جالپى, اراق اتاۋلى كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ: ءتاۋراتتا, ىنجىلدە, زابۋردە, قۇراندا لاعىنەتتەلسە, يسلامنىڭ شاريعات ۇكىمىندە: «كىمدە-كىم بىرەۋدىڭ اراق ىشۋىنە جاردەمدەسسە, ونىڭ تەرىس جولعا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعانى. كىمدە-كىم اراق ءىشۋشى توپپەن بىرگە جۇرسە, قيامەتتە ەكى كوزى كورسوقىر بولادى» دەسە, اتاقتى ءحاديسشى-عالىم يمام سۋيۋتىي: «اراق ىشكەن ادامنان پەرىشتە قاشادى, سول سەبەپتى ول پەندە پالە-جالا, قاق-سوققا كوپ ۇرىنادى. ويتكەنى ول پەرىشتەلەر قامقورىنان اجىراپ قالادى», دەگەن ەكەن.
جالپى, ادام بالاسىنىڭ اراقتان تاپقان زيانى وراسان. ءتىپتى مىڭداعان جىل بۇرىن اتستەك, مايا مادەنيەتتەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان, ىشكى دۇنيەتانىمىندا عارىشتىق بولمىستىڭ احىلىق بەينەسى بار تايپالاردىڭ قۇرىپ كەتۋىنە ءحىV-حV عاسىرلاردا ەۋروپالىقتار اپارعان وتتى سۋدىڭ (اراق) اسەرى كوپ بولدى. ونىڭ بەر جاعىندا ءىبىر-ءسىبىردى جايلاپ جاتقان بايىرعى تۇركى ەتنوستارىنىڭ بۇگىنگى ايانىشتى احۋالىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ وسى قۋ اراق. راسىن ايتقاندا, ىشىمدىك – ىندەتتەن دە جامان.
ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتى اراقتى جامان دەيدى. سويتە تۇرا وندىرە بەرەدى. مىسالى, سوڭعى ەكى عاسىردا اراق وندىرۋدەن تۇسەتىن تابىس مولشەرى – ىشكى ءونىمنىڭ 20-25 پايىزىن قۇراعان كورىنەدى. ءتىپتى كەيبىر جىلدارى 40-45 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن كەزدەرى دە بولىپتى. ءبىر قىزىعى الەمدە اراق وندىرمەيتىن مەملەكەت (بىرنەشە مۇسىلمان ەلدەرىنەن باسقا) جوق. ءتىپتى ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, ءونىم وندىرۋگە قاۋقارى جوق ەلدەردىڭ ءوزى باسقاعا شاماسى جەتپەسە دە اراق وندىرەتىن مۇمكىندىككە يە.
قازىرگى تاڭداعى دۇنيەجۇزىلىك الەۋمەتتانۋشىلار پىكىرىنە جۇگىنسەك, الەم حالىقتارىنىڭ 65-70 پايىزى قانداي دا ءبىر ىشىمدىك ءتۇرىن قولدانادى. اسىرەسە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەر اراق ءىشۋ جاعىنان «كوشباسشىلىق» قابىلەتىنەن ءالى ايىرىلا قويماپتى. ونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز.
ايتالىق, بىرنەشە جىل بۇرىن جاريالانعان نۇر-سۇلتان قالالىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلوردادا جىل بويى ساتىلاتىن اراق ونىمدەرىنىڭ مولشەرى جان باسىنا شاققاندا ءار ادامعا 10-12 ليتردەن تيەسىلى بولىپتى. حالىقارالىق ساراپتاۋدىڭ نەگىزدەمەسىندە بۇل كورسەتكىش 8 ليتردەن اسقان جاعدايدا, ونداي جۇرتتىڭ بولاشاعى كۇماندى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل دابىل قاعاتىن جاعداي.
ونىڭ سىرتىندا اراقتىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيانى وراسان. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى انن سترەيگسگۋز دەيتىن عالىم پيتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارىمەن بىرلەسىپ, 700 جۇكتى ايەلگە تاجىريبە جاساپ كورگەن ەكەن. وسىنداعى قورىتىندىعا قاراعاندا, از مولشەردە بولسىن ىشىمدىك ىشەتىن ايەلدەن تۋعان بالالاردىڭ 89 پايىزى ءالجۋاز, 40 پايىزىنىڭ ەستۋ قابىلەتى ناشار, 25 پايىزىندا كوز جانارىنان ەرتە ايىرىلۋ ىقتيمالدىعى باسىم. مامان دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قانىنا ىشىمدىكتىڭ سالدارى سىڭگەن سابيلەردىڭ بويىنان 850-دەن استام ءارتۇرلى دەرتتىڭ ىزدەرى تابىلاتىن كورىنەدى.
جالپى, ىشىمدىك ماسەلەسىندە شەشىلمەگەن تۇيىندەر كوپ. الكوگولدى ءونىم مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قارجى قورىنىڭ اينالىمىنا ەلەۋلى اسەر ەتەدى دەيدى ەكونوميستەر. بۇل پايدالى جاعى. ال قاسىرەتى باستان اسىپ جاتىر.
كەلەسى ءبىر ويلانارلىق دۇنيە – اراق-شاراپتى وندىرۋگە, ونى ساۋدالاۋعا تولىق تىيىم سالعان يسلام ەلدەرىنىڭ قارجىلىق جاعدايى اراق ساتاتىن بىزدەن الدەقايدا ارتىق. سوعان قاراعاندا, اراقسىز دا جان باعۋعا بولاتىن سياقتى. ءارى قازىرگى تاڭدا بولاشاق ۇرپاقتى ىشىمدىك پايدالانۋدان ساقتاندىراتىن بىردەن-ءبىر جول وتباسىلىق-يسلامي تاربيە دەلىنۋدە.
دەمەك بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاق ەلى ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق سيپاتى قانداي بولۋ كەرەك دەگەنگە توقتالار بولساق, ەڭ ءبىرىنشى شارت – قازاق ازاماتى اراق-شاراپتان الىس بولۋى ءتيىس دەر ەدىك. اراقتان الىس جۇرگەن ادامنىڭ – وتباسى تىنىش, ىرىسى حالال, ۇرپاعى امان, اقىلى تولىق, يمانى بەرىك بولارى حاق. ونداي ادام تاۋەلسىزدىگىن دە قورعايدى, حالقىن دا سىيلايدى, اللانىڭ اماناتىن دا ۇمىتپايدى.
