قازاقستان • 13 مامىر، 2021

جاستاردىڭ «اقيقات» ساياسي پىكىرتالاس كلۋبى. نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى ۇيىمداستىرعان تاماشا حابار ەدى

98 رەت كورسەتىلدى

قازاق تەلەۆيزياسىنداعى جاستار باعدارلاماسى 1980-جىلداردىڭ اياعىندا قوعامداعى ماڭىزدى جانە كۇردەلى ماسەلەلەردى ءوز الىنشە شەشۋگە تىرىستى. ول بىرتە-بىرتە اقپاراتتىق-كور­كەمدىك تۇرعىداعى حاباردان پىكىر­تالاس، تالداۋ-ساراپتاۋ باعىتىنا اۋىسا باس­تادى.

مەن مۇنى جاستار رەداك­تسيا­سىنىڭ باسشىلىعىنا نۇرتىلەۋ يمان­عالي ۇلىنىڭ كەلۋىمەن تىكە­لەي بايلانىس­تىرا قارايمىن. ويت­كەنى ءدال سول كەزەڭدە جاستار باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى قازاق ۇلتىن ەسەڭگىرەتكەن اشارشىلىق، ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جاڭاشا كوزقاراسپەن باعالاپ، زەردەلەپ كورسەتۋ، ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە اتسالىسۋ، تاريح شىندىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇلەس قوسىپ، جاستاردى ۇلتتىق بۇلاقتان سۋسىنداتۋ بولدى. مۇندا تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ سەبەبى قاراستىرىلدى، شىندىق اشىنا ايتىلدى. اۋەلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى ارنايى حابار ۇيىمداستىرۋعا باتىل قادام جاسالىپ، حالىقارالىق ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمىنىڭ، اسكەريلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلىپ، ءالى كورسەتىلە قويماعان بەينە كورىنىستەر ەكرانعا شىعارىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ال­ماتىداعى حالىقتىڭ تولقۋىن باسىپ-جانشۋ ءۇشىن اكەلىنگەن ارنايى اس­كەردىڭ اراسىندا بولىپ، «ناگرادتالعان» قىرعىزستاندىق ازامات ماسكەۋدىڭ سايا­ساتىمەن كەلىسپەگەندىكتەن، سول ماراپا­تىنان باس تارتىپ، ونى «اقيقات» حابارىنا جى­بەرىپتى. مۇنى ءبىز سول حابارىمىزدا كور­سەتتىك.

دەموكراتياعا اياق باسقان ال­­عاش­­­قى جىلدارى وسى جاستار باع­دار­­لاما­سىنداعى حابارلاردىڭ ءبىرى «اقيقات» ساياسي پىكىرتالاس كلۋبى بولدى. جۇرت ساياسي سوزدەر، تۇككە تۇرمايتىن جينالىستار مەن تالاس-تارتىستان گورى ءبىلىم بەرەتىن، ادامدى ويلاۋ مەن قا­جەتتى قورىتىندىلار جاساۋعا باۋلي­تىن حابارلاردى ۇناتىپ، كۇتەتىن. «قارىز بەن پارىز»، «اقيقات» ۇشتالا تەرەڭدەي تۇسسە دەگەن تەلەۆيزيا سالاسى ماماندارىنىڭ پىكىرى «اقيقاتتىڭ» دا «پارىز بەن قارىز»، «جۇرەكتەن قوزعايىق» ءتارىزدى ساليقالى حاباردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن دالەلدەسە كەرەك. كەيىن ساعات اشىمباەۆتىڭ قولداۋىمەن «جۇرەكتەن قوزعايىق» پەن «اقيقات» باعدارلامالارىنىڭ باسىن قوسۋ ارقىلى ەكى ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساباق­تاستىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە بىر­لەسكەن وتىرىس وتكىزىلگەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەس. وعان ا.سارسەنباەۆ، ۇ.سىدىقوۆ، ءا.نىسانباەۆ، م.ءتاتىموۆ قاتىستى. مەن دە حابارعا دايىندىق بارىسىنان باستاپ قاتىسىپ، وسى كىسىلەردىڭ ورتالارىندا بولعانىمدى ءوزىمنىڭ قوعامدىق ءومىرىمنىڭ ماڭىزدى، مازمۇندى جانە قيماس كەزەڭى دەپ ەسەپتەيمىن. «اقيقات» كلۋبىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى، وندا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋى، شى­عۋى، ونىڭ شەشىلۋ جولى تولىق، جان-جاقتى تالداناتىنىندا بولاتىن. ويتكەنى بۇل حابار حالىقتى مەزى قىلعان پىكىرلەرگە سوقپاي، ناقتى تالداۋ مەن ۇسىنىستار جاساۋدى ماقسات تۇتتى. ءبىز، د.كوشىم، ا.جۇمادىلداەۆ، ج.قۋانىشالى، ز.كەنجاليەۆ، ب.اياعان ءبارىمىز كلۋبتىڭ جۇمىسىنا تۇراقتى تۇردە قاتىسقانداردىڭ اراسىندا بولدىق. كلۋبتىڭ ءاربىر وتىرىسى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالاتىن. ول الدىن الا ءوزارا ويلاستىرىلىپ، ونى دايىنداپ وتكىزۋدى ارامىزدان ءبىر ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن. وسى وتىرىستارعا ە.اسقاروۆ، ن.فوكينا، ح.قوجاحمەتوۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعا­لارمەن قاتار ەلىمىزدىڭ باسقا دا كوپتەگەن تانىمال ازاماتتارى قاتىسىپ، ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ، تۇشىمدى ويلارىن ورتاعا سالىپ وتىردى. بۇل حاباردىڭ رەجيس­سەرى ءلاززات ساپاقوۆا بولدى، ال وپەراتورى مارقۇم رۋبيك ياحين ەدى.

