ەكولوگيا • 18 مامىر، 2021

بالقاشتى ساقتاۋ – بولاشاق ءۇشىن ماڭىزدى

231 رەت كورسەتىلدى

بالقاش – تۇششى جانە تۇزدى بولىكتەردەن تۇراتىن جەر عالام­شارىنداعى بىرەگەي كول. بۇگىندە ونىڭ تاعدىرى قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانىپ، ءتۇرلى بولجام ايتىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەر دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ءاليا شالابەكوۆانى اڭگىمەگە تارتىپ، اتالعان كولدى ساقتاۋ باعىتىندا قولعا الىنعان جوسپارلار تۋرالى بىلگەن ەدىك.

20 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلادى

– قازىر ەلىمىزدىڭ حالقى بال­قاش كولىنىڭ بولاشاعىنا، دەمەك ونىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قات­­تى الاڭداۋلى. كولدىڭ جاع­دايى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز؟

– بالقاش كولى – جارتىلاي تۇششى سۋ ايدىنى. وعان جىل سا­يىن وزەندەردەن شامامەن 20 ملرد تەكشە مەتر اعىن سۋ قۇيىلادى. ولاردىڭ ەڭ ءىرىسى ىلە، قاراتال، اقسۋ، لەپسى، اياگوز وزەندەرى. ىلە وزەنىنىڭ اعىنى بالقاش كولىنە قۇيىلاتىن جىلدىق اعىننىڭ 70%-ىن قۇرايدى.

بۇگىندە ارال تاعدىرىنىڭ قاي­­­تالانۋ قاۋپى بالقاش كولىنە ءتو­نىپ تۇرعان جوق. سوڭعى ون جىلدا كولدىڭ دەڭگەيى بالتىق جۇيەسى (بك) بويىنشا 341 مەتر بەلگىسىنەن تومەن تۇسپەدى. بالقاشقا جىل سا­يىن 12 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلاتىن كەزدە كولدىڭ تۇراقتى دەڭگەيدە ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. دو­بىن شەكارا بەكەتىندەگى گيدرو­لوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ ىلە وزەنىنىڭ 2001 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى ورتاشا كوپجىلدىق اعىنى جىلىنا 13،8 تەكشە مەتردى قۇرايتىنىن كورسەتتى.

– جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكى­­رىنە سۇيەنسەك، كولدىڭ سۋى جاعا­لاۋدان الىستاپ بارادى. بۇل ونىڭ تارتىلىپ بارا جات­قا­نى­نىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟

– بالقاش كولىنىڭ باسسەينى – كول­گە قۇياتىن وزەندەردىڭ كۇر­دە­لى جۇيەسى. وزەن اتىرابىندا­عى تابيعي پروتسەستەر ونىڭ ارنا­لا­رىنىڭ ۇنەمى بۇزىلىپ، قايتا قال­پىنا كەلىپ وتىرۋىنا اكەلەدى. ناتيجەسىندە، وزەن اعىنى ارنالار اراسىندا بىركەلكى بولىنبەيدى. وسىعان وراي وزەن اتىرابىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىكتەرىندە سۋدىڭ جا­عادان اعىپ كەتۋىنە بايلانىستى كولدەگى سۋ دەڭگەيى تومەندەدى دەگەن وي پايدا بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ولاي ەمەس.

ۇلكەن ىلە جانە قاراتال وزەن­دەرى كوپتەگەن ارناعا بولىنەدى. كەي­بىر ارنا مەن اعىن كوزدەرى شوگە باستايدى. وسىنداي دەفورما­تسيا­لاردىڭ ناتيجەسىندە ارنالار اراسىندا اعىندى قايتا ءبولۋ ءجۇرىپ، ەسكىلەرى جويىلىپ، جاڭا ارنالار پايدا بولادى.

ىلە وزەنىنىڭ اتىرابىنداعى بال­قاشقا دەيىنگى سۋدىڭ شى­عۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2006 جىل­دان باستاپ جىل سايىن ءوڭىر­دىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارا­لا­­رىنىڭ جوسپارىنا سايكەس، ىلە جانە قاراتال وزەندەرىنىڭ ار­نا­لا­رىندا گيدروتەحنيكالىق ءىس-شا­رالاردى (ارنانى تازارتۋ، كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ) ىسكە اسىرىپ كەلەدى. وسى ءىس-شارالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ىلەنىڭ بال­قاش كولىنە ءوتۋ قابىلەتى ارتىپ، جا­يىلىمدىق جەرلەردى سۋمەن جاب­دىقتاۋ جانە بالىقتاردىڭ قونىس اۋدارۋ جاعدايلارى، فلورا مەن فاۋنانىڭ ءوسۋى جاقسارادى.

341 مەتر – كولدىڭ ورتاشا دەڭگەيى

– سوڭعى جىلدارى كولدىڭ دەڭ­­گەيى 341 مەتر كولەمىندە تۇ­راق­تادى. كولدىڭ دەڭگەيى وسىدان تو­مەن بولعان كەزدەر بولدى ما؟

– XX عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن ىلە وزەنىنىڭ باسسەينى رەتتەلمەي بالقاش كولىنىڭ اعىنى مەن دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋى تابيعي جاعداي بولىپ كەلدى.

الايدا قاپشاعاي سۋ قويماسىن (جوبالىق كولەمى – 28،5 ملرد تەك­­شە مەتر) جانە باسقا دا ءىرى مە­ليو­راتسيالىق جۇيەلەردى سالۋ نا­تي­جەسىندە 1970-1987 جىلدارى قازاق­ستاندا ىلە وزەنىنىڭ بالقاش كولىنە تۇسەتىن اعىنى ازايىپ، ونىڭ دەڭگەيى تومەندەي باستادى. 1987 جىلى بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى 340،66 مەتر بك بەلگىسىنە دەيىن تو­مەندەدى.

كوپجىلدىق باقىلاۋلار مەن زەرتتەۋلەر نەگىزىندە بالقاش كو­لىنىڭ تولىققاندى سۋ نىسانى رە­تىندە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ وڭتايلى دەڭ­گەيى بك بويىنشا 341 مەتر ەكەنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىس­تى قازاقستاننىڭ مينيسترلەر كا­بينەتى بالقاشتىڭ دەڭگەيىن 341 مەتردەن تۇسىرمەي ۇستاۋ ماق­سا­تىندا 1992 جىلعى 12 مامىر­داعى №12 قاۋلىسىمەن قاپشاعاي سۋ قويماسىن تولتىرۋدى 18 تەكشە شاقىرىم كولەمىنە دەيىن شەكتەدى.

وسى ارقىلى ىلە اتىرابىنداعى ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارىپ، بالقاش كولىندەگى سۋ دەڭگەيى كو­تە­رىلدى. 25 جىل ىشىندە كولدىڭ دەڭ­­گەيى 341 مەتر بك بەلگىسىنەن تومەن­دەمەدى. بالقاشتىڭ ورتاشا جىل­دىق دەڭگەيى 341،73 مەتر بك قۇرايدى، بۇل جەر بەتىنىڭ اۋدانىنا 18 048 شارشى شاقىرىم جانە سۋ كولەمىنە 100،36 تەكشە شاقىرىمعا سايكەس كەلەدى.

ترانسشەكارالىق وزەندەردى بولۋدە ديپلوماتيانىڭ ماڭىزى زور

– بالقاش كولىنە كەلەتىن جىل­دىق اعىننىڭ 70%-ى ترانس­شەكارالىق ىلە وزەنى ار­قىلى كەلەدى دەپ ايتتىڭىز. بۇل رەت­تە قىتاي حالىق رەسپۋبليكا­سى­مەن قانداي جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى؟

– ىلە وزەنى قحر-داعى ورتا­لىق تيان-شاننان باستاۋ الادى. 90-جىلداردان باستاپ بۇل مەملەكەت شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونو­ميا­لىق اۋدانىنداعى سۋارمالى جەرلەردى قارقىندى تۇردە كەڭەيتە باستاپ، قىتاي اۋماعىنداعى ىلە وزەنىنەن سۋ الۋ كولەمى ۇلعايدى.

قازىر قازاقستان مەن قحر اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى 2001 جىلعى ترانسشەكارالىق وزەن­دەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ نورمالارىمەن رەتتەلەدى. سونى­مەن قوسا اتالعان كەلىسىمنىڭ نور­مالارى ترانسشەكارالىق وزەن­دەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ ماسە­لەلەرىن رەتتەمەيدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بيلىگى بارىنشا كۇش سالدى. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا 2015 جىلدان باستاپ ەكى ەل اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىن زەردەلەۋ جانە كەلىسۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى.

وسى ماقساتتا ترانسشەكارا­لىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىن دايىنداپ، كەلىسۋگە قاتىستى قازاقستان-قى­تاي ارنايى جۇمىس توبى قۇ­رىلدى. قىتاي ءوز تاريحىندا بۇ­گىنگە دەيىن كورشى ەلدەرمەن سۋ ءبولۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ جو­نىندە بىردە-ءبىر حالىقارالىق شارت جاساسپاعانىن ەسكەرسەك، ارنايى جۇمىس توبىن قۇ­رۋ­دى ترانس­شەكارالىق وزەندەر سالاسىندا­عى ەكىجاقتى ىنتىماق­تاستىقتىڭ بەل­گىلى ءبىر جەتىستىگى دەپ ساناۋعا بولادى.

– كەلىسسوزدەر پروتسەسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر جانە ارنايى جۇ­مىس توبى قانداي جۇمىس ات­قاردى؟

– قازىر 31-باپتان جانە ونىڭ ماتىندەرىنىڭ ۇيلەستىرىلگەن نۇس­قا­لارىنان تۇراتىن سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسىنىڭ قۇرى­لىمى قالىپتاستى. سونىمەن قا­تار ۇكىمەتارالىق كوميسسيا دەڭ­گەيىندە كەلىسۋشى تاراپتاردىڭ سۋ رە­سۋرستارىنا قۇقىعىن، ولاردى دامىتۋ مۇددەلەرىن جانە ترانس­شەكارالىق وزەندەردىڭ ەكو­جۇيەسىن ساقتاۋدى كەشەندى تۇردە ەسكەرەتىن نورمالاردى قاراستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتار بار.

2015-2019 جىلدار ارالىعىن­دا ارنايى جۇمىس توبىنىڭ سۋ ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن كەلىسۋ پروتسەسى بەلسەندى ءوتتى. دەسە دە سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا پان­دەميانىڭ الەمدە تارالۋ سالدارىنان ءداستۇرلى فورماتتاعى كەزدەسۋلەردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بولعان جوق. سۋدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسسوز پروتسەسىندەگى قازاق­ستاندىق تاراپتىڭ ۇستانىمى ىلە وزەنىنىڭ سالاسىن كەمىندە 12 تەكشە مەتر كولەمىندە ۇستاپ تۇرۋ.

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، قى­تاي تاراپى دا ءوز شەكاراسىنا جا­قىن اۋماقتا ەكولوگيالىق اپات­تىڭ تۋىنداۋىنا مۇددەلى ەمەس. بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ 17-ءشى وتى­رىسىندا (2019 ج.قازان، بەي­جىڭ ق.) قىتايلىق تاراپ كەلىسىم جو­باسىن تالقىلاۋ كەزىندە تاراپ­تاردىڭ ەكوجۇيەلەرىن دامىتۋ مەن ساقتاۋ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە كەلىسىپ، بۇل بالقاش كولىنىڭ ەكو­لوگيالىق جاعدايى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. جوعارىدا كورسەتىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ورىنداۋ جانە سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ بولاشاقتا بالقاش كولى مەن ىلە وزەنى اتىرابىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.

– بالقاشتى ساقتاۋدىڭ پەرس­پەكتيۆاسى قانداي؟

– كولدىڭ جاي-كۇيىنە ۇنەمى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. قاراعاندى جانە الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماق­تارىندا 20 گيدروبەكەت جۇ­مىس ىستەيدى. جەرۇستى سۋلا­رىن زەرت­تەۋ 46-52 فيزيكا-حي­ميالىق ساپا كورسەتكىشتەرى (تەم­پەراتۋرا، ولشەنگەن زاتتار، مول­دىرلىك، سۋتەگى كور­سەتكىشى، ەرى­تىلگەن وتتەگى، 5 تاۋ­لىك ىشىندە وت­تەگىن بيوحيميالىق تۇ­تىنۋ، وت­تەگىن حيميالىق تۇتىنۋ، تۇز قۇرا­مىنىڭ باستى يوندارى، بيوگەندىك جانە بەيورگانيكالىق زاتتار، ورگانيكالىق زاتتار (مۇناي ونىم­دەرى، فەنولدار)، اۋىر مەتالدار) بويىنشا جۇرگىزىلەدى.

سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا باي­لا­نىستى ازىرلەنىپ جاتقان ۇلت­تىق جوبا شەڭبەرىندە كولدى ساق­تاۋ ماقساتىندا بالقاش ءۇشىن جەكە ءبولىم قاراستىرىلعان.

وسىلايشا، بالقاش كولى سياق­تى سۋ نىسانىنىڭ ساقتالۋى ەسكە­رىلىپ، ىلە وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستا­رىن ءبولۋ جونىندە قىتاي تاراپى­مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ، ونىڭ ىشىندە لاستانۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىن­دا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ترانس­شەكارالىق وزەندەر دەپار­تامەنتىنىڭ جۇمى­سىنداعى باسىم ستراتەگيا سانالادى.

 

اڭگىمەلەسكەن

جاقسىلىق مۇراتقالي،

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار