20 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلادى
– قازىر ەلىمىزدىڭ حالقى بالقاش كولىنىڭ بولاشاعىنا, دەمەك ونىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قاتتى الاڭداۋلى. كولدىڭ جاعدايى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز؟
– بالقاش كولى – جارتىلاي تۇششى سۋ ايدىنى. وعان جىل سايىن وزەندەردەن شامامەن 20 ملرد تەكشە مەتر اعىن سۋ قۇيىلادى. ولاردىڭ ەڭ ءىرىسى ىلە, قاراتال, اقسۋ, لەپسى, اياگوز وزەندەرى. ىلە وزەنىنىڭ اعىنى بالقاش كولىنە قۇيىلاتىن جىلدىق اعىننىڭ 70%-ىن قۇرايدى.
بۇگىندە ارال تاعدىرىنىڭ قايتالانۋ قاۋپى بالقاش كولىنە ءتونىپ تۇرعان جوق. سوڭعى ون جىلدا كولدىڭ دەڭگەيى بالتىق جۇيەسى (بك) بويىنشا 341 مەتر بەلگىسىنەن تومەن تۇسپەدى. بالقاشقا جىل سايىن 12 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلاتىن كەزدە كولدىڭ تۇراقتى دەڭگەيدە ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. دوبىن شەكارا بەكەتىندەگى گيدرولوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ ىلە وزەنىنىڭ 2001 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى ورتاشا كوپجىلدىق اعىنى جىلىنا 13,8 تەكشە مەتردى قۇرايتىنىن كورسەتتى.
– جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كولدىڭ سۋى جاعالاۋدان الىستاپ بارادى. بۇل ونىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟
– بالقاش كولىنىڭ باسسەينى – كولگە قۇياتىن وزەندەردىڭ كۇردەلى جۇيەسى. وزەن اتىرابىنداعى تابيعي پروتسەستەر ونىڭ ارنالارىنىڭ ۇنەمى بۇزىلىپ, قايتا قالپىنا كەلىپ وتىرۋىنا اكەلەدى. ناتيجەسىندە, وزەن اعىنى ارنالار اراسىندا بىركەلكى بولىنبەيدى. وسىعان وراي وزەن اتىرابىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىكتەرىندە سۋدىڭ جاعادان اعىپ كەتۋىنە بايلانىستى كولدەگى سۋ دەڭگەيى تومەندەدى دەگەن وي پايدا بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ولاي ەمەس.
ۇلكەن ىلە جانە قاراتال وزەندەرى كوپتەگەن ارناعا بولىنەدى. كەيبىر ارنا مەن اعىن كوزدەرى شوگە باستايدى. وسىنداي دەفورماتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە ارنالار اراسىندا اعىندى قايتا ءبولۋ ءجۇرىپ, ەسكىلەرى جويىلىپ, جاڭا ارنالار پايدا بولادى.
ىلە وزەنىنىڭ اتىرابىنداعى بالقاشقا دەيىنگى سۋدىڭ شىعۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2006 جىلدان باستاپ جىل سايىن ءوڭىردىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, ىلە جانە قاراتال وزەندەرىنىڭ ارنالارىندا گيدروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى (ارنانى تازارتۋ, كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ) ىسكە اسىرىپ كەلەدى. وسى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ىلەنىڭ بالقاش كولىنە ءوتۋ قابىلەتى ارتىپ, جايىلىمدىق جەرلەردى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە بالىقتاردىڭ قونىس اۋدارۋ جاعدايلارى, فلورا مەن فاۋنانىڭ ءوسۋى جاقسارادى.
341 مەتر – كولدىڭ ورتاشا دەڭگەيى
– سوڭعى جىلدارى كولدىڭ دەڭگەيى 341 مەتر كولەمىندە تۇراقتادى. كولدىڭ دەڭگەيى وسىدان تومەن بولعان كەزدەر بولدى ما؟
– XX عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن ىلە وزەنىنىڭ باسسەينى رەتتەلمەي بالقاش كولىنىڭ اعىنى مەن دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى تابيعي جاعداي بولىپ كەلدى.
الايدا قاپشاعاي سۋ قويماسىن (جوبالىق كولەمى – 28,5 ملرد تەكشە مەتر) جانە باسقا دا ءىرى مەليوراتسيالىق جۇيەلەردى سالۋ ناتيجەسىندە 1970-1987 جىلدارى قازاقستاندا ىلە وزەنىنىڭ بالقاش كولىنە تۇسەتىن اعىنى ازايىپ, ونىڭ دەڭگەيى تومەندەي باستادى. 1987 جىلى بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى 340,66 مەتر بك بەلگىسىنە دەيىن تومەندەدى.
كوپجىلدىق باقىلاۋلار مەن زەرتتەۋلەر نەگىزىندە بالقاش كولىنىڭ تولىققاندى سۋ نىسانى رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ وڭتايلى دەڭگەيى بك بويىنشا 341 مەتر ەكەنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ مينيسترلەر كابينەتى بالقاشتىڭ دەڭگەيىن 341 مەتردەن تۇسىرمەي ۇستاۋ ماقساتىندا 1992 جىلعى 12 مامىرداعى №12 قاۋلىسىمەن قاپشاعاي سۋ قويماسىن تولتىرۋدى 18 تەكشە شاقىرىم كولەمىنە دەيىن شەكتەدى.
وسى ارقىلى ىلە اتىرابىنداعى ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارىپ, بالقاش كولىندەگى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. 25 جىل ىشىندە كولدىڭ دەڭگەيى 341 مەتر بك بەلگىسىنەن تومەندەمەدى. بالقاشتىڭ ورتاشا جىلدىق دەڭگەيى 341,73 مەتر بك قۇرايدى, بۇل جەر بەتىنىڭ اۋدانىنا 18 048 شارشى شاقىرىم جانە سۋ كولەمىنە 100,36 تەكشە شاقىرىمعا سايكەس كەلەدى.
ترانسشەكارالىق وزەندەردى بولۋدە ديپلوماتيانىڭ ماڭىزى زور
– بالقاش كولىنە كەلەتىن جىلدىق اعىننىڭ 70%-ى ترانسشەكارالىق ىلە وزەنى ارقىلى كەلەدى دەپ ايتتىڭىز. بۇل رەتتە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن قانداي جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى؟
– ىلە وزەنى قحر-داعى ورتالىق تيان-شاننان باستاۋ الادى. 90-جىلداردان باستاپ بۇل مەملەكەت شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى سۋارمالى جەرلەردى قارقىندى تۇردە كەڭەيتە باستاپ, قىتاي اۋماعىنداعى ىلە وزەنىنەن سۋ الۋ كولەمى ۇلعايدى.
قازىر قازاقستان مەن قحر اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى 2001 جىلعى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ نورمالارىمەن رەتتەلەدى. سونىمەن قوسا اتالعان كەلىسىمنىڭ نورمالارى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ماسەلەلەرىن رەتتەمەيدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بيلىگى بارىنشا كۇش سالدى. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا 2015 جىلدان باستاپ ەكى ەل اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىن زەردەلەۋ جانە كەلىسۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى.
وسى ماقساتتا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىن دايىنداپ, كەلىسۋگە قاتىستى قازاقستان-قىتاي ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. قىتاي ءوز تاريحىندا بۇگىنگە دەيىن كورشى ەلدەرمەن سۋ ءبولۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ جونىندە بىردە-ءبىر حالىقارالىق شارت جاساسپاعانىن ەسكەرسەك, ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ترانسشەكارالىق وزەندەر سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىگى دەپ ساناۋعا بولادى.
– كەلىسسوزدەر پروتسەسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر جانە ارنايى جۇمىس توبى قانداي جۇمىس اتقاردى؟
– قازىر 31-باپتان جانە ونىڭ ماتىندەرىنىڭ ۇيلەستىرىلگەن نۇسقالارىنان تۇراتىن سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىنىڭ قۇرىلىمى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتارالىق كوميسسيا دەڭگەيىندە كەلىسۋشى تاراپتاردىڭ سۋ رەسۋرستارىنا قۇقىعىن, ولاردى دامىتۋ مۇددەلەرىن جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدى كەشەندى تۇردە ەسكەرەتىن نورمالاردى قاراستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتار بار.
2015-2019 جىلدار ارالىعىندا ارنايى جۇمىس توبىنىڭ سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن كەلىسۋ پروتسەسى بەلسەندى ءوتتى. دەسە دە سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا پاندەميانىڭ الەمدە تارالۋ سالدارىنان ءداستۇرلى فورماتتاعى كەزدەسۋلەردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بولعان جوق. سۋدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسسوز پروتسەسىندەگى قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇستانىمى ىلە وزەنىنىڭ سالاسىن كەمىندە 12 تەكشە مەتر كولەمىندە ۇستاپ تۇرۋ.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قىتاي تاراپى دا ءوز شەكاراسىنا جاقىن اۋماقتا ەكولوگيالىق اپاتتىڭ تۋىنداۋىنا مۇددەلى ەمەس. بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا (2019 ج.قازان, بەيجىڭ ق.) قىتايلىق تاراپ كەلىسىم جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ ەكوجۇيەلەرىن دامىتۋ مەن ساقتاۋ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە كەلىسىپ, بۇل بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. جوعارىدا كورسەتىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ورىنداۋ جانە سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ بولاشاقتا بالقاش كولى مەن ىلە وزەنى اتىرابىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.
– بالقاشتى ساقتاۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟
– كولدىڭ جاي-كۇيىنە ۇنەمى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. قاراعاندى جانە الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا 20 گيدروبەكەت جۇمىس ىستەيدى. جەرۇستى سۋلارىن زەرتتەۋ 46-52 فيزيكا-حيميالىق ساپا كورسەتكىشتەرى (تەمپەراتۋرا, ولشەنگەن زاتتار, مولدىرلىك, سۋتەگى كورسەتكىشى, ەرىتىلگەن وتتەگى, 5 تاۋلىك ىشىندە وتتەگىن بيوحيميالىق تۇتىنۋ, وتتەگىن حيميالىق تۇتىنۋ, تۇز قۇرامىنىڭ باستى يوندارى, بيوگەندىك جانە بەيورگانيكالىق زاتتار, ورگانيكالىق زاتتار (مۇناي ونىمدەرى, فەنولدار), اۋىر مەتالدار) بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا بايلانىستى ازىرلەنىپ جاتقان ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە كولدى ساقتاۋ ماقساتىندا بالقاش ءۇشىن جەكە ءبولىم قاراستىرىلعان.
وسىلايشا, بالقاش كولى سياقتى سۋ نىسانىنىڭ ساقتالۋى ەسكەرىلىپ, ىلە وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ جونىندە قىتاي تاراپىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, ونىڭ ىشىندە لاستانۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ترانسشەكارالىق وزەندەر دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىسىنداعى باسىم ستراتەگيا سانالادى.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىلىق مۇراتقالي,
