جولداستار! وسى سەسسيانىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ىسكەرلىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا كوشپەس بۇرىن, مەن وسى كەزەڭ ىشىندە ءبارىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزدى وزىنە اۋدارعان, ءبارىمىز ءۇشىن جانتۇرشىگەرلىك بولعان ءبىر ماسەلەگە توقتالعىم كەلىپ تۇر. بۇل – اشتىق تۋرالى ماسەلە.
قازىر اشتىق اپاتىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭىنەن وتتىك دەپ ەركىن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, اشتىق ءبىز ءۇشىن وتە اۋىر زارداپتارىن قالدىردى.
اشتىق كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن قيدى, اشتىق ءبىر شارۋاشىلىقتاردى كۇيرەتسە, باسقا شارۋاشىلىقتاردى قۇلدىراتتى, اشتىقتىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ باسىم بولىگى كەدەيلەندى, كوپتەگەن ادامدار اقىرىنا دەيىن كۇيزەلىسكە ءتۇستى.
اشتىقتان زارداپ شەگىپ, بىراق ءتىرى قالعانداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلادى, كۇيزەلىس پەن ناشار تاماقتانۋ سالدارىنان السىرەگەن بۇل ادامدار قازىر قانداي دا ءبىر اۋىر جۇمىستاردى ورىندايتىن جاعدايدا ەمەس. اشتىقتىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن بالا قورعانسىز قالدى.
جالپى, كەڭەستىك رەسەي فەدەراتسياسى تۇتاستاي جانە سونىڭ ىشىندە قكسر بارلىق كۇش-جىگەرىن اشتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇمساعانىن, رەسەي فەدەراتسياسى تۇتاستاي جانە سونىڭ ىشىندە قكسر تولىعىمەن اشتىق اپاتىمەن كۇرەسۋگە ارنالعان لاگەر سياقتى ەلگە اينالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
ورتالىقتاعى جانە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسيالارى اشىققان ادامداردى قۇتقارۋ ءۇشىن ەرەكشە كۇش-قايرات پەن باستامالارىن كورسەتتى.
اشتىققا قارسى كۇرەسكە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ىشكى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردان باسقا حالىقارالىق مەكەمەلەر دە قاتىستى, مىسالى, اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميتەتى (1921 جىلى شىلدەدە كومينتەرننىڭ باستاماسى بويىنشا بەرليندە قۇرىلعان كوميتەت. كوميتەت ءوز الدىنا اشىققان رەسەي جۇمىسشىلارىنا شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ كومەگىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىمەن قۇرىلىپ, ءوز قىزمەتىنىڭ العاشقى جىلىندا-اق ءبىر ميللياردتان استام گەرمان ماركاسىن جانە 700 مىڭ پۇتتان استام ءارتۇرلى ازىق-ت ۇلىك قورىن جىبەردى – س.ش.), قىزىل كرەست قوعامى ء(ىشىنارا حالىقارالىق سيپاتقا يە), امەريكالىق اشىققاندارعا كومەك اكىمشىلىگى (ارا («American Relief Administration» – امەريكان كومەك اكىمشىلىگى) ۇيىمىن ايتىپ وتىر – س.ش.) جانە كۆاكەرلەر (كۆاكەرلەر (اعىلش. Quakers, سوزبە-ءسوز «دۇرسىلدەيدى», ياعني جان-جاعىنا بەيجاي قارامايتىندار دەگەن ماعىنادا; اعىلشىن تىلىنەن وقىعانداعى اناعۇرلىم دۇرىس فونەتيكالىق ترانسكريپتسياسى – «كۆەيكەرلەر») – انگليا مەن ۋەلستەگى اعىلشىن رەۆوليۋتسياسى جىلدارىندا (XVII ع. ورتاسى) پايدا بولىپ, وزدەرىن «دوستاردىڭ ءدىني قوعامى» (اعىلش. Religious Society of Friends) دەپ اتاعان پروتەستانتتىق حريستيان قوزعالىسى. كۆاكەريزمنىڭ نەگىزگى يدەياسى – ادامدارعا ىزگىلىك نۇرىن شاشۋ, كومەكتەسۋ بولدى. حح ع. باسىندا ۇلىبريتانيا مەن اقش-تان كەلگەن كۆاكەرلەر بوسقىندارمەن, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇرباندارىمەن, ەدىل ايماعىندا (بۋزۋلۋك) اشتىققا قارسى جۇمىس ىستەدى. كۆاكەرلەر تاماقتانۋ ورىندارىن, اۋرۋحانالاردى, بالالار ۇيلەرىن, مەكتەپتەردى, قولونەر شەبەرحانالارىن اشتى – س.ش.) سياقتى شەتەلدىك قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى دا اشىققاندارعا كومەك كورسەتتى. بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى ۇيىمداسقان تۇردە اشتىققا قارسى كۇرەستى.
اشتىق ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە, اشىققانداردىڭ سانى 2 832 000 ادامعا جەتتى. بۇل ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارىندا بايقالدى. كوميسسيا ءوز قىزمەتىن قارقىندى تۇردە جۇرگىزە باستاعان سوڭعى مامىر جانە ماۋسىم ايلارىندا اشىققانداردىڭ سانى ازايا باستادى. سونىمەن قاتار جىلدىڭ جىلى مەزگىلى – كوكتەمنىڭ كەلۋىمەن بىرگە حالىق جەۋگە جارايتىن ءارتۇرلى ماۋسىمدىق قورەكتىك ازىقپەن جانە ازىق الماستىرۋشىلارمەن, مىسالى, تامىرلارمەن, كوكونىستەرمەن, بالىقپەن, سۇتپەن جانە جۇمىرتقامەن تاماعىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الدى.
وسىنىڭ ارقاسىندا اشىققاندار سانى ازايىپ, قازىرگى ۋاقىتتا اكوك بارلىعى 777 192 ادامدى تاماقتاندىرۋدا: ونىڭ 253 463-ءى ەرەسەك ادام بولسا, 422 729-ى – بالالار.
مىنە, قازىر اكوك-تان تاماق الاتىن ادامداردىڭ سانى وسىنداي. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن جانە زيانكەستەرمەن كۇرەس جونىندەگى جۇمىستاردى ىستەيتىن ادامداردى جاقسى تاماقتاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. ءشوپ شابۋ جانە استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ باستالۋىنا وراي اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيا اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنا تارتىلعان ادامداردى جاقسى تاماقتاندىرۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.
اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميسسياسى (جوعارىدا ايتىلعان كوميتەتتى ايتىپ وتىر – س.ش.) 1 248 بالانى جانە يندۋستريالىق ونەركاسىپتىڭ اسا ماڭىزدى وندىرىستەرىندە اۋىر ەڭبەكپەن اينالىساتىن 4 962 يندۋستريا جۇمىسشىسىن قورەكتەندىرەدى. اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميتەتى ءبىزدىڭ قايتا وركەندەپ جاتقان ونەركاسىپ پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسۋ ماقساتىمەن يندۋستريالىق ونەركاسىپ جۇمىسشىلارىنا قولداۋ جاسايدى. ءارى قاراي قىزىل كرەست قوعامىنىڭ كومەگىنە توقتالايىق. ول 14 000 ادامعا دەيىن بالالار مەن ەرەسەكتەردى تاماقتاندىرادى, سونىمەن قاتار مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى.
اشىققاندارعا كومەكتەسۋشى امەريكالىق كومەك اكىمشىلىگى نەمەسە «ارا» دەپ اتالاتىن ۇيىم اسحانالاردا بالالارعا قوسىمشا تاماق بەرۋ ارقىلى كومەكتەسۋدە, قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي كومەك 1 846 رەت ۇيىمداستىرىلعان. وسى اسحانالار قىزمەت كورسەتەتىن بالالار سانى – 304 912. سونداي-اق «ارا» الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ناقتى مۇقتاجدىعىنا قاراماي 520 100 [ازىق ۇلەسىن] بەرەدى.
بۇل ۇيىمنىڭ پرينتسيپتەرى ءبىزدىڭ اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيالار مەن اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن حالىقارالىق جۇمىسشى كوميتەتىنىڭ پرينتسيپتەرىنەن ءبىرشاما ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن قاتار «ارا» ءدارى-دارمەكتەرمەن جانە ءىش كيىم بەرۋمەن كومەك كورسەتەدى. ءبىزدىڭ وسى ۇيىمدارعا قاتىستى جۇمىسىمىز – ولاردى ءۇي-جايلارمەن, كولىك قۇرالدارىمەن, قۇرىلعىلارمەن, قۇرال-جابدىقتار جانە جانارمايمەن جابدىقتاۋ, سونداي-اق جەرگىلىكتى قاراجات ەسەبىنەن ولارعا تەلەفون قىزمەتىن ۇسىنۋ. كۆاكەرلەرگە كەلەتىن بولساق, ولار ءوز جۇمىسىن قوستاناي گۋبەرنياسىنىڭ اسا مۇقتاج جانە اشتىقتان زارداپ شەككەن ءۇش اۋدانىندا باستادى. ولار وندا 60 ۆاگون ازىق-ت ۇلىك جەتكىزدى. مىنە, مەملەكەتتىك كوميسسيالار مەن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى ۇيىمداردىڭ اشىققانداردى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن جابدىقتاۋى وسىنداي جاعدايدا.
سونىمەن قاتار جەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن حالىقتى كۇزدىك جانە جازدىق ەگىسكە قاجەتتى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلكەن جۇمىس اتقارعانىن ايتۋىمىز كەرەك.
ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا بارلىعى 457 783 پۇت كۇزدىك تۇقىم مەن 4 467 718 پۇت جازدىق تۇقىم جەتكىزىلدى جانە تۇرعىندارعا ءبولىنىپ, 76 172 دەسياتينا كۇزدىك ەگىن جانە 881 052 دەسياتينا جازدىق ەگىن سەبىلدى. ارينە, بۇل شىعىستاعى سەمەي مەن اقمولانى قوسپاعاندا, تەك باتىستاعى اشىققان 5 گۋبەرنياعا قاتىستى بولدى. بۇل قيىن جۇمىس گلاۆپوسەۆكوم (ەگىستىكتى ۇلعايتۋ جانە جەر وڭدەۋدى جاقسارتۋ جونىندەگى كوميتەت – س.ش.) ورگاندارى, تۇقىم بەستىگى جانە ولاردىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى تاراپىنان كاسىپوداق جانە پارتيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىلا ىقپال ەتۋى ارقىلى ورىندالدى. اشتىقتىڭ اۋىر كەزەڭىندە وسى جۇمىسقا تارتىلعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگى (60-قا جۋىق ادام) وزدەرىنىڭ قىزمەت ورىندارىندا قايتىس بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تۇقىم سەبۋ ناۋقانى ءۇشىن ورتالىق 185 ميلليارد رۋبل جىبەردى. بۇل اقشا ءبىزدىڭ اشىققان گۋبەرنيالارعا تاراتىلدى. سونداي-اق اشتىقتىڭ باس كەزىندە حالىقتىڭ اۋا كوشۋىن رەتتەۋ بويىنشا شارالار قابىلدانعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
قۇرال-سايمانداردى ساقتاۋ جانە جەم-ءشوپتىڭ جوقتىعىنان قىرىلۋ قاۋپى تۋعان جۇمىس مالىن ساتىپ الۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. ولار جەم-ءشوپ قورى بار قولايلى اۋداندارعا جونەلتىلدى. كوشىپ-قونۋ كەزىندە قالالار مەن تەمىر جول ستانسالارىنا جينالىپ قالعان بوسقىن حالىقتىڭ ءبىر بولىگى (59 029 ادام) ۇيىمداستىرىلعان تۇردە جىبەرىلسە, ءبىر بولىگى ولار ءۇشىن بولىنگەن عيماراتتارعا ورنالاستىرىلدى, وندا ولار تاماق الىپ, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. قاراۋسىز قالعان بالالارعا بالالاردىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن جاقسارتۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيا كومەك كورسەتتى. بۇل كوميسسيا قازواك جانىنداعى اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيانىڭ بالالار اراسىنداعى اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى ەرەكشە سەكتسياسى تۇرىندە بەكىتىلدى. بۇل كوميسسيا 575 بالالار ءۇيى مەن بالالاردى قابىلدايتىن 9 پۋنكت ۇيىمداستىردى. بالالار وندا كيىم مەن تاماق الدى. ءۇي-جايلار مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان بارلىق بالانى اشىققان ايماقتاردا قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولمادى, سوندىقتان بالالاردى ءبىزدىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دا, جالپى فەدەراتسيانىڭ دا اناعۇرلىم قولايلى اۋداندارىنا جىبەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. بارلىعى 18 496 بالا فەدەراتسيانىڭ ءارتۇرلى گۋبەرنيالارىنا ەۆاكۋاتسيالاندى. بۇل بالالار اسكەري-سانيتارلىق 16 پويىزبەن جونەلتىلگەن بولاتىن. قالعان بالالار – بالالار ۇيلەرىنە ورنالاستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا بالالار كەڭەستىك شارۋاشىلىقتاردا, اۋىلشارۋاشىلىق بالالار كوممۋنالارىندا جانە ت.ب. قامقورلىققا الىنعان. وسى وپەراتسيالاردىڭ بارلىعى ءۇشىن, اشتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇمسالعان قاراجاتقا كەلەتىن بولساق, ولار ورتالىقتان, قازواك-تان جانە گۋبەرنيالاردان, ءارتۇرلى گۋبەرنيالىق سالىقتار مەن ەرىكتى اۋدارىمداردان جانە قايىرىمدىلىقتان الىندى. سونىمەن قاتار قازواك جانىنداعى اكوك اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن كوميسسيالاردىڭ قورىنا ايتارلىقتاي اقشا قۇيعان 1-ءشى رەسپۋبليكالىق اشتىق لوتەرەياسىن ۇيىمداستىردى. وسى تۇستا ورتالىقتىڭ, سونداي-اق كۋرسك, ريازان, ماسكەۋ جانە ت.ب. بەكىتىلگەن گۋبەرنيالاردىڭ, قىزىل ارميانىڭ, جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەرەكشە قاتتى كومەكتەسكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى بولادى. ازىق-ت ۇلىك قورىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى شىركەۋ قۇندىلىقتارىن الۋدى جۇزەگە اسىردى, بىراق ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىندا بۇل شىركەۋ قۇندىلىقتارى ايتارلىقتاي كومەك بەرە المادى.
بۇل ءىستى قازواك جانىنداعى اكوك بىرىكتىردى جانە وسىنىڭ ەسەبىنەن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز شىركەۋ قۇندىلىقتارىنان تۇسكەن قاراجاتقا 27 ۆاگون ۇن ساتىپ الدى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ بۇل مولشەرى گۋبەرنيالارىمىزعا تاراتىلدى.
وسىنداي ماقساتپەن ءبىر رەتتىك ازاماتتىق سالىق ەنگىزىلدى, بىراق, شىنىن ايتقاندا, ول ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا ازىن-اۋلاق ناتيجە بەردى. قازواك جانىنداعى اكوك قولونەر مەن ونەركاسىپتىك جۇمىستاردى ۇلعايتۋ ءۇشىن ءبىر ميلليارد رۋبل جانە كەدەي تۇرعىنداردان ءجۇن جيناۋ ءۇشىن كۋستپرومعا (قاكسر قولونەر مەن ۇساق ءوندىرىس ءىسى جونىندەگى باس باسقارماسى – س.ش.) 8 ۆاگون نان ءبولدى. بۇل دايىندىق اشىققانداردان قۇرالعان ارتەلدەرگە تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى.
ودان ءارى قاراي جەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن حالىقتىڭ شارۋاشىلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن ورتالىق 225 ميلليارد رۋبل جانە 20 ۆاگون نان بوساتتى, ولار گۋبەرنيالارعا تاراتىلدى جانە جەر وڭدەۋمەن اينالىساتىن تۇرعىندارعا بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا نەسيە رەتىندە بەرىلەتىن بولادى.
قىرعىز اكوك-سى بارلىق گۋبەرنيالىق كوميسسيالارعا قىرعىز وتباسىلارىنىڭ قيراعان شارۋاشىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى مالدى جاعدايى جاقسى گۋبەرنيالاردىڭ تۇرعىندارى اراسىنان ەرىكتى قايىرىمدىلىق جولىمەن جيناۋدى ۇسىندى.
بىزدە سەمەي گۋبەرنياسى مەن اداي ۋەزىنەن كەلگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, سەمەي گۋبەرنياسىندا قازىرگە دەيىن 1500 باس مال جينالدى, ال اداي ۋەزىندە قانشا ەكەنىن قازىر ايتا المايمىن, بىراق بەلگىلى ءبىر سانى بار. بۇل مالدى ورتالىق كوميسسيا اشتىققا ۇشىراعان جەرلەردەگى مال باعاتىن قىرعىز تۇرعىندارى اراسىندا بولەتىن بولادى.
مالدى ءبولۋ جوسپارىن ازىرلەۋ جەر-سۋ حالكوماتىنا تاپسىرىلدى.
بۇدان ءارى قاراي قازواك جانىنداعى اكوك جەر-سۋ حالكوماتىنىڭ گلاۆپوسەۆكومىنا وسى جىلدىڭ كۇزىنە كۇزدىك ەگىس ناۋقانىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ بويىنشا جۇمىستاردى باستاۋدى تاپسىرعانىن ايتا كەتۋىم كەرەك.
كۇزدىك تۇقىمعا, ءتىرى جانە ءولى كۇش قۇرال-سايماندارعا وتىنىشتەر جاسالدى.
استىق پەن شوپتەن كۇتىلىپ وتىرعان جاقسى ونىمگە قاراماستان, اسىرەسە, ءوز جەرىنە ەگىن ەگۋگە مۇمكىندىگى جوق قيراعان شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپتىگىن, سونىمەن قاتار اشتىق كەزىندە بار مالىنان مۇلدەم ايىرىلعان كەدەي قىرعىز مالشىلارىنىڭ ەداۋىر سانىن جانە اشتىق كەزىندە اتا-اناسىز قالعان بالالار سانىنىڭ كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق كوميسسيا بارلىق حالىقتى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن ەگىستىك القابىنىڭ ازدىعى سالدارىنان استىقتىڭ جەتكىلىكسىز بولاتىنىن دا ەسەپتەپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
وسىعان بايلانىستى اكوك حالىققا كەم دەگەندە 1923 جىلدىڭ جازىنا دەيىن كومەك كورسەتۋ كەرەك دەپ سانايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازواك جانىنداعى اكوك ءارى قارايعى جۇمىس باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزۋدە جانە اشتىق اپاتىنىڭ بارلىق زاردابىن تۇپكىلىكتى جويۋ مەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىنە وندىرىستىك كومەك ۇستانىمىن قويادى.
جالپى العاندا, ايتىلعان جايتتاردى وسى سەسسيادا سىزدەرگە جەتكىزۋدى قاجەت دەپ سانايمىن.
ءماتىندى اۋدارىپ, العى ءسوزى مەن تۇسىنىكتەرىن جازعان ءسابيت شىلدەباي