ن.يمانعالي ۇلى حابارعا ءوزى تىكەلەي قاتىسپاسا دا، ول ونىڭ رۋحاني شابىتتاندىرۋشىسى بولدى. ول – تەرەڭ ءبىلىمدى، اشىق، ادال، شىندىقتى كوزگە ايتاتىن ادام بولاتىن. ارقالى ازاماتتىڭ ءسوزى وقتاي ەدى. حاباردى دايىنداۋ بارىسىندا، ءتىپتى ودان كەيىنگى پىكىرالىسۋلاردا ەلدەگى قوعامدىق ۇدەرىستەر مەن كۇن­دەلىكتى احۋالعا قاتىستى باسقا دا كوپ­تەگەن ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەتىن. نۇرەكەڭ حابارعا شىعارىلاتىن ما­سەلەلەردى تالقىلاۋعا قوسىلىپ، ءبىزدى تىكەلەي ەفيردىڭ قىر-سىرىنا، تەلە­جۋرناليستيكانىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنە نازار اۋدارۋ مەن ونىڭ قيىندىقتارىن ەڭسەرۋگە، ءوزىمىزدى ەركىن ۇستاۋعا ۇيرەتىپ، اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ وتىرۋشى ەدى. ءوز تاجىريبەسىمەن دە بولىسەتىن-ءدى. بىردە ول ءوز حابارىنا ونەرتاپقىش-عالىمدى شاقىرادى. ەفيردىڭ الدىندا كەلگەن قوناق ونەرتابىسىن ونىڭ ماكەتى نەگىزىندە تاپتىشتەپ تۇرىپ ايتىپ بەرەدى. ال حابار باستالعاندا نۇرەكەڭنىڭ العاشقى كىرىسپە ءبىر-ەكى سۇراعىنا ء«يا-جوق» دەپ قانا قىسقا قايىرىپ وتىرىپ الادى. سول كەزدە ن.يمانعالي ۇلى تىكەلەي ەفيردى ۇزبەس ءۇشىن كوپ ويلانباستان، ورتادا تۇرعان ماكەتتى كورسەتىپ: «مىنا جەرى قالاي، دۇرىس پا ءوزى؟» دەگەنى سول-اق ەكەن، الدىندا وتىرعان ستۋديا قوناعى ءمۇدىرىسسىز سايراي جونەلىپتى.   

ءالى ەسىمدە، مەن قازاقستان تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارىنا قاتىستى تاقىرىپتى دايىنداپ، وتكىزدىم. وندا اشارشىلىق، ساياسي قۇعىن-سۇرگىن، ۇلت ماسەلەسى جانە تاعى دا باسقا وزەكتى دە وتكىر تا­قى­رىپ­تار كوتەرىلگەن ەدى. كلۋبتىڭ كەلەسى وتىرىستارىنىڭ بىرىندە مەن گ.كول­بيننىڭ ءتىل ساياساتىنا بايلانىس­تى ۇستانىمىن اشكەرەلەپ، ونىڭ ەكى­جۇزدى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعاندىعىن تىكەلەي ەفيردە اشىق ايتقانىم بار. وسى جانە باسقا دا «قاتتى كەتكەن» جەرىمىز ءوتىپ كەتكەن بولار، جاز ايىندا كولبيننىڭ كومەكشىلەرىنىڭ ءبىرى قالادا قالعان ءلاززات ساپاقوۆا مەن اسقار جۇمادىلداەۆتى تاۋىپ الىپ، سۇراقتىڭ استىنا العان كورىنەدى. اقىرىندا، جاڭاعى كەلگەن «كومەكشىنىڭ» تۇيسىگى بار ادام بولسا كەرەك، «كوكەلەرىڭە كوپ تيىسە بەرمەسەڭدەرشى» دەپ، كەتە بارىپتى. جازعى دەمالىسقا شىعىپ، الماتىدان اۋىلعا كەتىپ قالعان ءبىز ءۇشىن ءلاززاتتىڭ «تاياق» جەپ، جۇرەگىنىڭ قىسىلعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار.

بەلگىلى جاس اقىن ەرىك اسقاروۆ جەزقازعان وبلىسىندا سايلاۋعا ءتۇسىپ، اۋداندىق پارتيا كوميتەتى تاراپىنان كەدەرگىلەرگە تاپ بولعانىن اشىپ سالعاننان كەيىن، ءبىزدىڭ پارتياعا قا­تىستى تاقىرىبىمىز «پارتياعا كومسومول ارقىلى ءوتۋ مىندەتتى مە؟» دەگەن اتاۋمەن گازەتتەردەگى تەلەارنانىڭ باع­دارلاماسىنا جاريالانىپ، حاباردىڭ ءوزى تىكەلەي ەفيردەن الىنىپ تاستالىپتى. ءبىز ءبارىمىز ءبىر اۋىزدان بۇعان قارسى بولىپ، اتقارۋشى ديرەكتور بىلەم، ر.جۇ­ماباەۆ دەگەن كىسىنىڭ كابينەتىنە شاقىرىلىپ، قىزۋ پىكىر الىسۋدان كەيىن باعدارلامامىزبەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ شىقتىق. ءبىز ءۇشىن «اقيقات» ساياسي كلۋبى ۇلكەن ءومىر مەك­تەبى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسقانداردىڭ بارلىعى الەۋمەتتەنۋ تاجىريبەسىن جيناقتاپ، قوعامدىق-ساياسي ىسىلۋ جولىنان ءوتتى. لەبى جاقىنداپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىكتى ىشكى جان دۇ­نيەلەرىمەن، بۇكىل بولمىسىمەن سانالى تۇردە تۇي­سىكتەنۋگە ۇيرەنىپ، ول ءۇشىن تەر توگىپ، قىزمەت ەتۋگە، ونى قابىلداۋعا وز­دەرىن  دايىنداعانداي بولدى. ءبىز ازات­تىقتىڭ اق تاڭىن اسىعا كۇتتىك، ونىڭ كەشىكپەي اتا­تىنىنا كامىل سەندىك.

ەفيرگە شىققان جىلعا جۋىق ۋاقىتتا 13 حابار دايىندالىپ، «اقيقاتقا» مىڭ­نان استام حات كەلىپتى. ولاردىڭ كوپ­­شىلىگى جامبىل، شىمكەنت، سەمەي، اقمولا، جەزقازعان، قاراعاندى وبلىس­تارىنان جانە 60-70 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردەن ەدى. ولاردىڭ كوبىن جاس­تار، تەك 13 پايىزىن قاريالار جازعان كورىنەدى. بۇل حات­تى قولمەن جازىپ، كونۆەرتپەن پوشتا ار­قىلى جىبەرەتىن كەز بولعانىن ەسكەرەر بولساق، ونى ەلەۋگە تۇرارلىق وقيعالار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ول ۋاقىتتا ءسوزدىڭ قۇدىرەتى مەن تەلەكامەراعا عانا سەنىم ارتۋشى ەدىك. ونىڭ ۇستىنە بۇل باعدارلامالارعا كەزىندە توسقاۋىل دا از بولماعانىن سەزەمىن. الايدا پارتيا باسشىلىعى ەندى بۇرىنعىشا ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ، كەيبىر «ەركىندىكتەر مەن بوستاندىقتارعا» جول بەرۋگە ءماجبۇر بولعانى دا تۇسىنىكتى.

ن.يمانعالي ۇلى جۇرگىزگەن «وي­كوك­پار» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى وسى «بوس­تاندىقتىڭ» ءبىر كورىنىسى ەدى. ول ءسوز ساپتاۋ، حاباردى كوپشىلىك تۇسىنەتىندەي ەتىپ ۇيىمداستىرۋ، ەفيرگە قاتىساتىن ادامداردى تاڭداۋ شەبەرلىگىمەن، حالىقتىڭ ءداستۇرىن تەرەڭ بىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. جاڭاشا كوزقاراسقا، ۇي­رەنشىكتى سۇراقتاردان گورى توسىن سا­ۋالدارعا بۇيرەگى ۇنەمى بۇرىپ تۇراتىن ديالوگتىڭ قاس شەبەرى نۇرتىلەۋ سۇراقتى جاۋاپ بەرۋشى ادامنىڭ كوپتەن كۇتىپ وتىرعان ماسەلەسىندەي ەتىپ جۇيەلى تۇردە قويا بىلەتىن ەدى. الدىمەن جەڭىلىنەن باس­تاپ، سودان كەيىن اۋىرىنا كوشەتىن. كوزىلدىرىك ۇستىنەن قىران سياقتى قا­راعانى الدىنداعى ادامدى رەنتگەننەن وتكىزگەن سياقتى، ونىڭ نە ويلاپ، نە قويىپ وتىرعاندىعىن ءبىلىپ وتىراتىنداي اسەر قالدىراتىن. سوندىقتان ول كەز كەلگەن اداممەن ەركىن پىكىرلەسىپ، ونى وزىنە باۋراپ الىپ، ءتىل تابىسا كەتەتىن. وسىنداي ادامي جانە كاسىبي قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا نۇرتىلەۋدىڭ تەك وزىنە عانا ءتان جانە ەشكىمگە ۇقسامايتىن جۋرناليستىك قولتاڭباسى مەن تەلەجۋرناليستيكا مەكتەبى قا­لىپتاستى.

ول ءوزىنىڭ العاشقى اۆتورلىق باعدار­لاماسىندا بولسىن، جاس­تاردىڭ «اقيقات» ساياسي پىكىرتالاس كلۋبىن ۇيىمداستىرۋ مەن ودان كەيىنگى بارلىق شىعار­ماشىلىق جانە قوعامدىق ەڭبەگىندە بولسىن، ۇنەمى كاسى­بي بىلىكتىلىك پەن جوعارى جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. وسى جۇمىس بارىسىندا نۇر­تىلەۋ وزىق ويلى پاراساتتى ازاماتتار تاربيەلەۋگە، قوعامدىق ويدى قالىپ­تاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. «اقيقات» كلۋ­بىنىڭ قۇ­رىلۋى قازاق تەلەۆيزياسىنا جاڭا ءپى­شىن، ءتۇر ەنگىزىپ، حاباردىڭ مازمۇنى، تاقىرىبى، يدەياسى، ءتىلى مەن ءستيلى وزگەرە باستادى. ماسەلەگە عىلىمي تۇرعىدا تالداۋ جاساۋ، جاستاردىڭ بويىنا جاڭا پىكىرتالاس مادەنيەتى مەن تاجىريبەسىن ءسىڭىرۋ باعىتىنداعى العاشقى داندەر قۇنارلى توپى­راققا ءتۇسىپ، جەمىسىن بەرە باستادى. بۇل ىسكە مۇرىندىق بولىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى نۇرتىلەۋ يمان­عالي ۇلى بولاتىن...

اتتەگەن-اي، ءومىر قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ما دەسەم، ول تىپتەن قاس قاعىمداي ەكەن-اۋ... ەگەر نۇرتىلەۋ ورتا­مىزدا بولسا، بۇگىن ءبىز ارامىزدا ەكى جاس ايىرماشىلىققا قاراماستان، ءبىر اي جانە ءبىر كۇندە تۋعاندىقتان «تۇيدەي قۇرداستار رەتىندە» ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇت­تىقتاپ قالجىڭداسىپ جاتار ما ەدىك...

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ،

قوعام قايراتكەرى، ساياساتتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

بيىل 755 اۋىل اكىمى سايلانادى

قوعام • بۇگىن، 12:15

ۇقساس جاڭالىقتار