سپورت • 22 مامىر، 2021

الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاق باپكەرى -تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ

238 رەت كورسەتىلدى

وتىز جاسىنا دەيىن وزىندىك باپكەرلىك مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ، كەڭەس وداعىنىڭ قۇراما كومانداسىندا ەڭبەك ەتكەن بىلىكتى باپكەر.  قاراپايىم جاتتىقتىرۋشىدان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ايتۋلى ازامات. ەكى رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى، ەكى مارتە ەلىمىزدىڭ    تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى.

ەڭبەك جولىن قاراپايىم جاتتىقتىرۋشىدان باستاعان تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ كەڭەس  وداعى مەن ەۋروپاداعى تاڭداۋلى سامبو باپكەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋمەن قاتار، ساياسات مايدانىندا دا ءوز ورنىن اداسپاي تابا ءبىلدى.

تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى  ەڭ ءبىرىنشى دۇرمەكتى جەڭىسكە    1977 جىلى قول جەتكىزدى. وسى جىلى 28 جاستاعى ارمانى اسقاق، قايراتى قابىنداعان جاس جاتتىقتىرۋشى قارادومالاق بالالاردى  باستاپ، ماسكەۋدىڭ اشىق بىرىنشىلىگىنە تارتىپ وتىردى. سونداعى ىشكى ويى: ەلدەن ۇزاپ شىقپاعان اۋىل بالالارىن  يمپەريا تورىندەگى الامان تارتىستا سىناپ كورۋ، سىناپ قانا قويماي، الەمدەگى ەڭ مىقتى سامبو ورتالىعىمەن بەتپە-بەت ايقاسۋ. سول ساپارعا ءوزى دە شيرىعىپ، شامىرقانىپ اتتانعان. باپكەردىڭ نار تاۋەكەلى مەن بولاتتاي بەرىك مىنەزى  بالۋان بالالاردى قىلىشتاي قايرادى. كەشە عانا الماتى ىرگەسىندەگى قاراسۋ اۋىلىنىڭ  شاڭداق كوشەسىندە اسىر سالعان ايتجان، بوستان، مادەن، قاليلار نەگىزىن  قۇراعان  دوسمۇحامبەتوۆ كومانداسى ماسكەۋدەگى ايگىلى «سامبو-1970» كومانداسىن 9:1 ەسەبىمەن تاس-تالقان قىلىپ ۇتىپ شىعادى. رەسەي سامبوسىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولادى. سەبەبى، بۇل مەكتەپ سول تۇستا سامبودان رەسەيدەگى عانا ەمەس، الەمدەگى  ەڭ كۇشتى مەكتەپ  سانالاتىن.  سامبودان تۇڭعىش الەم چەمپيونى، دزيۋدودان ەكى مارتە ەۋروپا جەڭىمپازى، وسى ەكى كۇرەستەن كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، ايتۋلى عالىم داۆيد رۋدمان ىرگەتاسىن قالاعان «سامبو-1970»  مەكتەبىن ويسىراتا جىعۋ دەگەنىڭىز ول كەزدە ادامنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن جاعداي ەدى. قازاق سامبوشىلارى رۋحتانىپ، ەڭسەلەرىن كوتەرىپ، ءدۇر سىلكىنەدى. سول ەكپىنمەن ولار ماسكەۋدىڭ اشىق بىرىنشىلىگىندە توپ جارادى. بۇل قازىر ايتۋعا وڭاي. دوسمۇحامبەتوۆ سول كەزدىڭ وزىندە-اق سامبودان وداقتى عانا ەمەس،  دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتۋعا بەلدى بەكەم بۋعان ەدى. مىنە، وسىنداي اسقارالى ارمان، سول ارماننىڭ جەلكەنىن جەلگە جىقپايتىن قاجىر-قايرات، تاباندى مىنەز دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بويىندا بۇرق-سارق قايناپ، بۋىرقانىپ جاتتى.

ا

جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيونى مادەن قاليەكوۆ.

تەمىرحان مىڭايدار ۇلى جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىسقا بار ىقىلاسىمەن، جانىن سالىپ كىرىستى.  ول كەزدە قازىرگىدەي اۋماعى اتشاپتىرىم كۇرەس زالى جوق. تولاسسىز جاتتىعۋدان تەر ءيىسى سىڭگەن شاعىن زالعا كەشكى قولايلى ۋاقىتتا جاسى ۇلكەن ترەنەرلەر كىرىپ الادى. جاس باپكەرلەرگە كەزەك سودان كەيىن تيەدى. دوسمۇحامبەتوۆ وسى رەجيممەن ۇزاق جىل تەر توكتى. بۇلار جاتتىعۋدان شىققاندا الماتىنىڭ اۆتوبۋستارى توقتاپ قالاتىن.  سونداي كەزدە تەمىرحان مىڭايدار ۇلى 7-8 بالانى «جيگۋليىنە» سالىپ الىپ، قالانىڭ قيىر شەتىندەگى قاراسۋ اۋىلىنا تارتىپ وتىرادى. ءبىر جولى ماي قىزمەتكەرى توقتاتىپ، كابيناعا سىيماي، «باگاجنيكتە» جاتقان شاكىرتتەرىن كورىپ قويعانى بار...

ۆ

بەلگىلى قالامگەر ورىسباي ابىلداەۆ پەن الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى، ەۋروپا چەمپيونى ايتجان شاڭعاراەۆ.

ول كەزدە سپورتتىڭ ناسيحاتى قازىرگىدەي ەمەس. اۋىلداعى كوپ اتا-انا ءوز بالالارىنىڭ سپورتشىدان گورى اگرونوم، بۋحگالتەر، مۇعالىم، زووتەحنيك... بولعانىن قالايتىن. سوندىقتان باپكەر دوسمۇحامبەتوۆ كۇرەسكە بەيىم قارادومالاقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ، بالالاردى بوز كىلەمدە ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ولارعا جالاقىسىنىڭ ءبىر بولىگىنە ادەمى سپورتتىق فورما الىپ بەرەتىن. جانە ولاردىڭ تالپىنىسىن، قۇلشىنىسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن «سەندەر جاقسىلاپ تەر توكسەڭدەر، ەرىنبەي تالاپ قىلساڭدار - ارالارىڭنان الەم، ەۋروپا چەمپيوندارى، كەڭەس وداعىنىڭ جەڭىمپازدارى مىندەتتى تۇردە شىعادى»، دەپ وڭتايلى ساتىندە قايراپ وتىراتىن. باپكەر ەڭبەگى ەش كەتكەن جوق. بالالار  تاۋ قوپارۋعا دايىن. ال، كەيبىر اتا-انالار ۇلدارىنىڭ كۇرەس قۋعانىن قالاعان جوق. ءالى ەسىندە، ءبىر شاكىرتىنىڭ اكەسى: « ۇلىمدى كۇرەسكە تارتىپ جۇرگەن سەنسىڭ. بالام ءۇي كورمەيتىن بولدى. بىزدەن اۋلاق ءجۇر»،  دەپ، مۇنى جاعادان العانى بار. مۇنداي جاعدايدىڭ تالايىن باسىنان كەشىرسە دە، شاكىرتتەرىن سىرتقا تەپكەن جوق. ارتىنان تالاي اكە كەشىرىم سۇرادى. دوسمۇحامبەتوۆ بولسا، ەشقايسىسىنا رەنجىگەن ەمەس.

كۇرەس بالالاردى شىڭداپ قانا قويعان جوق، ولاردىڭ  كۇندەلىكتى اس-سۋىن ايىرۋعا سەپ بولدى. دوسمۇحامبەتوۆ وقۋشى بالالارعا ستۋدەنت اسحاناسىنان تاماق ىشەتىن تالون الىپ بەرەتىن.   دوسمۇحامبەتوۆتىڭ قاراسۋلىق شاكىرتتەرىنىڭ ءبارى  دەرلىك كوپ بالالى وتباسىنان شىققان. تۇرمىستارى  ورتاشا.   سوندىقتان باپكەر اپەرگەن اسحانا تالونى سپورتشى بالالار ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەدى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ بالۋان ۇلدارعا دەگەن قامقورلىعى مۇنىمەن  شەكتەلگەن جوق. زايىبى ساۋلەگە پالاۋ ءپىسىرتىپ، كىلەم شەتىنە داستارحان جايعان كەزدەرىن شاكىرتتەرى سونداي ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن ەسكە الىپ وتىرادى. «ساۋلە تاتەمىزدىڭ داستارحانىنان سان مارتە ءدام تاتتىق. ول كەزدە ۇستازىمىز بەن جەڭگەمىز جاتاقحانانىڭ شاعىن بولمەسىندە تۇرسا دا، كوڭىلدەرى قازاقتىڭ دالاسىنداي كەڭ ەدى»، دەيدى بۇل كۇندە ەلۋدىڭ بەل ورتاسىنا جەتكەن ازاماتتار.

پ
كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ شاكىرتتەرىنىڭ ورتاسىندا.

جاتتىعۋ ءبىر سارىندى  ءجۇرىپ، بالالار جالىقپاسىن، ءارى شەبەرلىكتەرى شىڭدالا ءتۇسسىن دەگەن نيەتپەن تەمىرحان مىڭايدار ۇلى بۇلاردى الماتىداعى «دينامو»، «قايرات» قوعامدارىنىڭ جانە اسكەري سپورت كلۋبىنىڭ بالۋاندارىمەن   سان مارتە بەلدەستىردى. ەكى كوماندا بەتپە-بەت كەلىپ، سالماق دارەجەسى بويىنشا كۇرەسكە  ءتۇسۋ - ناعىز قىزىق مايدان. ءار بالا ءوز كومانداسىنا جەڭىس اپەرۋ ءۇشىن جان اياماي ايقاسادى. جەكە چەمپيوناتتا جىعىلعاننان گورى كوماندانىڭ نامىسى بەزبەنگە تۇسكەن وسىنداي سىناقتا ءسۇرىنۋ بالالارعا اۋىر تيەدى. سۇڭعىلا باپكەر تەمىرحان مىڭايدار ۇلى  بالالاردىڭ  اۋىزبىرلىگىن، رۋحىن  كۇشەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن  شاكىرتتەرىن  وسىنداي  كوماندالىق باسەكەلەرگە قايراپ سالاتىن.

م

تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ پەن بوستان جاڭبىرباەۆ.

دوسمۇحامبەتوۆ مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. سىرتتان جاتتىقتىرۋشىلار شاقىرىپ، جاتتىعۋ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرا ءتۇستى. ءوزىنىڭ ۇستازى، قازاق سامبوسىنىڭ تەوريالىق جانە تەحنيكالىق جاعىنان العا باسۋىنا زور ۇلەس قوسقان مايتالمان جاتتىقتىرۋشى اسقار اسۋباەۆ، رەسپۋبليكاعا تانىمال بىلىكتى باپكەرلەر امانتاي قاراقوۆ، رۇستەم ءابداليموۆ، تاعى باسقا ماماندار دوسمۇحامبەتوۆتىڭ  ءسوزىن جەرگە تاستاماي،   قازمۋ-ءدىڭ كۇرەس زالىنا تالاي رەت كەلدى. مۇنداي جاتتىعۋلاردىڭ اسەرى بولەك. بالالار  كۇندەگىدەي ەمەس، جيناقى ءارى شيراق قيمىلداۋعا تىرىسادى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ سونداعى ماقساتى  ءار بالانىڭ ءادىس-ءتاسىلىن  ۇشتاپ، شەبەرلىگىن بارىنشا  جەتىلدىرۋ. مىسالى، كەزىندە دوسمۇحامبەتوۆتەن ءتالىم العان  نۇرلان بەيسەباەۆ يىقتان اسىرا تاستاۋدىڭ  شەبەرى. تەمىرحان  مىڭايدار ۇلى  نۇرلاندى مادەن قاليەكوۆ پەن ايتجان شاڭعاراەۆقا قارسى  كەزەك-كەزەك  سالىپ،  ەكەۋىن ابدەن دىڭكەلەگەنشە كۇرەستىرەتىن. ۋاقىت وتە كەلە قارسىلاستارىن يىقتان اسىرا لاقتىرۋ ايتجان مەن مادەننىڭ وڭتايلى ادىسىنە اينالدى.

- ۇستازىمىز جاس بالاعا بىرجاقتى قاتال بولماۋ كەرەكتىگىن باپكەرلىكتى جاڭا باستاعان كەزىندە-اق تۇسىنگەن ءتارىزدى، - دەيدى مادەن قاليەكوۆ سول كۇندەردى ەسكە  الىپ. - قازىر  ويلاپ وتىرسام، تەمىرحان  اعا  تۋمىسىنان  ناعىز  ۇستاز ەكەن. ول كىسى بالاعا قاي ۋاقىتتا نە كەرەكتىگىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزىپ وتىراتىن. شاكىرتتەرىنىڭ  جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلە ءبىلۋ جاراتىلىستان بەرىلەتىن قاسيەت. اعا العاشقى كۇننەن بىزگە ادال بولدى. ءبىزدى وزىنە كۇمانسىز سەنۋگە تاربيەلەدى. ءوزى دە بىزگە سەنىم ارتتى. ءبىز سەنىمدى اقتاۋعا تىرىستىق.  اقيقاتىن ايتساق، ءالى كۇنگە دەيىن تۋعان اكەمىزدەي قامقور بولىپ كەلەدى.     ۇستازىمىز  تاربيە ىسىنە قاتتى قارادى.  ول كىسى جاستاردى جازالاعاننان گورى تاربيەلەپ، ءتۇزۋ جولعا سالعاندى ءجون سانايتىن. بىردە-ءبىر شاكىرتىن قاسىنان ءجونسىز قۋعان ەمەس.اعانىڭ ەرەكشە اتاپ ايتاتىن ءبىر قاسيەتى: ادىلدىگى. بىزگە  «سەندەر قارسىلاستارىڭدى ايقىن، تالاسسىز ۇتساڭدار، مەن ريزامىن. ونداي جاعدايدا سەندەردى تورەشىلەردىڭ قياناتىنا بەرمەيمىن. ال يتجىعىس تۇسسەڭدەر، مەنەن كومەك سۇراماڭدار»، دەيتىن. ناعىز ۇستاز  وسىنداي بولۋى كەرەك. تەمىرحان  اعا ءوز  شاكىرتتەرىن  ەشقاشان  قياناتقا بەرگەن ەمەس. وسى جولدا نەبىر ازۋلى ماماندارمەن تايىنباي ايقاستى. 

تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ تىنىمسىز ءارى جۇيەلى ىزدەنىسى  ۋاقىت وتە كەلە ءوز جەمىسىن  بەردى. دوسمۇحامبەتوۆ  باپتاعان قازمۋ سامبوشىلارى  كەڭەس وداعىنداعى  ماڭدايالدى ۇجىمنىڭ بىرىنە اينالدى. دوسمۇحامبەتوۆتىڭ كومانداسى بۇكىلوداقتىق «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامىنىڭ بىرىنشىلىگىندە كوماندالىق باس بايگەنى جەڭىپ الدى.

ال ءبىر عانا قاراسۋ اۋىلىنان تالاي وبلىستار جابىلىپ شىعارا الماعان بالۋانداردى تاربيەلەدى. ياعني، مامانى كەلىسسە، قازاقتىڭ اياداي عانا اۋىلىنان نەبىر دۇلدۇلدەردى باپتاۋعا بولاتىنىن دوسمۇحامبەتوۆ قاپىسىز دالەلدەدى.

ايتجان شاڭعاراەۆ – سامبو كۇرەسىنەن ەرەسەكتەر اراسىندا كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق بالۋانى. ول بۇل جەڭىسكە 1981 جىلى ون سەگىز جاسىندا قاراعاندى قالاسىندا قول جەتكىزدى. ايتجان 1984 جىلى وداق چەمپيونى اتاعىن ەكىنشى رەت جەڭىپ الدى. شاڭعاراەۆ وسى جىلى ەۋروپا چەمپيوناتىندا جەكە-دارا شىقتى، الەم كۋبوگى باسەكەسىندە توپ جاردى.

مادەن قاليەكوۆ – 1982 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ جاستار بىرىنشىلىگىن ۇتىپ السا، 1984 جىلى جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ التىن مەدالىنە يە بولدى. وسى جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ەرەسەكتەر چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندى. سونىمەن بىرگە، «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامى بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى.

بوستان جاڭبىرباەۆ – 1987 جىلى دزيۋدو كۇرەسىنەن كەڭەس وداعى چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى، سامبودان  «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامى بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى. قازاقستاننىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى.

قايرات شاڭعاراەۆ – سامبو كۇرەسىنەن كەڭەس وداعىنىڭ جاستار بىرىنشىلىگىنىڭ ەكى مارتە قولا جۇلدەگەرى.

بۇل جىگىت ناعىز بابىنا كەلە باستاعان كەزىندە جول اپاتىنا ۇشىراپ، بالۋاندىق جولىن جالعاستىرا المادى.بۇلاردان باسقا زيادين يسابەكوۆ،  ەربول قىرعىزباەۆ، ۆالەنتين پوگودين جانە ۆلاديمير مۋكامەلوۆ سەكىلدى بالۋاندار «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامى بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازدارى اتانۋمەن قاتار، قازاقستان چەمپيوناتىندا بىرنەشە  رەت  توپ  جاردى. ز. يسابەكوۆ – بۇكىلوداقتىق ۋنيۆەرسيادانىڭ التىن مەدالىن كەۋدەسىنە تاقتى.

تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ قاراپايىم جاتتىقتىرۋشىدان پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارۋشىسى قىزمەتىنە (2 رەت)، تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى لاۋازىمىنا (2 رەت)، ەكى مارتە پارلامەنت دەپۋتاتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ىسكەر ءارى تاباندى تۇلعا. وسىنداي ازاماتتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جاتتىقتىرۋشىلار قاتارىندا تۇرۋى سونداي جاراسىمدى.

قىدىربەك رىسبەك

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار