كەشەگى كىرەۋكە توڭ مۇزى سىرەسكەن تار قاپاس زاماندا اعىنعا قارسى جۇزگەن, جۇرتىن شۋاقتى بولاشاققا شاقىرعان تارلان اقىننىڭ تاڭعاجايىپ ءور ءۇنى قازاق قانا ەمەس, تۇگەل تۇركى الەمىنىڭ ساناسىندا ساڭقىلداپ جالعاسىپ جاتتى. ول – شىعىس پەن باتىستىڭ, ازيا مەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ توعىسقان تۇيىلىسىنەن عارىشتىق جازيرا تولعاممەن جاھاندىق وركەنيەتكە ءتىل قاتقان, ۇشقىر قالامىنا مادەنيەتارالىق ۇندەستىكتەن قۋات العان قازاق حالقىنىڭ دارابوز پەرزەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, تۇركى دۇنيەسىنە قىزمەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى تۇركولوگ, ايبوز اقىن ولجاس ومار ۇلى سۇلەيمەنوۆ.
ارقالى اقىننىڭ ونەرنامالىق كەڭىستىگىندە ۇلى دالانىڭ ءدۇبىرلى بايتاق تاريحى, قۇمان-قىپشاقتىڭ بەكزات ار-نامىس قاعيداتى, عۇندار مەن تۇركىلەردىڭ جىراۋلىق جورىق سارىنى, بىلگە تونىكوك پەن گيلگامەشتىڭ, قورقىت پەن حورحتتىڭ, تۇران مەن شۋمەردىڭ, مىسىر مەن بابىلدىڭ, سلاۆيان مەن پەچەنەگتەردىڭ كونە مادەنيەتىنىڭ ۇشقىنى, وتكەننىڭ ءىنجۋ-مارجان ءداستۇرىن بويىنا جيناقتاعان قاھارمان قازاق حالقىنىڭ ەرلىك شەجىرەسى تاڭعاجايىپ ورنەكتەرمەن ءورىلىپ, وقىرماننىڭ تۇيسىگىنە سۇيىسپەنشىلىك پەن پاراساتتىڭ ۇياسىن سالىپ جاتتى. تۇگەل تۇركىنىڭ ايبىندى رۋحىن شىن مانىندە كيەلى رامىزگە اينالدىرىپ, جىرىمەن تۇڭعىش اسقاقتاتقان الاشتىڭ اقتانگەر اقىنى ماعجان جۇماباەۆ بولسا, بوداندىق تۇنەكتە ۇزىلىسكە ۇشىراعان سول يگى ءداستۇردى وتتى جىرىمەن لاپىلداتىپ جالعاعان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتى قايمانا حالقى قادىر تۇتادى. ادۋىندى اقىن جىرلارى اق قاعازعا بادىزدەلگەن يولىعتەگىن, تونىكوك داستانىنىڭ جاراسىمدى جالعاسىنداي. ايتالىق, اقىن ايگىلى «بولتىرىكتەر» ولەڭىندە قانسىراپ جىعىلعان شۋلاننىڭ قان ارالاس ۋىزىن ەمىپ, كوزىن كەكپەن اشاتىن كوكجالدارى تۋرالى ايتۋ ارقىلى قايسار تۇركىنىڭ ءبورى توتەمىن سانادا جاڭعىرتادى. «قۇمان جىرىندا» «بالاتونعا بارار جولدى سىلتەسەڭ, و, ارۋاق ايعىرىمدى ەرتتەر ەم», دەپ اتتيلانىڭ رۋحىنا تۇسپال جاساپ, اعايىن جۇرت ماجار مەن قىپشاقتىڭ تۇمەن عاسىرلىق تامىرلى بايلانىسىنا ساۋلە تۇسىرەدى. «ارعىماق» ولەڭىندە «ويحوي, قىپشاق دالاسىنىڭ» شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس ارعىماعى مەن سايىپقىران ەرلەرىنىڭ سەرتىن بۋىرقانعان سەزىممەن سۋرەتتەيدى. ونىڭ ءار ولەڭىندە, داستاندارى مەن تولعاۋلارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە ەرلىك تاريحى, جىبەك جولى بويىنداعى قۇمعا باتقان ەجەلگى شاھارلار, عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ, شۋمەر مەن قىپشاقتاردىڭ قىشقا قاشالعان شەجىرە-بىتىكتەرى, ەجەلگى رۋس پەن ۇلى دالا جۇرتىنىڭ بايىرعى بايلانىستارى كوركەمدىكپەن مۇسىندەلەدى. وسىلايشا, تۇگەل تۇركىگە ولجا سالعان ولجاس اقىن ولەڭدەرىندە قازىرگى زامانعى ۇرپاقتاردىڭ بابالاردىڭ باتىرلىق داۋىرىنە دەگەن ىڭكار ساعىنىش-اڭسارى رومانتيكالىق سارىندا ايشىقتى كورىنىس تابادى.
تۇمەن جۇرتقا تۇنەك بولعان تار زاماندا تىيىم سالىنعان تۇركىتانۋعا تۇرەن تارتۋ ءۇشىن كەنەن ءبىلىم نۇرلى اقىلمەن بىرگە جىلى جۇرەك پەن ىستىق قايرات كەرەك ەكەنى بەلگىلى. جويقىن جىرلارىمەن جانارتاۋداي جارق ەتكەن تەكتى تۇلپاردىڭ, ويشىل اقىننىڭ بويىنان سونىڭ ءبارى تابىلدى. سوندىقتان تۇركى رۋحىن جىرمەن تۇلەتكەن, كوكىرەگىنە «كۇننەن تۋعان, گۋننەن تۋعان» جىراۋلاردىڭ شۇعىلالى شاپاعىن تۇنەتكەن جامپوز اقىننىڭ «از ي يا» كىتابى الەمدىك تۇركولوگيادا توڭكەرىس جاساپ, سانانى سىلكىندىرىپ, جاس بۋىننىڭ وتكەنىنە دەگەن قۇرمەتى مەن قۇشتارلىعىن وياتتى. وكتەم يمپەريا تاراپىنان قاپاسقا قامالىپ, تىيىم سالىنعانىمەن, داڭقى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن اسا سيرەك كىتاپتاردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. جاپون مەن ماجار تىلىنە الدىمەن اۋدارىلىپ, كەيىننەن ءدۇيىم تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە تارجىمالانعان ەڭبەك ناقاق قياناتقا ۇشىراعانىمەن, ايگىلى باكۋ كونگرەسىنەن كەيىن جاپپاي رەپرەسسياعا ۇشىراپ اۋىر جازالانىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشپاي, تىلىنە تۇساۋ, قولىنا بۇعاۋ ءتۇسىپ, ابدەن مۇقالىپ, جاسىپ قالعان تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ءۇمىت الاۋىن جاقتى, جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەردى. اقىن بۇل كىتابىندا تەك تۇركى الەمىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ازيا قۇرلىعىنىڭ اتىنان جالپاق جاھانعا جار سالادى. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتايىق» دەپ گۋمانيستىك اسقاق ۇراندى ايتىپ قانا قويماي, بۇل قاعيداتىن ءاربىر ءىسى ارقىلى دالەلدەگەن ءسوز زەرگەرى ادىلەتتىڭ اق تاڭى بولىپ اتىپ, اقيقاتتىڭ جالعان وتىرىكتى جەڭۋى ءۇشىن تولاعاي قاجىر-قايراتىن ارناي ءبىلدى. ادامزاتتىڭ ءتۇبىرلى بابا ءتىلى مەن وركەنيەتتىڭ تۇپكى وزەگى تامىرلاس قۇبىلىستارعا يە ەكەنىن دايەكتەگەنىمەن, يمپەريالىق استام پەيىل يەلەرى شامشىلدىقپەن قالامگەرگە جالا جاۋىپ, «از ي يا» كىتابىن كىتاپ سورەلەرىنەن تۇگەل جيناپ تاركىلەدى. ەڭبەك سول تۇستا ۇستەمدىك قۇرعان ەۋروتسەنتريستىك سىڭارجاق كوزقاراسقا قاتتى سوققى بەرۋىمەن دە وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزدى. ايگىلى كىتاپقا قارسى ورە تۇرەگەلىپ, جازالاۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرعان دۇربەلەڭ وقيعا حالىقتىڭ وكتەم بيلىكتىڭ شىن الپەتىن تانۋىنا كوزىن ايقارا اشتى, اقىننىڭ كۇرەسكەرلىك جىگەرىن شاربولاتتاي شىڭداپ, قايسار كەلبەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىندى باسپالداق بولدى. ولجاباي باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى, جاياۋ مۇسانىڭ جالعاسى بولعان ولجاس ومار ۇلىنىڭ ەسىمى وسىلايشا تۇركىنىڭ تۋ ۇستار رامىزىنە اينالدى.
كەڭەس وداعى داۋىرىندە قۋعىن مەن ايداۋدان, ناقاق جالادان ابدەن زارەسى ۇشىپ, زاتتە بولعانى سونداي, زيالى قاۋىم وتان تاريحى, ەتنولوگيا, تۇركولوگيامەن شۇعىلدانۋدان جاسقانىپ تايساقتايتىن ەدى. رەسمي تاريح كوشپەندىلەردى قاراڭعى, ساۋاتسىز, جابايى, حاندىق بيلىگى ىدىراڭقى, مادەنيەتتى جاساپ-جاراتۋشى ەمەس, كۇيرەتۋشى شاپقىنشى كۇش رەتىندە دالەلدەۋگە نۇسقاۋلىق بەرەتىن. بۇگىندە ءىزى دە قالماي كومەسكىلەنگەنىمەن, بۇل ەلىمىز باستان كەشكەن تۇتاس ءبىر ءداۋىرىنىڭ شىنايى كەسكىن-كەلبەتى, كەشەگى كۇننىڭ شىندىعى ەدى. شىن مانىندە, «از ي يا» كىتابىندا ەجەلگى رۋس پەن ۇلى دالا تەك جاۋلاسۋشى ەمەس, ءوزارا مادەنيەتتەردى جالعاپ, الماسۋشى ارنادا جاساپ كەلگەندىگى تۋرالى دەرەكتەر تالدانعان بولاتىن. تۇركى تىلدەرىن تاريحي سالىستىرمالى تۇرعىدان پايىمداپ, ءۇندى-ەۋروپالىق جانە باسقا دا تىلدەرمەن ارابايلانىستارىن انىقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, تۇركى تىلدەرىنىڭ ەتيمولوگياسىنىڭ ارعى تەگىنە بارلاۋ جاساعان. مۇنىڭ ءوزى كەڭەستىك بيلىك پەن اسىرەشوۆينيستەرگە «قاۋىپتى ۇلتشىلدىق», «الماتىلىق اۆتوردىڭ ورىس حالقىنا قارسى باعىتتاعان ەڭ قاتەرلى زياندى كىتابى» دەگەن ۇرەيلى سىن-پىكىر تۋعىزعان. وسىنداي يمپەريالىق وكتەم قىساستىققا ازاماتتىق كوزقاراسىنان اينىماي قاسقايىپ قارسى تۇرۋى ولجاس ومار ۇلىن كۇرەسكەرلىك تەگەۋرىندى جولعا تۇبەگەيلى تۇسۋگە العىشارت جاساعان. قاناتىن قومداعان قىران اقىن اقىرى بوداندىق قۇلدىق پەن تاپتاۋرىن قالىپتى كۇل تالقان ەتىپ, ۇلتتىڭ بولاشاق باقىتى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن مارعاسقا قايراتكەرگە اينالىپ, ەلىنىڭ وتكەن زامانعا كەتكەن ەسەسىن ەسەلەپ قايتاردى.
تۇركولوگياعا, تۇركى ىنتىماقتاستىعىنا قالامىمەن عانا ەمەس, ءاربىر ويلى قادامىمەن ۇلەس قوسقان ولجاس ومار ۇلىن بايقالدان بالقانعا دەيىنگى, التايدان انادولىعا دەيىنگى اعايىن جۇرت ءوزىنىڭ جان باۋىرى, ارقاسۇيەر ابىزى سانايدى. ول – تۋعان جۇرتىنىڭ داڭقىن كۇللى ادامزات الدىندا اسقاقتاتقان پلانەتارلىق ماسشتابتا وي تولعايتىن دارابوز تۇلعا. ولجاس ومار ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراتى مەن ومىرلىك جولىنىڭ التىن وزەگى تۇركى جۇرتىنىڭ تاريحي تامىرىمەن, تالايلى تاعدىرىمەن تەرەڭ قابىسىپ, بىرەگەي بىتىمگە اينالعانى اسىل قۇندىلىق دەۋگە بولادى. ول – تۇركى حالىقتارىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ءومىرىنىڭ نەبىر قىسىلتاياڭ سىن-ساعاتىندا سەرگەك ءۇن قاتىپ, شۇعىل قيمىلداپ, اقيقاتقا اراشا تۇسەتىن ءور مىنەزدى قايراتكەر. اسىرەسە, 1990 جىلى قاڭتاردا قاراباق وقيعاسى تۇتانعاندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى كەزىندە سوعىس ءورتى ورشىگەن الاڭعا تىكۇشاقپەن بارىپ, اراعايىندىق جاساۋى, جۋىقتا ورىن العان قاندى قاقتىعىستا قاراباقتىڭ اۋماعى ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنا تۇبەگەيلى قايتارىلىپ, بۇۇ قارارىنا ساي ادىلەت ورناۋى كەرەكتىگى تۋرالى باتىل مالىمدەمە جاساۋى ىزگى نيەتتى بەيبىتسۇيگىش ادامزاتتىڭ ريزاشىلىعىن تۋدىردى. سوندىقتان ازەربايجاندىق اعايىندار بۇگىن ولجاس ومار ۇلىن وزدەرىنىڭ باتىر باۋىرى, ارقاتىرەك ازاماتى سانايدى. ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ تاياۋدا ارقالى اقىندى جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتاۋى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى بولا الادى. ال انادولىداعى تۇرىك وقىرماندارىنىڭ سۇلەيمەنوۆ شىعارمالارىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىنە تالاي مارتە كۋا بولعانبىز.
ولجاس اقىن – كەڭەستىك داۋىردە موڭعولياعا ات باسىن تىرەپ, قاسيەتتى وتۇكەن توپىراعىندا بىلگە تونىكوك ەسكەرتكىشىنە ءتاۋ ەتىپ, وسى بىتىكتاستى قورعاۋ, ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ تۋرالى باعالى وي-پىكىرىن قۇزىرلى مەكەمەلەرگە جەتكىزىپ, «كۋرەر يۋنەسكو» جۋرنالى بەتىندە دابىل قاققان ساناتكەر. بۇگىندەرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باس عيماراتى اتريۋمىندا ورنالاسقان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى كوزسۇيىنەرلىك ادەپكى كورىنىس بولسا, سول ءمارمار بىتىكتاستىڭ كوشىرمەسىن قازاقستانعا العىزۋ تۋرالى العاش رەت باستاما كوتەرگەن دە بىلگە اقىن – ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەدى.
بۇگىندەرى اقىننىڭ اڭساعان ارماندارى شىندىققا اينالىپ, ولجاس ومار ۇلىنىڭ ومىرشەڭ يدەيالارى تاۋەلسىز تۇركى مەملەكەتتەرىندە قانات جايىپ, جاس بۋىن عالىمداردىڭ ىزدەنىسىنە ۇدايى دەم بەرىپ, ءوز كەزەگىندە تۇركى ىنتىماقتاستىق قۇرىلىمدارىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ كەلەدى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى 2016 جىلى 18 مامىردا تۇركى جازۋى كۇنىنە وراي I ۇلى دالا گۋمانيتارلىق فورۋمىن وتكىزىپ, سول كۇنى مەرەيلى 80 جاسقا تولعان ابىز اقىندى التىن مەدالىمەن ماراپاتتاپ, ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىن سەكتسيالىق ماجىلىستە ارنايى ساراپتاپ, تاعىلىمدى ءىس-شارا وتكىزىپ, الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن كەلگەن بىلىكتى مامانداردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنگەن بولاتىن. سوندا تۇگەل تۇركىنىڭ تەگەۋرىندى تۇلعاسى اكادەميا ۇجىمىنا اق باتاسىن بەرىپ, جاس مامانداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىزگى تىلەگىن بىلدىرگەن ەدى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ 1980 جىلدارى اششى كۇن مەن اڭىزاق جەلدىڭ وتىندە, اشىق اسپان استىندا تۇرعان تونىكوك كەشەنىن قورعاۋعا الۋ, ساقتاۋ, جاڭعىرتۋ تۋرالى جاريا ەتكەن باعالى وي-پىكىرلەرى بۇگىندەرى دە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. بۇل ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وتكەن جىلى يۋنەسكو اياسىندا موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى, موڭعوليا ۇعا-مەن ىنتىماقتاستىقتا بىلگە تونىكوك كەشەنىنىڭ 1300 جىلدىعىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە سالتاناتپەن اتاپ ءوتىپ, ەسكەرتكىشتى وركەنيەت تالاپتارىنا ساي قورعاۋعا الۋعا تاراپتارمەن پىكىر الماستى. وسى شارانىڭ جەمىستى جالعاسى رەتىندە انكارادا بىلگە تونىكوك پاركىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن وتكىزىپ, كەشەننىڭ عىلىمي جاڭعىرتپاسىن كورەرمەننىڭ كوزايىمى ەتتى. الداعى ۋاقىتتا دا اكادەميا ابىز اقىننىڭ قۇنارلى عيبرات ءتالىمىن جۇزەگە اسىرىپ, بۋىن ارالىق ساباقتاستىقتى جالعاستىرا بەرەدى.
دارابوز دارىن يەسىنىڭ ۇشقىر قالامى قاشاننان تاريحىمىز بەن ءتىلىمىزدىڭ, كونە ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ كەنىشىن اقتارىپ جازۋدان تىنىم تاپقان ەمەس. ولجاس ومار ۇلى – جاۋاپكەرشىلىگى اسا جوعارى قىرۋار مەملەكەتتىك ءارى قوعامدىق شارۋالارعا جەگىلىپ جۇرگەنىمەن تۇركولوگيانىڭ تاۋقىمەتتى, جۇگىن تولاعايداي ارقالاپ كەلە جاتقان حالقىنىڭ دارا تۋعان داناگوي ۇلى. ول – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يتالياداعى (ريم) توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستارعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋىمەن بىرگە الەمدىك مادەنيەتارالىق بايلانىستارعا قالامىمەن التىن دانەكەر بولعان ءداۋىر پەرزەنتى. وعان سول كەزەڭدەردە تۋدىرعان, تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنان ءسوز قۇدىرەتىن ءسۇزىپ الاتىن «تاڭبالار ءتىلى», «تاريحقا دەيىنگى تۇركىلەر», «قۇدايدىڭ كۇلىمسىرەۋى», «قيىلىسقان پاراللەلدەر», ء«سوز كودى» سەكىلدى ءبىرتۋار ەڭبەكتەرى كۋا. كەلەسى كەزەكتە وقىرمان قاۋىم بابا تۇركىلەردىڭ بايىرعى سوزدەرىنىڭ سىرىن شەشەتىن «1001 ءسوز» ەتيمولوگيالىق سوزدىگىن ىقىلاسپەن كۇتىپ وتىر.
قۇمان-قىپشاقتىڭ جۋسان ءيىسى جۇپارداي اڭقىعان دەشتى دالاسىنان اساۋ ارعىماقتاي ارىنىمەن, تارپاڭ مىنەز, بەكزات بولمىسىمەن, عارىشتىق سالقار تانىمىمەن جالپاق جاھانعا ساڭقىلداپ ءۇن قاتقان تۇلپار اقىننىڭ داڭعايىر داڭعىل جولى – جاس ۇرپاققا ماڭگى ونەگە, الاشقا ابىروي, ىزگى نيەتتى ادامزاتقا ورتاق يگىلىكتىڭ تۇما كوزى. جاساي بەرىڭىز, تۇگەل تۇركىنىڭ بىلگە اقىنى!
