ناپولەوننىڭ مۇراسى جونىندەگى پىكىر باياعىدان-اق ەكىگە بولىنگەن. ونى جاقتايتىندار قازىرگى فرانتسۋز مەملەكەتىن قۇرۋداعى ءرولىن جوعارى باعالايدى. سىنايتىندار ميلليونداردى قۇل ەتكەن وتارلاۋشى رەتىندە ايىپتايدى. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ قازىرگى تاڭدا وزەكتىلىگى ارتتى. اسىرەسە, وتكەن ايدا وتستاۆكاداعى 20 گەنەرالدىڭ اشىق حاتى جاريالانعاننان كەيىن ءتىپتى كۇشەيە ءتۇستى.
گەنەرالداردىڭ ايتۋىنشا, فرانتسيا بۇگىندە ىدىراۋ ءساتىن باستان كەشىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, «يسلاميزم مەن banlieue ورداسى» (فرانتسۋز قالالارىنىڭ ماڭىنداعى كەدەي, يمميگرانتتار مەكەندەگەن ايماقتار) سەكىلدى «قانقۇيلى قاۋىپ» بار. كەلەسى قاۋىپ – «فرانتسيانى, ەلدەگى مادەنيەت پەن ءداستۇردى» مانسۇقتايتىن راسيزمگە قارسى قوزعالىس كورىنەدى.
فرانتسيانىڭ كوپ ۇزاماي تارايتىنى تۋرالى بولجام بۇگىن تۋىنداپ وتىرعان جوق. ميشەل حۋەلبەك 2015 جىلى جاريالاعان «باعىنۋ» رومانىندا فرانتسيادا اق ءناسىلدى ۇلتشىل قوزعالىس سايلاۋدا جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن زايىرلى سولشىلدار يسلام ۇكىمەتىن قۇرۋدى قولداۋى تۋرالى جازعان.
بىراق فرانتسۋز يستەبليشمەنتى ارقاشان مۇنداي اڭگىمەلەردى جوققا شىعارادى. «فرانتسيا – ميشەل حۋەلبەك ەمەس ... بۇل توزىمسىزدىك, جەككورۋشىلىك جانە قورقىنىش ەمەس», دەپ مالىمدەدى سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر مانۋەل ۆاللس «باعىنۋ» رومانى جاريالانعاننان كەيىن. سول سەكىلدى فرانتسيانىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى جان كاستەكس گەنەرالداردىڭ حاتىن «ەڭ قاتاڭ تۇردە ايىپتايتىنىن» جەتكىزدى.
ايتسە دە, ەلدە بۇعان كەلىسپەيتىندەر كوپ. حاتتى مىڭداعان بەلسەندى مەن زەينەتكە شىققان اسكەريلەر قولدايتىنىن ءبىلدىردى. LCI (مەملەكەتتىك جاڭالىقتار ارناسى) جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناماعا سۇيەنسەك, رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى (58 پايىز) گەنەرالداردىڭ يەرەمياداسىن قولدايتىنىن ايتقان. حاتتىڭ ناقتى تۇجىرىمدارىنىڭ ىشىندە «رەسپۋبليكانىڭ زاڭدارى ورىندالمايتىن بىردە-ءبىر قالا نە ايماق بولماۋى كەرەك» دەگەن تارماعى ەڭ كوپ قولداۋ تاپتى (86%).
بۇل حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان پىكىردى – پوليتسيا بۇزاقىلىق ءجيى بولاتىن banlieue ايماقتاردان الىس جۇرەدى دەگەن نانىمعا سەنەتىندەردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. 2005 جىلعى قاراشادا پوليتسيادان قاشقان قارا ءناسىلدى ەكى بوزبالانىڭ كەزدەيسوق ولىمىنەن كەيىن ءۇش اپتا بويى تۇنگى كوشەدە تارتىپسىزدىك ورناپ, سول كەزدەگى پرەزيدەنت جاك شيراك ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالاعان. ەندى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى banlieue ايماقتار تاعى ءبىر تارتىپسىزدىككە دايىن ەكەنىنە, بيلىك ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ارەكەت جاساماي وتىرعانىنا سەنەدى.
ارينە, بۇل فرانتسۋزداردىڭ پوليتسياعا قاتىستى جالعىز ماسەلەسى ەمەس. وتكەن جىلى ءپاريجدىڭ ورتالىق بولىگىندە وتكەن Black Lives Matter (BLM) شەرۋلەرى گەنەرالدار ايىپتاپ وتىرعان «ناسىلشىلدىككە قارسى كۇشتەر» يمميگرانتتار مەن وزگە ناسىلدەگى ادامداردىڭ شەكتەن تىس قاتىگەزدىككە ۇشىراعانىنا سەنىمدى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ەلەۋگە تۇرمايتىن ماسەلە ەمەس. ون نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ جينالۋىنا تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, شەرۋگە ون مىڭداعان نارازىلىق ءبىلدىرۋشى قاتىستى.
الايدا, بارريكادانىڭ ارعى جاعىنداعىلار ءۇشىن بۇل يمميگرانتتار مەن باسقا ناسىلدەگى ادامدار وزدەرىن قۇربان ەتىپ كورسەتۋگە تالپىنىپ جاتقان سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. نەگە دەسەڭىز, فرانتسۋز پوليتسياسىنىڭ اق ءناسىلدى نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە قارسى قاتىگەزدىگى ۇزاق جىلدان بەرى ۇمىتىلعان جوق. اتاپ ايتقاندا, 1968 جىلعى مامىرداعى تارتىپسىزدىكتەر كەزىندەگى ارەكەت ءالى ەستە. اشىق حاتتا ناقتى ايتىلعان gilets jaunes (سارى جەيدە كيگەندەر) نارازىلىعى كەزىندە ونداعان ادام ءولدى.
شىن مانىندە, BLM-ءدى سىنايتىن فرانتسۋزدار gilets jaunes وقيعاسىن ەرەكشە دالەل رەتىندە كەلتىرەدى. نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ كوبى – فرانتسيانىڭ شاعىن قالالارى مەن اۋىلدارىنان شىققان كەدەي, اق ءناسىلدى جۇمىسشىلار ەدى. ۇنەمى ءوسىپ وتىراتىن سالىقتار مەن ساپاسى قۇلدىراپ بارا جاتقان قوعامدىق قىزمەتكە نارازىلار 2018 جىلى وزگەرىس تالاپ ەتىپ, كوشەگە شىقتى. بىراق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
ورتاق نارازىلىقتار – ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, جۇمىسسىزداردىڭ كوپتىگى, پوليتسيا قاتىگەزدىگى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ءبىر ارناعا توعىسۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونىڭ ءبارى – فرانتسيا بيلىگى ساتسىزدىگىنىڭ بەلگىسى. بىراق «وزگەلەر» دەپ ايىپتايتىن قوعامداعى ۇستانىم ەلدەگى رەنىش پەن ءبولىنۋدى ودان ءارى كۇشەيتۋى ىقتيمال.
مىسالى, gilets jaunes شەرۋىنە قاتىسقانداردىڭ كوبى يمميگرانت جاستاردى زاڭدى بۇزىپ, جازاسىز قالاتىندار رەتىندە قاراستىرادى. سونىمەن قاتار جالپىلاما تۇرعىدان العاندا دا, قوعامنان شەتكەرى قالعان, تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن, ودان قۇتىلۋعا مۇمكىندىگى جوق ادامداردىڭ قوعامعا جانە ەلىنە رەنىشى بارعان سايىن ارتا بەرۋى مۇمكىن. مۇنداي ورتا ءفاناتيزمنىڭ ينكۋباتورىنا اينالۋى مۇمكىن. نيتستساداعى كاتوليك شىركەۋىندەگى دىندارلارعا جانە ءپاريجدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا پوليتسيا ايەلگە قارسى جاسالعان شابۋىلدار سەكىلدى ءجيى بولاتىن قانقۇيلى ارەكەتتەر مادەنيەت مايدانىنا ماي قۇيا تۇسەدى.
فرانتسيادا ەلدىڭ ساياسي جەتەكشىلەرىنە ريزا ادامدار از. سوندىقتان وسىعان دەيىن پرەزيدەنت سايلاۋدا قايتا جەڭىسكە جەتە العان ەمەس. كەلەسى جىلى بۇل زاڭدىلىقتى بۇزۋ ءۇشىن ماكرون وڭشىل ۇستانىمداعى ۇلتتىق جينالىس پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى مارين لە پەنگە قارسى تۇرۋى ءتيىس. ول گەنەرالداردىڭ حاتىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. دەگەنمەن, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن وزگەرتۋگە تاعى دا ءبىر وقيعا اسەر ەتۋى ىقتيمال.
ساياسي دودادا ءوز مۇمكىندىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن ماكرون اتالعان ماسەلەدە ەرەكشە كوزگە تۇسۋگە ءتيىس. ماسەلەن, ناعىز فرانتسيا ازاماتىنىڭ ءناسىلى مەن ءدىني نانىم-سەنىمىنە نەگىزدەلگەن مۋلتيكۋلتۋراليزمنەن بولەك ەكەنىن قايتا دالەلدەۋى قاجەت.
پراكتيكالىق تۇرعىدان ماكرون ەلدەگى مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ كوپ بولىگىن بيۋروكراتيادان بوساتىپ, ەلدىڭ ەڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنا – قىلمىستىق-سوت جۇيەسى سەكىلدى سالالارعا باعىتتاعانى دۇرىس بولار ەدى. فرانتسيا پوليتسياسىنىڭ دا ءمىنى جەتەرلىك. بىراق بۇگىنگى تاڭدا قوسىمشا قاراجاتسىز ونى جاقسارتۋ مۇمكىن ەمەس.
ماكرون مادەني مايداننىڭ ەكى جاعىنداعىلاردى ناقتى بىتىمگەرشىلىككە شاقىرۋعا ءتيىس. مىسالى, banlieue ايماقتاردا پوليتسەيلەردىڭ «نولدىك توزىمدىلىگى» تۋرالى مىندەتتەمەنى ورىنداپ, ءبىر تاراپتى تىنىشتاندىرۋى مۇمكىن. ال ەسىرتكى قولدانعانداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋعا قادام باسۋ پوليتسەيدەن كەلەتىن قاۋىپتى ازايتىپ, ەكىنشى تاراپتى تىنىشتاندىرۋى ىقتيمال.
ماكرون ناپولەوندى ەسكە الۋعا وراي وتكەن ءىس-شارادا سويلەگەن سوزىندە يمپەراتوردىڭ ەكىگە بولىنگەن مۇراسىن جيناقتاۋعا تىرىسقانى اڭعارىلادى. فرانتسيادا ەندى قايناپ كەلە جاتقان مادەنيەت مايدانىنىڭ الدىن الۋ ونىڭ قابىلەتىنە بايلانىستى.
بريجيت گرانۆيلل,
Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا جانە ەكونوميكالىق ساياسات پروفەسسورى. «فرانتسيانى نە مازالايدى؟» كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
