ال كەيىپكەرىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق سالادا عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىم ەكەنىن ايتساق, وقىرماننىڭ ءبارى بىردەي سەنە قويماس. سەبەبى بىزدە كوبىنە كوزگە كورىنبەيتىن زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورلارى, گۋمانيتارلىق سالاداعى عالىمدار ادەتتە قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن ونەرتاپقىشتار مەن تەحنيكالىق-جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى عالىمداردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى.
گۋمبولدتپەن گارۆاردقا
پروفەسسور, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سينولوگ-شىعىستانۋشى نۇرلان كەنجەاحمەت قىتايدا تۋىپ-وسكەن. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ 1984 جىلى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. اتالعان وقۋ ورنىندا اسپيرانتۋرانى دا ءبىتىرىپ شىقتى. 2003 جىلى بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە مۋزەيتانۋ ينستيتۋتىنا دوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, وقۋىنىڭ اراسىندا ءبىر جىل لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتتى. بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان جاس عالىم كيوتوداعى ادامزات جانە تابيعاتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ شاقىرتۋىمەن 2007 جىلى جاپونياعا اتتاندى. جاپوندار عالىمنىڭ باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ استاناسى بولعان سۋياب تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جوعارى باعالاپ, جاپون تىلىنە اۋداردى. 2008 جىلى تاريحي وتانى – قازاقستانعا ورالدى. ەلدە ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 3 جىل ەڭبەك ەتكەن سوڭ, 2011 جىلى گەرمانيانىڭ گۋمبولدت قورى زەرتتەۋ ستيپەندياسىن جەڭىپ الىپ, بونن ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ شاقىرتۋىمەن گەرمانياعا جول تارتتى. بونن ۋنيۆەرسيتەتىندە نەگىزىنەن ورتالىق ازيانىڭ تاريحي كارتالارىن زەرتتەدى. ال بۇگىندە كەيىپكەرىمىز امەريكاداعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فەربەنك قىتاي زەرتتەۋ ورتالىعىندا جۇمىس ىستەيدى.
«مەن مۇندا ورتالىق ازيانىڭ گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيەسىن, اتاپ ايتقاندا, XVII-XIX عاسىرلارداعى قازاق حاندىعىنا جانە ونىڭ كورشىلەس ايماقتارىنا قاتىستى ەۋروپا-قىتاي يمپەريالىق كارتالارى مەن گەوگرافيالىق سوزدىكتەرىن تاريحي تۇرعىدان زەرتتەۋمەن اينالىسامىن. اتالعان جوبا اياسىندا تسين پاتشالىعى (1644-1912 جج.) كارتالارى مەن ەۋروپا-ورىس كارتالارىنداعى, سونداي-اق گەوگرافيالىق سوزدىكتەرىندەگى ورتالىق ازيا (باتىس ءسىبىردى قامتيدى) مەن قازاق دالاسىنىڭ جەر اتاۋلارىن زەرتتەيمىن. گارۆارد كىتاپحانالارىندا ساقتالعان ارحيۆ كولەمى الەمدە الدىڭعى ورىندا تۇر. ۋنيۆەرسيتەت تاراپى ماعان وسى ارحيۆتەردىڭ ەلەكتروندى كىلتىن بەردى. كەز كەلگەن ماتەريالدى تاۋىپ, ونىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن تۇسىرە الاسىڭ, شالعاي ەلدەردەگى مۇرالاردى اقتارامىن دەپ جۇگىرمەيسىڭ. زەرتتەۋ تاقىرىبىم بويىنشا وتكەن ايدا گارۆارد پروفەسسورلارىمەن ونلاين جيىن بولدى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, تەك اقش-تىڭ وزىندە ورتالىق ازياعا قاتىستى 13 مىڭنان اسا تاريحي كارتا بار ەكەن. مۇنان تىس بارلىق رەسۋرسپەن قامتاماسىز ەتە الاتىنىن ايتتى. جەكە ادامنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىن زاماناۋي كارتالىق تەحنيكانى قولدانىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن الەمدىك ەلەكتروندى كارتا جۇيەسى (Google map, 2GIS سەكىلدى – ا.ش.) ارقىلى جاريالايتىنىن جەتكىزدى. ولار مەنەن كوپ ءۇمىت كۇتىپ وتىر», دەيدى ن.كەنجەاحمەت.
تاريحي دايەك كەرەك
جەر ماسەلەسىندە دالمە-ءدال جاۋاپقا تاريحي فاكتى كەرەك. تاريحي فاكتى – عالىمنىڭ قولىندا.
«وسى زەرتتەۋدى 10 جىل بۇرىن جوسپارلادىم. وعان وتانىمداعى ءالى ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر تۇرتكى بولدى. سول ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ورىسشا اتالعان, ۇمىت بولعان جەرلەردىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرۋ. بۇل – اكادەميالىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن وتە كۇردەلى ماسەلە. تاريحي جەر اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تاريحي فاكتى كەرەك. وسىلايشا, ماتەريال (كوبىنە تاريحي كارتالار) جيناي باستادىم. گەرمانياعا كەلگەن سوڭ, تاريحي كارتالاردى جيناۋعا مول مۇمكىندىك الدىم. تايۆانعا, جاپونياعا, فرانتسياعا ارنايى بارىپ, ارحيۆتەردەن قازاقستانعا قاتىستى كارتالاردى جينادىم. 2016-2018 جىلدارى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەكتەبىندە (School of Humanities and Social Sciences) شاقىرتۋمەن جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتىنان وسى باعىتتاعى جوبامدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاريالاعان 3 جىلدىق (2018-2020 جىلدارعا ارنالعان) كونكۋرسقا جولدادىم. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس جوبامدى ماقۇلداعان جوق. سەبەبىن تۇسىنبەدىم. قازاقستاننىڭ اتىمەن زەرتتەيمىن دەگەن ماقساتتا 2020-2022 جىلدارعا جانە 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان 3 جىلدىق 2 كونكۋرسقا تاعى قاتىستىم. ەكى جولى دا وتپەي قالدىم», دەيدى ول.
شەتەلدە باعالانعان ەڭبەك
جوبانى شەتەلدىك عالىمدار سەنساتسيا دەپ قابىلداپتى. ن.كەنجەاحمەتتى تانيتىن گەرمانياداعى پروفەسسور قىتايدا شىعاتىن ارنايى جيناققا ودان ماقالا سۇراعان. عالىم وعان مينيسترلىكتىڭ كونكۋرسىنان وتپەي قالعان جوباسىن ىقشامداپ, ماقالا رەتىندە تاپسىرعان. سويتسە ەڭبەگى قىتاي, باتىس عالىمدارى اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپتى. ويتكەنى كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ عىلىمي ماقالاسىندا XVII-XIX عاسىرلارداعى ۇمىت بولعان قازاق دالاسىنداعى جەر اتاۋلارىن كارتامەن دالەلدەپ بەرگەن. بۇدان بولەك, عىلىمي ەڭبەكتە قازاق جەرى, قازاق تاريحى تۋرالى عانا ەمەس, سول تۇستاعى وسمان يمپەرياسى, نوعاي ورداسى, قازان تاتارلارى, باشقۇرت جەرى, ارال وزبەكتەرى, حيۋا, بۇحارا حاندىقتارى, اۋعان جەرى, قىرعىز تايپالارى, قىزىلباستار (پارسى) جونىندە قازىرگە دەيىن عىلىمعا بەلگىسىز تاريحي گەوگرافيالىق مالىمەتتەر قامتىلعان.
شىنى كەرەك, رەيتينگى جوعارى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا زەرتتەۋ ماقالاسىن شىعارۋ ءۇشىن عالىمدار كەمى 1-3 جىل تىنباي ەڭبەك ەتەدى. ال شەتەلدە مونوگرافيانى بولەك كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋ – عىلىمدا ەرلىكپەن تەڭ. ن.كەنجەاحمەت 2011 جىلدان بەرىگە دەيىن گەرمانيادا قازاق تاريحىن جانە ورتالىق ازيانىڭ تاريحي گەوگرافياسىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. ناتيجەسىندە ەكى مونوگرافياسى اعىلشىن تىلىندە باسپادان شىقتى. قازاق تاريحىنا ارنالعانى الماتىدا (The Tūqmāq (the Golden Horde), the Qazaq Khanate, the Shībānid Dynasty, Rūm (Ottoman Empire), and Moghūlistan in the XIV-XVI Centuries: from Original sources» (تۇقماق (التىن وردا), قازاق حاندىعى, رۇم (وسمان يمپەرياسى) جانە موعولستان XIV-XVI عاسىرلاردا: تۇپكى دەرەككوزدەردەن) دەگەن اتپەن جارىق كوردى. مونوگرافيانى تۇركيا, مونوگرافياعا اينالعان زەرتتەۋدى گەرمانيانىڭ گەردا حەنكەل قورى قارجىلاندىرعان. ەڭبەكتى ەۋرازيا زەرتتەۋ ينستيتۋتى باسپادان شىعاردى. «Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the Thirteenth to the Mid-Seventeenth Centuries» ء(حىىى عاسىردان ءحVىىى عاسىردىڭ ورتاسىنان دەيىنگى گەوگرافيالىق ادەبيەتتەر مەن كارتالاردا كورىنىس تاپقان ەۋرازيانىڭ تاريحي گەوگرافياسى) اتتى ەكىنشى ەڭبەگى گۋمبولدت قورىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن گەرمانيانىڭ OSTASIEN Verlag باسپاسىنان شىقتى. اتالعان ەكى مونوگرافيادا دا قازاق حاندىعى مەن ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ بۇعان دەيىن تاريحشىلار تەرەڭدەمەگەن تۇستارى زەرتتەلدى.
«گەرمانيادا شىققان مونوگرافيام كاننيدو كارتاسىنا بايلانىستى بولدى. بۇل – قۇبىلاي تۇسىندا سىزىلعان كارتا. 1402 جىلى كورەيادا كوشىرىپ قايتا سىزىلدى. تۇپنۇسقا جوعالعان. قازىر 4 نۇسقاسى جاپونيادا ساقتاۋلى. 1900 جىلدارى تابىلعان سوڭ, عالىمدار زەرتتەي باستاعان. بىراق قىرۋار قارجى بولىنسە دە عالىمدار كارتانىڭ باتىس بولىگىنىڭ سىرىن اشا المادى. عاسىرلىق سىر بولىپ قالعان. نەگە؟
دۇنيە ءجۇزىنىڭ العاشقى كارتاسى پتولەمەيدەن شىققان. ونىڭ كارتاسى ورتا عاسىردا جوعالىپ, اراب عالىمدارى ەستە قالعانىن ارابشاعا اۋدارىپ, قالعانىن ءوز زەرتتەۋىنەن قوسىپ كارتا جاسادى. ال قۇبىلاي كاننيدون كارتاسىن سول اراب عالىمدارىن ارنايى الدىرتىپ سىزدىرعان. جاپوندار كارتانىڭ باتىس بولىگىن (قازىرگى تۇركيا, قازاقستان, يران, ءۇندىستان, ەۋروپا, افريكا) لاتىن كارتاسىمەن سالىستىرىپ زەرتتەدى. ولار ورتا عاسىردا مۇسىلمانداردىڭ عىلىم يگەرگەنىن ەسكەرمەگەندىكتەن قاتەلەستى. مەن ورتاعاسىرلىق قىتاي تىلىندە جازىلعان كاننيدون كارتاسىن (قىتاي فونولوگياسىن مەڭگەرگەنمىن, بۇل قازىرگى قىتاي تىلىنە ۇقسامايدى) اراب كارتالارىمەن سالىستىرا زەرتتەپ, جەر اتاۋلارىنىڭ بىردەي ەكەنىن دالەلدەدىم. كاننيدونداعى قاي اتاۋدىڭ قايدان الىنعانىن كەستەدە كورسەتىپ بەردىم», دەيدى عالىم.
كەيىپكەرىمىزدىڭ وسىعان قاتىستى جازعان عىلىمي ماقالالارىنا («The Place Names of Central Asia in the Kangnido» – كاننيدو كارتاسىنداعى وتالىق ازيانىڭ جەر اتاۋلارى, «The Place Names of the Euro-Africa in the Kangnido» – كاننيدو كارتاسىنداعى ەۋرو-افريكا جەر اتتارى) كوپ سىلتەمە جاسالىپ, دايەكسوز الىنعان. گۋمبولدت قورى كارتانى زەرتتەۋ قاراجاتىنان بولەك تەك كىتاپ ەتىپ باسپادان شىعارۋعا 17 مىڭ دوللار ءبولدى.
قازاقستانعا اۋاداي قاجەت
كەيبىر عىلىمدى تەرەڭنەن تۇسىنە بەرمەيتىن ادامدار تەحنيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ سالالارىنداعى سەكىلدى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن, جەمىسىن قولمەن ۇستاپ كورۋگە بولاتىن باعىتتارعا عانا مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولۋدى قولدايدى. الايدا كەيىپكەرىمىز مۇنىمەن كەلىسپەيدى.
«حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سالساق, دامىعان ەلدەر گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا كوپ قارجى قۇيادى. تەك تاريح پەن تاريحي گەوگرافيانى الساق, شىعىس (مىسالى, جاپونيا, قىتاي) پەن باتىس ەلدەرى ونى زەرتتەۋگە قىرۋار قارجى بولەدى. مۇندا تاريحتى بىرنەشە عىلىم بىرلەسىپ زەرتتەيدى. مىسالى, قىتاي وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىمەن شەكتەسەتىن وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ داۋلى اۋماقتارى تاريحتا قىتايعا قاراعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن مول قارجى شىعارىپ, تاريحي كارتالار مەن تاريحي مۇراعاتتاردى زەرتتەتتى. وعان شەتەل عالىمدارىن دا تارتتى. ال تاريحي كارتالاردى زەرتتەۋ قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن اۋاداي قاجەت. ءارى بارماي-اق قويايىق, تەك قازاق حاندىعىنا قاتىستى زەرتتەلمەگەن تاريحي كارتالار نەشە مىڭنان اسادى. اقش عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, تەك اقش-تىڭ وزىندە ورتالىق ازياعا قاتىستى 13 مىڭنان اسا تاريحي كارتا بار», دەيدى ن.كەنجەاحمەت.
P.S. بايىرعى قازاق «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەيتىن. ال قازىر وزگە ەلدە ءجۇرىپ تە ءوز ەلىڭە قىزمەت قىلۋعا بولادى. كەيىپكەرىمىز – سول ءسوزىمىزدىڭ جارقىن دالەلى. قاي مەملەكەتتە جۇرسە دە قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ ءجۇر. ۇلتىمىزدىڭ بۇرىنعى باتىرلارى ۇلان-عايىر جەردى نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعادى. بۇگىنگى عالىم-جاۋىنگەر قازاقتىڭ قولدان كەتكەن, قولدا قالعان تاريحي جەرلەرىن, م.سەيسەمبايشا ايتقاندا, «زەيىننىڭ ۇشىمەن, اقىلدىڭ كۇشىمەن» قورعاپ كەلەدى. بۇگىنگىنىڭ باتىرى ەمەي نەمەنە؟!
