قوعام • 11 مامىر، 2021

ىشىمدىك – ىندەتتەن دە جامان

196 رەت كورسەتىلدى

ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى وقى­مىستى ءابۋ لايس سامارحاندي يسلام ادەپ­تەرى جايىندا جازعان ەڭبەگىندە: ء«بىر قاۋىمنىڭ (حالىقتىڭ) جەر بەتىنەن جويى­لىپ كەتۋىنە سەبەپ بولاتىن دۇنيەنىڭ ءبىرى – اراق. ويتكەنى ول ساۋ ادامدى جىندىعا اينالدىرادى»، دەگەن ەكەن. سول سياقتى مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ «اراق ىشكەن ادامنىڭ بويىندا 40 كۇنگە دەيىن يمان بولمايدى» دەيتىن زاڭدى ءپاتۋاسى بار. بۇل دۇنيە قازىرگى تاڭدا مەديتسينا تاراپىنان دا دالەلدەنىپ وتىر. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ىشىمدىك قولدانعان ادامنىڭ قانىندا الكوگولدىك زات 40 كۇنگە دەيىن ساقتالاتىنى انىق.

جالپى، اراق اتاۋلى كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ: ءتاۋراتتا، ىنجىلدە، زابۋردە، قۇران­دا لا­عىنەتتەلسە، يسلامنىڭ شاريعات ۇكى­مىندە: «كىمدە-كىم بىرەۋدىڭ اراق ىشۋىنە جار­دەمدەسسە، ونىڭ تەرىس جولعا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعانى. كىمدە-كىم اراق ءىشۋشى توپپەن بىرگە جۇرسە، قيامەتتە ەكى كوزى كورسوقىر بولادى» دەسە، اتاقتى ءحاديسشى-عالىم يمام سۋيۋتىي: «اراق ىشكەن ادامنان پەرىشتە قاشادى، سول سەبەپتى ول پەندە پالە-جالا، قاق-سوققا كوپ ۇرىنادى. ويتكەنى ول پەرىشتەلەر قامقورىنان اجىراپ قالادى»، دەگەن ەكەن.

جالپى، ادام بالاسىنىڭ اراقتان تاپقان زيانى وراسان. ءتىپتى مىڭداعان جىل بۇرىن اتستەك، مايا مادەنيەتتەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان، ىشكى دۇنيەتانىمىندا عارىشتىق بولمىستىڭ احىلىق بەينەسى بار تايپالاردىڭ قۇرىپ كەتۋىنە ءحىV-حV عاسىرلاردا ەۋروپالىقتار اپارعان وتتى سۋدىڭ (اراق) اسەرى كوپ بولدى. ونىڭ بەر جاعىندا ءىبىر-ءسىبىردى جايلاپ جات­قان بايىرعى تۇركى ەتنوستارىنىڭ بۇگىنگى ايا­نىشتى احۋالىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ وسى قۋ اراق. راسىن ايتقاندا، ىشىمدىك – ىندەتتەن دە جامان.

ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتى اراقتى جامان دەيدى. سويتە تۇرا وندىرە بەرەدى. مىسالى، سوڭعى ەكى عاسىردا اراق وندىرۋدەن تۇسەتىن تابىس مولشەرى – ىشكى ءونىمنىڭ 20-25 پايىزىن قۇراعان كورىنەدى. ءتىپتى كەيبىر جىلدارى 40-45 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن كەزدەرى دە بولىپتى. ءبىر قىزىعى الەمدە اراق وندىرمەيتىن مەملەكەت (بىرنەشە مۇسىلمان ەلدەرىنەن باسقا) جوق. ءتىپتى ەكونوميكاسى قۇلدىراپ، ءونىم وندىرۋگە قاۋقارى جوق ەلدەردىڭ ءوزى باسقاعا شاماسى جەتپەسە دە اراق وندىرەتىن مۇمكىندىككە يە.

قازىرگى تاڭداعى دۇنيەجۇزىلىك الەۋمەت­تانۋشىلار پىكىرىنە جۇگىنسەك، الەم حالىق­تارىنىڭ 65-70 پايىزى قانداي دا ءبىر ىشىمدىك ءتۇرىن قولدانادى. اسىرەسە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەر اراق ءىشۋ جاعىنان «كوشباسشىلىق» قابى­لەتىنەن ءالى ايىرىلا قويماپتى. ونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز.

ايتالىق، بىرنەشە جىل بۇرىن جاريا­لانعان نۇر-سۇلتان قالالىق ستاتيستيكا باس­قارماسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، ەلوردادا جىل بويى ساتىلاتىن اراق ونىمدەرىنىڭ مولشەرى جان باسىنا شاققاندا ءار ادامعا 10-12 ليتردەن تيەسىلى بولىپتى. حالىقارالىق ساراپتاۋدىڭ نەگىزدەمەسىندە بۇل كورسەتكىش 8 ليتردەن اسقان جاعدايدا، ونداي جۇرتتىڭ بولاشاعى كۇماندى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل دابىل قاعاتىن جاعداي.

ونىڭ سىرتىندا اراقتىڭ ادام دەنساۋ­لىعىنا زيانى وراسان. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوك­تورى انن سترەيگسگۋز دەيتىن عالىم پي­تەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارىمەن بىر­لەسىپ، 700 جۇكتى ايەلگە تاجىريبە جاساپ كورگەن ەكەن. وسىنداعى قورىتىندىعا قا­راعاندا، از مولشەردە بولسىن ىشىمدىك ىشەتىن ايەلدەن تۋعان بالالاردىڭ 89 پايىزى ءالجۋاز، 40 پايىزىنىڭ ەستۋ قابىلەتى ناشار، 25 پايىزىندا كوز جانارىنان ەرتە ايىرىلۋ ىقتيمالدىعى باسىم. مامان دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قانىنا ىشىمدىكتىڭ سالدارى سىڭگەن سابيلەردىڭ بويىنان 850-دەن استام ءارتۇرلى دەرتتىڭ ىزدەرى تابىلاتىن كورىنەدى.

جالپى، ىشىمدىك ماسەلەسىندە شەشىلمەگەن تۇيىندەر كوپ. الكوگولدى ءونىم مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قارجى قورىنىڭ اينالىمىنا ەلەۋلى اسەر ەتەدى دەيدى ەكونوميستەر. بۇل پايدالى جاعى. ال قاسىرەتى باستان اسىپ جاتىر.

كەلەسى ءبىر ويلانارلىق دۇنيە – اراق-شا­راپتى وندىرۋگە، ونى ساۋدالاۋعا تولىق تىيىم سالعان يسلام ەلدەرىنىڭ قارجىلىق جاعدايى اراق ساتاتىن بىزدەن الدەقايدا ارتىق. سوعان قاراعاندا، اراقسىز دا جان باعۋعا بولاتىن سياقتى. ءارى قازىرگى تاڭدا بولاشاق ۇرپاقتى ىشىم­دىك پايدالانۋدان ساقتاندىراتىن بىر­دەن-ءبىر جول وتباسىلىق-يسلامي تاربيە دە­لىنۋدە.

دەمەك بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاق ەلى ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق سيپاتى قانداي بولۋ كەرەك دەگەنگە توقتالار بولساق، ەڭ ءبىرىنشى شارت – قازاق ازاماتى اراق-شاراپتان الىس بولۋى ءتيىس دەر ەدىك. اراقتان الىس جۇرگەن ادام­نىڭ – وتباسى تىنىش، ىرىسى حالال، ۇرپاعى امان، اقىلى تولىق، يمانى بەرىك بولارى حاق. ونداي ادام تاۋەلسىزدىگىن دە قورعايدى، حالقىن دا سىيلايدى، اللانىڭ اماناتىن دا ۇمىتپايدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار