قازاقستان • 13 مامىر، 2021

مەملەكەتتەر اتاۋلارى قاشان تۇپنۇسقا ءتىلدىڭ نەگىزىندە جازىلادى؟

208 رەت كورسەتىلدى

وسىدان 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن الاش ارداقتىسى ساكەن سەيفۋللين «قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ەدى. بۇل قاتەنى تۇزەتۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ماناپ شاميل دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جازعان ماقالاسىندا ساكەن سەيفۋللين «قازاقستاننىڭ ورتالىق ۇكىمەتى «كيرگيز» دەگەن ەسىمدى جويىپ، «قازاق» دەگەن ەسىمدى قولدانۋعا جارلىق (دەكرەت) شىعارۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن.

قازىرگى كەزدە ءوز ەلىمىزبەن قاتار وزگە ەلدىڭ اتىن دۇرىس جازۋ دا ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. الەم تىل­دە­رىندە حوندۋراس پەن حايتي دەپ اتا­لاتىن مەملەكەتتەر قازاق تىلىندە نە­لىكتەن گوندۋراس، گايتي بولىپ جازى­لادى؟

ادەتتە ءبىر ەلدىڭ اتاۋى باسقا تىلگە ارنايى اۋدارماسىز، ترانسليتەراتسيا تاسىلىمەن، ياعني ءماتىندى ەش وزگەرىسسىز جازۋ ارقىلى بەرىلەدى. بىرقاتار تىلگە شولۋ جاساپ، Haiti مەملەكەتى تەك ورىس، ۋكراين، بەلارۋس تىلدەرىندە عانا «گايتي» دەپ جازىلاتىنىن بايقادىق. ءبىز دە «گايتي» دەپ جازامىز. ويتكەنى مەملەكەت اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى مەن اۋدارماسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداعان «قازاقشا-اعىلشىنشا-ورىسشا ديپلوماتيالىق سوزدىكتە» بەكى­تىلەدى. سوزدىك جۇمىسىنا ابى­لاي حان اتىنداعى قازاق حالىق­ارا­لىق قاتىناستار جانە الەم تىل­دە­رى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-عالىمدارى، احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تەرمينولوگ-عالىمدارى، ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى زاڭ ينستيتۋتى لينگۆيستيكالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى اتسالىسقان كورىنەدى. سوڭعى سوزدىك 2013 جىلى 2004، 2006 جىلدارى قۇراس­تى­رىلعان سوزدىكتەر نەگىزىندە دا­يىن­­دالعان.

رەداكتسيا القاسى العىسوزدە شەت ەلدەر مەن ولاردىڭ باس قا­لا­لارىنىڭ قازاق تىلىندەگى اتاۋ­لارىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ جانە ونىڭ ورتاق نورماسىن قا­لىپ­تاستىرۋ ماڭىزدى ەكە­نىن اتاپ وتەدى. وسىلايشا، شەتەل­دەر­دە­گى ديپلوماتيالىق جانە كون­سۋل­دىق مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەي­تىن قازاقستاندىق ديپلو­مات­تار­دىڭ جان-جاقتى زەرت­تەۋى­نىڭ ناتيجەسىندە سوزدىك ازىرلەنگەنىن جازادى. دەگەن­مەن قانداي تىلدىك نورماعا نە ەرەجەگە سۇيەنگەنى تۋرالى ايتىلماعان. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءسوز ەتكەن توپونيميكانى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ويىنا تولىقتاي قوسىلامىز. الايدا باسقا مەملەكەتتەردىڭ اتاۋىن جازۋدا ءالى دە بىرىزدىلىك جوق.

اۋىزەكى تىلدە ءبىرازى «ۆەن­گر­يا» دەپ اتاپ ۇيرەنگەن ماجارس­تاننىڭ قازاقشالانۋىنا توق­تا­­لايىق. رەس­پۋبليكانىڭ جاڭا كون­س­تي­تۋتسياسىندا 2012 جىل­­دىڭ 1 قاڭ­تا­رى­نان باس­تاپ «مەملەكەت اتاۋى «ماديا­رور­ساگ» بولىپ جازىلادى» دەپ كورسەتىلگەن. سوزدىك اۆتورلارى «تۇركى تىلدەرىنە ءتان تاريحي-لينگ­ۆيستيكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاق تىلىندە «ماجارستان» ەتنوپوليتونيمىن پايدالانۋ ۇسىنىلدى» دەپ جازا­دى. وسى سىندى ەۋروپا، اۋس­تريا، اۋستراليا، ىستانبۇل، مىسىر، ءۇندىستان سياقتى «قازاق­شالانعان» بىرقاتار توپونيم­دەر­دى مىسالعا كەلتىرەدى. ايتسە دە ولاردان باسقا مەملەكەت­تەر اتاۋى ورىس تىلىندەگى نۇس­قا­­سىمەن بىردەي. بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا، گوندۋراس، گاۆاي دەپ اتاپ، جازىپ ءجۇرمىز. ادە­بيەت­­تەن قازاق ۇعىمىنا لايىق­تال­عان شام قالاسى تۋرالى ءجيى وقىدىق ەمەس پە؟ الايدا سيريا استاناسىن ءبارىبىر دە داماسك دەپ جازامىز.

فرانتسۋزداردىڭ وزدەرى «پاعي» دەپ اتايتىن باس قالاسىن ءبىز تاعى دا «پا­ريج» دەگەنگە جۇگىنەمىز. Lingua franca دەپ بەلگىلەنگەن اعىلشىن تىلىندە – Paris. باۋىرلاس تۇ­رىك حالقى ءدال وسى نۇسقانى قولدا­نا­دى.

جالپى، بۇل ماسەلە مەملەكەت اتاۋلارىمەن شەكتەلمەيدى. مىسالى، ءبىز نەمىس­تىڭ حيتلەرىن «گيتلەر»، ال حارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىن «گارۆارد» دەپ اتاپ ءجۇرمىز. «ح» ءارىپىنىڭ «گ» رەتىندە ترانس­لي­تەرا­تسيالانۋى وسى سالا­داعى جالعىز ماسەلە ەمەس. ويت­كەنى ءبارىمىز «ەينشتەين» دەپ تاني­تىن عالىمنىڭ اتى اسىلىندا «اين­شتەين». 

شەكسپيردىڭ «حاملەتىن» قازاق تىلىنە ءماجيت داۋلەتباەۆ پەن حاميت ەرعاليەۆ اۋداردى. تۇپنۇسقادان ەمەس، ورىس تىلىنەن اۋدارىلعاندىقتان ايگىلى كەيىپ­كەر قازاق وقىرماندارىنا «گام­لەت» بولىپ جەتكەن.

دجوان روۋلينگتىڭ فەنتەزي جانرىنداعى 7 كىتاپتان تۇراتىن Harry Potter روماندار جەلىسى جاقىندا «قازاقشا سويلەدى». Steppe & World Publishing باسپا ءۇيىنىڭ باستاما­س­ى­مەن اۋدارىلعان كىتاپ­تار­دا تۋىندى كەيىپكەرلەرىنىڭ اتى تۇپنۇسقاداعىداي، قازاق تىلىنە ترانس­ليتەراتسيامەن بەرىلگەن. بۇل الەۋمەت­تىك جەلىدە تالقى­لا­نىپ تا ۇلگەردى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەكشى، «ونى اۋدارۋدىڭ نە قاجەتى بار؟» دەگەن پىكىر دە ايتىلدى. دەگەنمەن ورىس تىلىنەن بىزگە «گەرميونا» بولىپ جەتكەن ءحارريدىڭ دوسى جاقىندا شىققان اۋدارمادا ء«حارميونا» بولىپ كورسەتىلگەن. ال ول تۇپنۇسقادا، ياعني اعىل­شىن تىلىندە ءحارمايوني ەدى.

گايتي دەمەكشى، گايتيليىكتەر كرەول تىلىندە سويلەيدى. ناقتى­سىن ايتقاندا، فرانتسۋز ءتىلىنىڭ نەگىزىندە «قولدان جاسالعان» ءتىل. كرەول ءتىلى بەلگىلى ءبىر ءتىل­دىڭ گرامماتيكاسىن نەگىزگە الىپ، ءوز ءتىلىنىڭ لەكسيكاسىن قول­­دا­نادى. ال اعىلشىننىڭ «h» ءار­پىنىڭ ورىس تىلىنە «گ» بولىپ ءتارجىمالانۋى رەسەيلىك لينگ­ۆيس­تەرلىڭ وزدەرىنە دە قىزىق. ولار مۇنى ورىس تىلىندە اتال­عان ارىپكە ساي دىبىس تابىلماۋدان دەپ تۇسىندىرەدى.

جەر-سۋ اتاۋلارى ورىس ءتىلى ار­قى­لى اۋدارىلادى دەيمىز. قازاقس­تان­نىڭ وزگە تىلدەردە «كازاحستان» بولىپ ايتىلىپ، جازىلىپ كەتتى.  ويتكەنى كسرو قۇرامىندا رەس­پۋب­ليكامىز «كازاحسكايا سسر» دەپ اتالدى. ەلىمىز ەگەمەن­دىك­كە قول جەتكىزگەننەن كەيىن قازاقس­تان­دىق سپورتشىلار ەڭ العاش رەت 1996 جىلى اتلانتاداعى جازعى وليمپيا ويىندارىنا اتتاندى. ءدۇبىرلى دودانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەل سپورتشىلارى «Kazakstan» دەگەن اتاۋدى العا ۇستادى. ال 2000 جىلى سيدنەيدە وتكەن وليمپيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەرماحان ىبرايموۆ باستاعان سپورتشى­لار بۇگىندە رەسمي دەپ سانالاتىن «Kazakhstan» دەگەن ايشىق­تى اتاۋمەن تورتكۇل دۇنيەگە تا­نىل­دى. ءتورت جىل ىشىندە مۇن­داي وزگەرىسكە قانداي ەرەجە سەبەپ بولعانىنا جاۋاپ تابا العان جوق­پىز. ويتكەنى «قازاقستان» لاتىن گرافيكاسىنا «Kazakstan» بولىپ ترانسليتەراتسيالانادى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ 2016 جىلى سەنات توراعاسى كەزىندە اعىلشىن تىلىندەگى «Kazakhstan» ورنىنا «Qazaqstan» دەپ جازۋدى ۇسىندى. «Qazaqstan Kazakhstan-عا قا­راعاندا مەم­لە­كەتىمىزدىڭ ءتۇپ ماق­سا­تىن اي­شىق­تاي تۇسەدى» دەپ جازدى ول Twitter-دەگى پاراقشاسىندا. وسى پىكىر ايتىلعاننان كەيىن بىرقاتار قۇرىلىم ءوز اتاۋىن وسى نەگىزگە سالىپ، رەبرەندينگ جاساپ تا ۇلگەردى. سودان بەرى بۇل جازۋعا حالىقتىڭ دا كوزى ۇيرەنىپ قالعانداي. وزگە ەلدەردىڭ اتاۋىن دۇرىس جازباس بۇرىن ءوز ەلىمىزدىڭ دە باسقا تىل­دەگى اتاۋىنا ءمان بەرەتىن كەز كەل­گەن شىعار. ەندەشە الەمگە «Qazaqstan» اتاۋىمەن تانىلاتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى!

ال شەت ەلدەردىڭ اتاۋىن جا­زۋدا نەگىزگە الىپ وتىرعان «ديپ­­لو­ماتيالىق سوزدىكتىڭ» قۇ­­راستى­رۋ­شى­لارى ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋلەردى قۋانا قابىل­داي­مىز دەپ كورسەتكەن مەكەن جايعا حابارلاسقانىمىزدا، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى مەم­لە­كەت­تىك ءتىل ساياساتى باس­قار­ماسى بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعى نازاردا، ءتىپتى جۇمىس توبى ىسكە كىرىسىپ جاتقانىن ايتادى. دەگەنمەن ءتىل ماماندارى ەمەس ديپلوماتتار دايىنداپ جاتقان جاڭا سوزدىكتىڭ قاشان دايىن بولاتىنىنا ناقتى جاۋاپ الا المادىق. ازىرگە وزگە ءتىلدىڭ ىقپالىنان اجىراۋ وڭاي بولماي تۇر...

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار