.
مالى جوق, مەملەكەتتەن كومەك المايتىن ادامدار نەبىر ادام توزگىسىز ازاپقا ءتۇسىپ, ەل ءىشى بوسقىنعا, ۇدەرە كوشكەن ادامعا تولدى. ءىلبىشىن اۋدانىنداعى «لەنين جولى» ەت سوۆحوزىنىڭ جۇمىسشىلارى ولگەن مالدىڭ ەتىن قازىپ الىپ, ازىق ەتكەن. №4 اۋىلدا كومىلگەن مال ەتى جوعالىپ, ونى تابۋ ءۇشىن مال دارىگەرى, سانيتار جانە جۇمىسشىلاردان كوميسسيا قۇرىلعان. «پراۆدا» كولحوزىنىڭ كولحوزشىلارى جۇمىستان باس تارتىپ, جۇمىس ۋاقىتىندا دالا تىشقاندارىن اۋلاپ ازىق ەتەتىندەرىن ايتقان. كوپتەگەن كولحوزشى اشتىقتان ءىسىنىپ, جۇرۋدەن قالعانى تىركەلگەن.
ارحيۆ دەرەكتەرىندە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنداعى «بىرلىك» كولحوزىنىڭ كولحوزشىلارى كۇندەلىكتى تاماق اسىنا بالپاقتىڭ, مىسىقتىڭ ەتىن پايدالانعانىن, كولحوزدان ەشقانداي كومەكتىڭ جوقتىعىن ايتسا, «ەركىن ەڭبەك» كولحوزىندا 8 ادام ءولىمى تىركەلگەن. اسىرەسە, حانكول, گولوششەكين, شالدى اۋىلدارىندا اۋرۋدان ولگەن ادامداردىڭ كورسەتكىشى وتە جوعارى بولعان. حانكولدە كوشپەلى 97 وتباسىنىڭ 80-ءى اشتىق پەن اۋرۋدان ولەدى. ادامداردىڭ مايىتتەرى جەرلەنبەي, ۇيلەرىندە نەمەسە دالادا قالىپ وتىرعان. ەگىندىكول اۋىلىنىڭ 326 شارۋاشىلىعىندا 34 ادام اشتان ولسە, اششىساي اۋىلىندا قاڭتار ايىنىڭ وزىندە 14 ادام اجال قۇشقان. ءولىم ادەتتە اشتىق پەن اۋرۋدىڭ كەڭ تاراۋىنان بولعان.
وبلىستا اشارشىلىق جاپپاي ەتەك الىپ, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىلىك اۋىلىندا جەرلەنبەگەن جەتى ادام ولىگى تابىلىپ, بارىنە دە اشتان ولگەن دەگەن دارىگەرلىك انىقتاما بەرىلگەن. جانىبەك اۋدانىنىڭ 3 سەرىكتەستىگىندە 326 ادامنىڭ 160-ى اشتىقتان ولگەنى تىركەلگەن.
سول كەزدەرى ەگىن شىقپاي, حالىق مەملەكەتكە استىق, ەت جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن قولدا بار ازىن-اۋلاق مالدى وتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان. اقىر اياعى جاڭادان قۇرىلعان كولحوزدار تاراپ, جەتى مىڭداي ادام اشتان ولمەۋ ءۇشىن جاڭاقالاعا قاراي ۇدەرە بوسىپ كەتكەن.
ارحيۆ دەرەكتەرىندە جوعارىعا جازىلعان مىناداي حات ساقتالعان. جاڭاقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن جەدەل حات: «ادامداردا ەس جوق, قايدا بارا جاتقانىن وزدەرى دە بىلمەيدى, بار ماقساتى – ءتىرى قالۋ. قالاي ءتىرى قالاتىنىن وزدەرى دە بىلمەيدى, قۇم دالانى كەزىپ, بار ءۇمىتى دالا قۇمارشىعىنا جەتۋ», دەلىنگەن. ال قۇمارشىق دەگەنىمىز – قۇمدى جەردە وسەتىن قاڭباق ءتارىزدى تىكەنەك ءشوپتىڭ ءبىر ءتۇرى.
«بۇرىن قازاق قۇمارشىقتى مەنسىنبەي, «وسىنىڭ تىكەنىنەن قۇتىلا المادىق» دەپ اياعىن الىپ قاشىپ جۇرسە, بۇل كۇندە قۇمارشىقتىڭ تارىنىڭ جارتى قاۋىزىنداي كوكشىل سۇرعىلت ءدانىن بىلاماق قىلىپ ءىشىپ, نان قىلىپ جەپ وتىر. ەلدە سوعىم جوقتىعىنان قۇمارشىق, ارينە, قاتىقسىز ۇستالىپ وتىر. قۇمارشىق اش قازاقتارعا ءارى ەت, ءارى نان بولىپ وتىر. بوتەن تاماق جوق. «اشتىق نە جەگىزبەيدى» دەگەندى كوزىمىزبەن كوردىك.
باعارلىق مال, ەگەرلىك جەر جوق. بوكەيلىك كۇنى ادام اياعانداي قاراڭ دەسەك, تىم اعات كەتپەسپىز. ۇكىمەت ءبىر شاراسىن قىلماسا, بوكەيلىك قۇرۋدىڭ الدىندا تۇر. مۇنداي شارالار ىستەلمەسە, ءبىرازدان سوڭ «بوكەيلىك دەگەن ەل بولىپتى» دەپ اتىن تەك تاريحتان كورىپ وتىرماساق جارار ەدىك دەگەن قورقىنىش كىرەدى», دەپ جازادى «اق جول» گازەتىنە «جەلكەك» دەگەن اۆتور سول كەزدىڭ قيىندىعى تۋرالى. بۇنداي جاعداي ورال ءوڭىرىنىڭ بارلىق جەرىندە كورىنىس تاپتى.
جاعدايدىڭ مۇنشالىق ناشارلاۋى سول كەزدىڭ وزىندە بولشەۆيكتىك ساياساتتى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1932 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ كوشپەلى قازاق شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وبلىستىق جانە اۋداندىق كوميسسيالار جاساقتالدى. بۇل از بولسا دا وڭ وزگەرىس بايقاتتى.
ءبىز بۇل ماقالادا باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتالعان دەرەكتەردىڭ كەيبىرىن عانا سويلەتتىك. 1930 جىلدارداعى اشارشىلىق كەشەندى تۇردە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ايجان ساۋعاباەۆا,
باتىس قازاقستان وبلىستىق
ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى
