سۇحبات • 07 مامىر، 2021

يۋري اراۆين: قازاقتىڭ كۇيىن تۇلپار تۇياعى تۋدىرعان

276 رەت كورسەتىلدى

قازاق دالاسىن جاياۋ ارالاپ، ۇلتتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن جيناقتاپ، قولىنا تۇسكەن جالقى ءان، جالعىز كۇيدى دە تاستاماي، زەرتتەپ-زەردەلەپ، عىلىمي نەگىزىن جاساعان الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگىن بىلگەنىمىزبەن، كەيىنگى ۇرپاق ونى كورگەن جوق. ءبىز بىلەتىن زاتاەۆيچ – يۋري اراۆين. قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن بەلگىلى عالىم، مۋزىكاتانۋشى پروفەسسور، كاسىبي قىزمەتى اقىندىقپەن، كومپوزيتورلىقپەن، تەلەجۇرگىزۋشىلىكپەن، ءدارىس وقۋمەن جان-جاقتى دامىعان كوپقىرلى امبەباپ ادام. «مۋزەي زۆۋكوۆ»، «مالايا انتولوگيا كازاحسكوي مۋزىكي»، «ستەپنوە سوزۆەزديە» سياقتى اۆتورلىق باعدارلامالارى ارقىلى ۇلتتىق مۋزىكامىزدى ورىس تىلىندە تالماي ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان تالانتتى زەرتتەۋشى ونەرىمىزگە عانا ەمەس، قازاقتىڭ وزىنە دە جاقىن.

– يۋري پەتروۆيچ، كەڭەس وداعى مۋزى­كاسىنىڭ بەدەلدى وكىلدەرىنىڭ بىرىنەن سانالعان ءسىزدىڭ اكەڭىز ءوز زامانىندا كي­شينەۆ كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورى بولعان ەكەن. سىزدەر قازاقستانعا قايدان، قانداي جاعدايدا قونىس اۋداردىڭىزدار جانە اراۆيندەر وتباسىنا بۇل تاعدىر بەتبۇرىسىنىڭ اسەرى قانداي بولدى؟

– مەن ءدال سوعىس باستالعان جىلى رەسەي­دىڭ تۆەر قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. ال اكەم ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىن جاڭادان تامامداعان جاس مامان بولعانىنا قاراماستان، كوپ ۇزاماي كيشينەۆ كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورلىعىنا تاعايىندالىپ، مولداۆياعا جىبەرىلەدى. 1947 جىلى ماسكەۋدە وتكەن وداقتىق ماڭىزى بار ۇلكەن جيىنداردىڭ بىرىندە اكەم مەن احمەت جۇبانوۆ كەزدەسىپ، از-كەم سۇحباتتاسىپ قالادى. ال سول جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىندە الماتى كونسەرۆاتورياسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءسوز قوزعالىپ، ا.جۇبانوۆ سول باستامانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. احمەت قۋان ۇلى سول جەردە اكەمە قازاق كون­سەرۆاتورياسىن ۇيىمداستىرۋ ىسىنە قاتىسىپ، مۋزىكا تاريحى كافەدراسىن اشۋدى قولعا الىپ، باسقارۋعا ۇسىنىس جاسايدى. سەبەبى بۇل كافەدراسىز كونسەرۆاتوريانىڭ اشىلۋى دا، ءومىر ءسۇرۋى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە ا.جۇبانوۆ اكەمدى ەشقاشان كور­مەگەن قازاق ەلى تۋرالى ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭگىمەگە ەلىكتىرىپ، اعىل-تەگىل جۇماق ءومىردى ۋادە ەتىپ، قىزىقتىرا تۇسەدى. سوعىستان كەيىن كيشينەۆتەگى جاعداي اۋىر ەدى، اشتىق پەن سۋىقتان قاجىپ، قينالىپ ارەڭ جۇرگەن اكەم بىردەن كەلىسىم بەرەدى. ول اشتىق ءالى كۇنگە مەنىڭ دە ەسىمدە. بيىك تاۋدىڭ باۋرايىندا سوزىلىپ جاتقان سۇلۋ الماتىعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن اياقتىڭ استىندا، كوشەدە توگىلىپ جاتاتىن الما مەن ورىكتى، باسقا دا جەمىستەردى كورىپ اۋزىمىز اشىلىپ، تاڭىرقاۋىمىزدا شەك بولمادى. جۇبانوۆ سوزىندە تۇردى، ءبىز كوشىپ كەلگەن كۇنى فۋرمانوۆ پەن گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ جاتاقحاناسىنان ورىن بەرگىزدى، وڭتۇستىكتىڭ جايماشۋاق اۋا رايى جانىمىزدى جىلىتىپ، اۋزىمىز اسقا جارىپ، ءبىزدىڭ جاعدايىمىز شىنىندا دا وڭالا باستادى. ءسويتىپ التى جاسىمنان باستاپ الماتىلىق بولدىم، 1947 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ قازاق جەرىندەگى ءومىرىمىز باستالدى. تۆەردە تۋعانىم بولماسا، ادام قاي جەردە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسسا، سول ونىڭ وتانى بولىپ سانالادى. مەن بۇعان ءشۇباسىز سەندىم.

– بىلۋىمىزدە، سىزدەر وتباسىڭىزبەن مۋزىكا مامانىسىزدار، شاماسى...

– ءيا، اكەم دە، انام دا ديپلومدى كاسىبي مۋزىكانتتار، انام ۆوكال كلاسىن وقىپ بىتىرگەن جانە ءومىر بويى فورتەپيانو اسپابىنان ساباق بەرگەن عاجاپ پەداگوگ-ۇستاز بولدى. قارىنداسىم نەللي دە الدىمەن مۋزىكا مەكتەبىندە، كەيىن كونسەرۆاتوريادا ءبىلىم الىپ، تامامداعان سوڭ سول وقۋ ورنىندا قالىپ، مۋزىكا تاريحى پانىنەن ساباق بەردى.

– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە «اكتەر بولامىن» دەپ ماقسات قويىپ، ورتا جولدا ول ويىڭىزدان اينىعان ەكەنسىز. جەمە-جەمگە كەلگەندە، ديناستياداعى ءداستۇر ارماننان دا بيىك بولىپ، اتتاپ كەتە المادىڭىز با؟

– تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ءداستۇر جولى تەز وڭاتىن اسىرەقىزىل ارمانعا وڭاي-وسپاق جول بەرە قويمايدى. راس، كىشكەنتاي كۇنىمنەن ءارتىس بولۋعا تالپىندىم. مەك­تەپ­تىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسى، مۋزىكا بايقاۋلارى، سكەتچ، ينتەرمەديا ويناۋ دەگەنىڭىزدىڭ بىردە-ءبىرى مەنىڭ قاتىسۋىمسىز وتپەيتىن. ءوزىمدى سول كەزدەن-اق ۇلكەن ءارتىس سەزىنەتىنمىن. بىراق مۋزىكامەن عانا تىنىس­تايتىن ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى اكەمنىڭ ىقپالى جورگەگىمنەن باستاپ بويىما ابدەن سىڭگەن ەكەن. بەيسانالى تۇردە مۋزىكا الەمىنە ەرىكسىز قۇلاش ۇرىپ، ءوز-وزىمنەن بىرتە-بىرتە بەيىمدەلە باستاعانىمدى بايقاماعانمىن دا عوي. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ الماتى كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ، 2-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە م.گلينكا اتىنداعى نوۆوسيبيرسك كونسەرۆاتورياسىنا اۋىسىپ، وقۋىمدى سوندا جالعاستىردىم. سەبەبى نوۆسيبيرسك كونسەر­ۆاتورياسىنىڭ مۋزىكا تاريحى كافەدراسى كۇللى وداقتاعى ەڭ مىقتى كافەدرا بولىپ سانالاتىن. ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى قازاق دومبىراسى مەن كۇيىنە بايلانىستى قورعالىپ، كونسەرۆاتوريانى اياقتاعان سوڭ قازاقستانعا ورالدىم. ال بالا كەزدەگى ءارتىس بولامىن دەگەن ارمانىم مەنىڭ كەيىنگى ءدارىس بەرۋ، ۇلكەن ساحنالاردا كونفەرانسە بولۋ، راديو-تەلەۆيزيا باعدارلامالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ولشەۋسىز كومەگىن تيگىزدى. سان-سالالى مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر جانرلىق ماتەريالىن يگەرۋدە اكتەرلىك شەبەرلىگىم كادەگە جارادى.

– ءسىز سانالى عۇمىرىڭىزدى قازاق­تىڭ ءان-كۇيىن زەرتتەۋگە ارناپ كەلەسىز. ءتىپتى ءداستۇرلى مۋزىكاعا ءمان بەرمەگەن قالا­لىق ازاماتتارىمىزدى، ءوز ءتولتۋما مادە­نيەتىنە مۇرىن شۇيىرە مەنسىنبەي قا­راي­تىن ءورىستىلدى قانداستارىمىزدى ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىمىزدىڭ تاريحىمەن تانىستىرۋدان جالىقپادىڭىز. ءبىزدىڭ ءداس­تۇرلى مۋزىكامىز ءسىزدى نەسىمەن قى­زىق­تىردى؟

– اكەمنىڭ اقىلىمەن جاستايىمنان، ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ فولكلورلىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسا باستادىم. ەل ءىشىن ارالاپ قازاقتىڭ كۇيلەرىن، اندەرىن جازىپ الىپ، نوتاعا ءتۇسىرىپ جۇرگەندە، شەتسىز-شەك­سىز سايىن دالانى مەكەندەگەن حالىقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ دا اۋقىمدى ەكەنىن، كەڭ دياپازونمەن، بيىك داۋىسپەن ورىندالاتىن ءان-كۇيى تۋرالى بىلمەككە قۇمارلىق، ىنتا-ىقىلاستىڭ ويانعانىن سەزدىم. قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحىمەن تۇپكىلىكتى اينالىساتىنىمدى سول كەزدەن-اق انىق ءتۇسىندىم. كونسەرۆاتوريانىڭ جالپى كۋرسىن وقىپ جۇرگەندە دە، كاسىپكە باۋليتىن كۋرستاردا دا قازاق مۋزىكاسى ساباعىن جۇرگىزدىم. قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسى مەنىڭ ماماندىعىمنىڭ باستى باعىتىنا اينالدى.

قازاق ۇلتىنىڭ مۋزىكاسىنا سۇيىسپەنشى­لىگىمدى ەڭ الدىمەن اكەم وياتسا، بۇل قۇش­تار­لىق سىرلى اۋەننىڭ سيقىرىن سۇزگەن بولات سارىباەۆ سەكىلدى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ءىرى وكىلىمەن تانىستىقتان كەيىن ءتىپتى ارتا ءتۇستى. ورىس مۋزىكاسىنىڭ عانا ەمەس، الەمدىك مۋزىكانىڭ تەرەڭىنەن مارجان تەرگەن كاسىبي مۋزىكانت رەتىندە اكەم پەتر اراۆين قازاق ءانى مەن كۇيىنىڭ تابيعاتىنا تۇنعان بىرەگەيلىك اۋەزدىڭ سىرىن بىردەن ءتۇسىندى. ونىڭ عىلىمي جۇمىسى، اعارتۋشىلىق قىزمەتى سونىڭ جار­قىن مىسالى. مىسالى، بىزدە قازاق كۇيى­نىڭ گەگەمونى قۇرمانعازى سانالادى، ال اكەم بولسا، بىردەن داۋلەتكەرەيگە نازار اۋداردى. داۋلەتكەرەي – جەتى باباسىنان بەرى جىلىگىنەن مايى ۇزىلمەگەن اقسۇيەك اۋلەتتىڭ بالاسى، سوندىقتان جالپى اتى اتالعانىمەن كەدەيدىڭ تۋىن كوتەرگەن كەڭەستىڭ مۋزىكاتانۋ عىلىمىندا، ول وزىنە لايىقتى ورنىن الا المادى. بىراق ەل ونى دومبىرانىڭ اتاسى دەپ تانىدى. اكەمنىڭ زەرتتەۋىنشە، داۋلەتكەرەي پەتەربورعا بارعان ساپارىندا ۇلكەن ­تەاتردا، الەكساندروۆ باعىندا بولعان. ءتىپتى بۇل ساپاردىڭ ونىڭ شىعارماشىلىعىنا تيگىزگەن اسەرى دە زور بولعان.

– ءسىز ەستەلىكتەرىڭىزدە اكەڭىزدىڭ ەۆگە­ني برۋسيلوۆسكي، بوريس ەرزاكوۆيچ، احمەت جۇبانوۆ، مۇقان تولەباەۆ، قاپان مۋسين، سىدىق مۇحامەتجانوۆ، ەركەعالي راحماديەۆتەرمەن وتە جاقىن دوس بولعانىن ايتاسىز. قازاق مۋزىكاسىنىڭ وسى الىپتارىن بالا كۇنىڭىزدەن ۇيىڭىزدە كورىپ وسكەننەن كەيىن بولار، ءسىز «مۋزەي زۆۋكوۆ»، «مالايا انتولوگيا كازاحسكوي مۋزىكي» دەگەن تەلەباعدارلامالارىڭىزدا ولاردىڭ تولىققاندى تۇتاس پورترەتىن جاسادىڭىز. راسىندا دا، ول تۇلعالارىمىز قانداي ادام­دار ەدى؟

– جيىرما جىلدان استام تەلەۆيزيا سالاسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەنىمدە قازاق مۋزىكاسى تۋرالى مىڭنان اسا حابار ازىرلەگەن ەكەنمىن. تەك وبلىس ورتالىقتارىن عانا ەمەس، بۇكىل قازاقستاندى وڭىنان دا، كولدەنەڭىنەن دە سان مارتە كوكتەي ءوتتىم. قاي جەردە كۇيشى، تەرمەشى، جىرشى بار دەسە، قۇستاي ۇشىپ سول جەرگە جەتتىم. ال جوعارىدا اتالعان مۋزىكا الىپتارىنىڭ ءبارىنىڭ كوزىن كوردىم، ارقايسىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ باقىتى بۇيىردى. اكەم مەن انام وتە مەيماندوس ادامدار بولدى. ۇيىمىزدەن قوناق ارىلمايتىن. ءبىر جەكسەنبىدە ءتورى­مىزدى مۋزىكانتتار جايلاسا، كەلەسى دەمالىس كۇندەرىندە ياكي سۋرەتشىلەر، نە تەاتر ارتىستەرى وتىراتىن. تولەباەۆ كوشەسىندە تۇرعانىمىزدا، سىدىق مۇحامەتجانوۆپەن كورشى تۇردىق. مەنىڭ جاسىراق كۇنىمدە قازاقستان كومپوزيتورلار وداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى عيماراتىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا ورنالاسقان بولاتىن. بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى كوبىنە سول وداقتا باس قوساتىن. ادەپتەن اسپاي، ءبىرىن-ءبىرى ءزىلسىز قاعىتقان قالجىڭدارى قانداي جاراسىمدى ەدى.

– ىقىلاس اتىنداعى حالىق اسپاپ­تارى مۋزەيىندە ءداستۇرلى مۋزىكا مەن ۇلت كومپوزيتورلارىنىڭ شىعار­ماشى­لىعىنا بايلانىستى وتەتىن ۇلكەن-كىشى شارالاردان ءسىز دە ءجيى توبە كورسەتەسىز. كۇ­مىس كومەي انشىلەر كەڭ تىنىستى حالىق اندەرىن داۋىسىنىڭ جەتكەن جەرىنە دەيىن اۋەدە قالىقتاتقاندا، ءان مەن بايگە دەسە، دەلەبەسى قوزباي تۇرمايتىن ناعىز قازاق سياقتى ءسىزدىڭ دە يىعىڭىزدى قومداپ «اي، جاسا»، «وي، جارايسىڭ»، «شاپ» دەپ ايعاي­لاپ، ارقالانعانىڭىزدى سان رەت ەستى­دىك. تامىر ارقىلى اتادان بالاعا جال­عاساتىن، بىزگە، قازاققا عانا ءتان «قان ويناۋ» سەزىمى ءسىزدىڭ بويىڭىزدا قايدان ءجۇر؟

– ءيا، قۇدىرەتتى قازاق كۇيى دومبىرا شاناعىنان ساۋلاعاندا، اسپان توڭكەرىلىپ، اۋەدەن وت شاشىراعانداي دۇنيە استان-كەس­تەن بولىپ، جۇرەك-قان تامىرىنىڭ جيى­رەك سوعىپ، تۇسىنىكسىز ەيفوريالىق سەزىم تاسقىنى الاسۇرىپ، الماسىپ، القىمعا كەلىپ تىعىلاتىنى راس. ونىڭ ۇستىنە زالداعى ءان مەن كۇيدىڭ كۇشىن سەزىنگەن كونتسەرتتىك-مەرەكەلىك احۋال دا كوڭىل قوشىن كوتەرۋدە از ءرول وينامايدى. قازاق مۋزىكاسىندا وڭدى-سولدى توگىلگەن وسىنشاما شەكسىز مەت­روريتم قايدان ءجۇر؟ ءتىپتى كەيبىر كۇيلەردىڭ مەتروريتمى وتىز تورتكە دەيىن اۋىسىپ وتىرادى. كۇيدەگى بۇل زاڭدى اينىمالىلىق قالاي پايدا بولعان؟ بىراق مۇنىڭ نەسىنە تاڭعالامىز – ءبارى دە تۇلپار تۇياعى تۋدىرعان تۋىندىلار ەمەس پە. اڭداپ قاراساڭىز، قامبار اتا تۇياعىنىڭ ىرعاعى مەن دومبىرا ىرعاعى ءبىر-بىرىنە ءدال كەلەدى. ەندەشە، قازاقتىڭ كۇيىن، انىندەگى اۋەز بەن سازدى تۇلپار تۇياعى تۋدىرعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار. ەرتەدەگى قازاقتار ارعىماقپەن جورتىپ كەلە جاتىپ دالانى انمەن، اۋەنمەن ورنەكتەگەن، كوشپەلى دالادا اتۇستىندە كۇي شىعارۋ، ءان تۋدىرۋ داعدىسى كەڭ تارالعان. كەڭ جازيرا دالادا ەر ۇستىندە كەلە جاتقان ەركىن ادامنىڭ كەۋدەسىن اۋەن كەرنەمەي تۇرمايدى، كەلگەن اۋەزدى ىڭىلداپ ءان ەتىپ ۇندەستىرىپ كەلە جاتقاندا كەنەت تۇلپارىنىڭ تۇياعى الدەنەگە ءىلىنىپ كەتەدى، تۇياق تاسقا ءتيدى مە، تالدىڭ بۇتاعىن باستى ما، سول دىبىس جۇپتالا باستاعان انمەن قوسارلانىپ بىرگە ءورىلىپ كەتەدى. قازاقتىڭ ءان-كۇيىنىڭ سازى تابيعاتتىڭ دىبىسىمەن ۇندەس. سىبىزعىنى الىڭىز. ۋىلدەي سوققان جەلدىڭ دىبىسى ەمەس پە؟ قوبىزدى الىڭىز. ىشەگىن تارتىپ كۇڭىرەنگەن، سولىعىن باسا الماي بوزداعان دالانىڭ داۋسى عوي بۇل. حالىق مۋزىكاسىمەن شۇعىلدانباي، ونىڭ تاڭعاجايىپ سىرىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – كلاسسيكا. مۋزىكانى حالىق تۋدىرادى، ال تۋىندىگەر ونى بار بولعانى ارلەيدى. كەز كەلگەن حالىق مۋزىكانتى مەنەن ءجۇز ەسە ارتىق ءبىلۋى مۇمكىن، بىراق سوزگە شورقاقتىعىنان ول تۋرالى اڭگىمەلەي المايدى. مالىمەت پەن اقپاراتتى مەن سولاردان الامىن، تۇبىنە ءتۇسىپ، زەرتتەپ، زەردەلەپ، حالىقتىڭ وزىنە قايتا ۇسىنامىن.

– ءداستۇرلى ونەر وكىلدەرىنىڭ ىشىنەن كىمدەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن جوعارى باعالايسىز؟

– ساۋساعىنان ساز سورعالاعان مىقتى كۇيشى، داۋلەسكەر دومبىراشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنە ءتانتى بول­عانداردىڭ ءبىرىمىن. ول تۋرالى بىرنەشە حابار جاسادىم. سونداي-اق دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ءىزىن باسقان باقىت كارىباەۆانىڭ ونەرى تۋرالى دا ارنايى ايتىپ جۇرەمىن. كۇي قۇلاقپەن ەمەس، جۇرەكپەن قابىلداناتىن ونەر. تىڭداپ وتىرىپ تولقيسىڭ، قوبالجيسىڭ، شاتتانىپ، شيرىعاسىڭ. دومبىرانىڭ قوس ىشە­گىندە وركەستردىڭ ءۇنى بار. قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپابىنىڭ ءۇنىن سۋرەت ونەرىندەگى بوياۋى قانىق اكۆارەلمەن، جۇمباعى ءجىپتىڭ تۇسىنە جاسىرىلعان گوبەلەنمەن سالىستىرۋعا بولادى. تەرەڭ. ال تەرەڭىنە ۇڭىلسەڭ، يىرىمىنە تارتادى. بۇرىن كۇيشىلەر كۇيدى وتىرىپ الىپ جايدان-جاي تارتا سالماعان. ول الدىمەن تىڭداۋشىسىنا كۇيدىڭ وقيعاسىن، تاريحىن تارقاتا اڭگىمەلەپ، ءوزىنىڭ ول كۇيدى كىمنەن، قايدان، قانداي جاعدايدا ۇيرەنگەنىن تاپتىشتەپ تۇرىپ بايانداپ بەرەتىن بولعان. سوندا عانا ءان-كۇي تىڭداۋشىنى تەبىرەنتىپ، كوكىرەك كوزىنە قوناقتايتىن بولعان. ال قازىر «كۇيدى تۇسىنبەيمىن» دەيتىندەر كوپ، تاريحىن بىلمەسە، قايدان تۇسىنەدى؟

 ماعان «قازاقتىڭ قاي ءوڭىرىنىڭ مۋزىكالىق ءونىمى كوپ؟ باتىستىڭ با، شىعىستىڭ با؟ توكپە كۇي جاقسى ما، شەرتپە كۇي جاقسى ما؟» دەگەن قيتۇرقى سۇراقتاردى ءجيى قويادى. جو-و-ق، ساۋالدى ەشقاشان بۇلاي قويۋعا بولمايدى. بۇل دەگەن «اششى دۇرىس پا، ءتاتتى دۇرىس پا»، «اكەڭ جاقسى ما، شەشەڭ جاقسى ما» دەگەن سياقتى ماعىناسىز قارابايىر سۇراق. قازاقتىڭ قاي ءوڭىرىنىڭ دە مۋزىكاسى وزىنشە جاقسى. كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ ءار ايماعىندا وزىندىك ءتىل ەرەكشەلىگى، ديالەكت ساقتالعان، ەندەشە ونىڭ مۋزىكاسىنىڭ دا تاپ وسىنداي ەرەكشەلىگى بولۋى زاڭدى. بىراق بۇدان ءتىلدىڭ دە، اۋەننىڭ دە تۇتاستىعى بۇزىلمايدى. شىعىستا جەزتاڭداي ءانشى كوپ، وڭتۇستىك – جىرشى مەن جىراۋلار مەكەنى، ال باتىس ايماقتا كۇي مەكتەبى جاقسى قالىپتاسقان. بارلىق ءداۋىر مەن كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا، قازاق مۋزىكاسىنىڭ وركەن­دەپ، ءورىسى كەڭىگەن التىن ءداۋىرى دەپ ءبىز ءحىح عاسىردى ايتامىز. مۋزىكالىق مادەنيەت پەن مۋزىكالىق-پوەتيكالىق شىعارماشىلىقتىڭ ءدال وسىنداي بيىك دارەجەدە وركەندەۋىن قازاق دالاسى بۇرىن-سوڭدى باسىنان كەشىرگەن جوق. ءداستۇرلى ونەردەگى تەگەۋرىندى تولقىن وسى كەزەڭدە ومىرگە كەلدى. داۋلەتكەرەي، قۇرمانعازى، تاتتىمبەت، سۇگىر، سەيتەك، ىقى­لاس، قاي كومپوزيتوردىڭ شىعارماسىن الساڭىز دا، ءداۋىردىڭ تولعانىسىنان تۋعان تەرەڭ ماعىنالى دۇنيەلەر. وسى كەزەڭدە دالانى ءان ونەرىمەن دۇركىرەتكەن اقان، ءبىرجانداردىڭ بۋىنى ءوز الدىنا ءبىر توبە.

قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىن تىڭدا­عان، ول تۋرالى ازدى-كوپتى مالىمەتى بول­عان پرو­كوفەۆ، لەسكوۆسكي، ششەدرين سياقتى ورىستىڭ ۇلى كومپوزيتورلارى قا­زاقتىڭ كۇي ونەرىنە تاڭىرقاۋىن جاسىرا الماعان. لەسكوۆسكي كۇي تۋرالى: «قازاقتىڭ كۇيى – مينياتيۋرالىق سيمفونيا» دەگەن. كۇيدە سيمفونيالىق دىبىستىڭ اسا قۋاتتى الە­ۋ­ە­تى بار. كۇي ونەر عانا ەمەس، ويلاۋ ماسشتابى. مىسالى، نۇرعيسا تىلەن­ديەۆتىڭ كۇيشىلىگى – حالىقتىق ويلاۋ مەن زاماناۋي كومپوزيتورلىق مەكتەپتىڭ تاماشا ۇيلەسىمى. ول كەز كەلگەن كۇيدىڭ بىتە قايناسقان مۋزىكالىق-پوەتيكالىق مانىنە تەرەڭ بويلايتىنى سونشا، ديريجەرلىك جاساپ تۇرعاندا ەرەكشە رۋحتانىپ، بۇكىل الەمدى ۇمىتىپ، باسقا ولشەمگە ەنەتىن.

– مۋزىكانى اكادەميالىق تۇرعىدان زەرتتەپ قانا قويماي، مۋزىكا سىنىمەن دە اينالىساتىن از ماماننىڭ ءبىرىسىز. ءبىزدىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىمىز، مۋزىكامىزدىڭ ءورىسى تۋرالى نە ايتاسىز، ءبىز وسى قايدا باعىت الىپ بارامىز؟

– بۇل ماسەلە تۋرالى بىرجاقتى پىكىر ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە ادامداردىڭ پىكىرىندە عانا ەمەس، مۋزىكانىڭ وزىندە دە كەرەعارلىق كوپ. سيمفونيالىق شىعارمالار، فيلارمونيالىق اندەر، كونتسەرتتىك اندەر، ونىڭ ىشىندە ەتنوستىق، دجاز، روك، ايتا بەرسەڭ، جانر جەتەدى. قازىر مۋزىكانتتىڭ تالانتىن باعالاۋ كريتەريى وزگەرىپ كەتتى. قازىر جاندى داۋىسى جايىنا قالىپ، دىبىس كۇشەيتكىش اپپاراتۋرالارمەن مۋزىكالىق ماتەريالدى مۋتاتسياعا ۇشىراتتى. ال بۇل ماتەريالعا ەشقانداي دا تەرەڭ ويدىڭ نەمەسە جۇرەكتىڭ تۇبىنە بويلاتاتىن تەرەڭ سەزىمنىڭ كەرەگى جوق. وسىنى ويلاساڭ كەيدە ۇيقىڭ بۇزىلادى. مۇمكىن ۇيقىنىڭ بۇزىلعانى دۇرىس تا شىعار. ويتكەنى ۇيقىمىز بۇزىلماي، تىرپ ەتپەي تىنىش جاتا بەرەتىن بولساق، بۇل ءبىزدىڭ دامىماي، ىلگەرى قادام باسا الماي، قايىرلاپ وتىرعانىمىزدىڭ كورىنىسى. ويتكەنى ءومىر دەگەن – قوزعالىس، ۇزدىكسىز العا جىلجۋ. ءبىز ۇزاق ۇيىقتاپ، ەندى ويانعان ادامعا ۇقسايمىز. ساحناداعى جانتالاسقان ءومىر كوركەمونەرپازدىق دەڭگەيدە سياقتى اسەر بەرەتىنى راس. ارينە، كاسىبي جاعىنان وسپەدى دەپ تە ايتا المايمىز. قىسقاسى، ونەردە ءبارى ميداي ارالاسقان «ميكس» ءجۇرىپ جاتىر.

– ءسىز مۋزىكادان باسقا سپورتپەن، دالى­رەك ايتقاندا، الپينيزممەن ۇزاق جىلدار بويى كاسىبي تۇردە شۇعىلدانعان ەكەنسىز. ىلە الاتاۋىنىڭ بارلىق شىڭ­دارىن باعىندىردىڭىز. قاۋىپ-قاتە­رىن بىلە تۇرىپ بيىككە قايمىقپاي تالپى­نا­تىنداردىڭ تىرلىگى بىلايعى جۇرتقا تۇسىنىكسىز بولعانىمەن، تاۋ سپورتىنىڭ تابىنۋشىلارىن ەشقانداي توسقاۋىل توقتاتا المايدى. تاۋ باسىندا توتەنشە وقيعالار بولمادى ما؟

– سپورتسىز ءومىرىمدى ەلەستەتە المايمىن، مەندەگى قۋاتتىڭ، بەلسەندىلىكتىڭ ءبىر ۇشى سوندا جاتىر. الماتىنىڭ بيىك شىڭ­دارىن اڭساعان تاۋ سپورتىن سۇيەتىندەر وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلەتىن. شاتىر تىگىپ، لاگەر قۇرىپ، تاۋ قويناۋىندا ايلاپ ءومىر سۇرەمىز. كۇز بەن قىس ماۋسىمى كونسەرۆاتورياداعى جۇمىسىمنان، كىتاپحانادا ىزدەنۋدەن قولىم بوساماسا، كوكتەم اياقتالىپ، جاز شىعا بەرە، قۇرال-جابدىعىمدى ارقالاپ لاگەرگە كەتەمىن. مۇنىڭ سىرتىندا، تاۋ شاڭعىسىمەن دە شۇعىلدانعانىم بار. تاۋعا ورمەلەۋدەن وداق چەمپيونى اتاندىم. الپينيستەردى جاتتىقتىردىم. الماتىعا قانداي جاڭالىق كەلسە، سونىڭ العاشقى قولدانۋشىسى دا، تۇتىنۋشىسى دا مەن بولدىم. سودان كەيىن دەلتاپلانعا قىزىقتىم. سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ، ۇشاتىن دەلتاپلانىمنىڭ جوباسىن ءوزىم سىزىپ، ءوز قولىممەن قۇراستىرىپ شىقتىم. بۇل ءوز الدىنا ءبىر شىعارماشىلىق جۇمىس بولدى. قۇراستىرىپ بولعاننان كەيىن كوزىمدى جۇمىپ سامعادىم دا كەتتىم. العاشقى كەزدە ويداعىداي بولعانىمەن، بىرنەشە رەت قالىقتاپ كەلە جاتىپ جەرگە وڭباي قۇلاپ، جاراقات العانىم بار. سوندا دا دەلتاپلانمەن ۇشۋدان باس تارتپادىم. تاستاماي، تالاي جىلدار سەرىك ەتتىم. جاس كەلىپ قالعان سوڭ «سپورت دەگەن دەنساۋلىق ەمەس، سپورت دەگەن – ءوز اعزاڭدى ءوزىڭ زورىقتىرۋ ەكەن» دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ءسويتىپ 1970 جىلدارى سانگە اينالعان ىرعاقتى گيمناستيكا – اەروبيكامەن اينالىسا باستادىم. «سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاتتىعۋى، مىنە، وسى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. جاتتىقتىرۋدان تاجىريبەم جەتكىلىكتى، بۇل سپورت تۇرىنەن دە قىزىققان ادامداردى جاتتىقتىرا باستادىم. سودان جيىرما جىل بويى اەروبيكا جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ، جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەدىم. ءتىپتى سول جىلدارى ماسكەۋ، لەنينگراد، ريگاعا شەبەرلىك ساباقتارىن بەرۋگە شاقىرىپ جاتاتىن. سونداي دا زامان ءوتتى ءبىزدىڭ باستان.

– اراۆيندەردىڭ مۋزىكالىق ديناس­تياسىنىڭ ءتورتىنشى الدە بەسىنشى بۋى­نى ءوسىپ شىقتى. قىزىڭىز يرەنا – قازاق­ستان­نىڭ بەلگىلى دجاز ءانشىسى، ۇلى­ڭىز ۆسە­ۆولود تا ونەردەن الىس ەمەس، بۇگىن­گى رە­سەي كينوسىنداعى ەڭ تانىمال رەجيس­سەر­لەردىڭ ءبىرى. ول تۇسىرگەن مەلودراما، سە­ريال­دار قازاقستان تەلەارنالارىنان دا ۇزبەي كورسەتىلىپ ءجۇر. سانالى بالا تار­بيە­لەپ، قوعامعا قوسۋ دا ۇلكەن ونەر-اۋ وسى...

– بارلىق ونەردىڭ ىشىندەگى ۇلىسى – بالاعا جاقسى تاربيە بەرۋ. اكەم جانە اكەمنىڭ ارالاساتىن ورتاسى مەنىڭ تاعدىرىما قالاي اسەرىن تيگىزگەن بولسا، مەنىڭ مۋزىكامەن ورىلگەن ءومىرىم بالالارىمنىڭ تاڭداۋىنا تاپ سولاي ىقپالىن جاسادى. مەن اكەمدى قالاي ماقتانىش تۇتقان بولسام، بالالارىممەن دە ءدال سولاي ماقتانامىن. ۇلىم ەكەۋمىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز ونىڭ كىشكەنتاي كۇنىنەن باستاپ سپورتتىق-شىعارماشىلىق باعىتتا ءتۇزىلدى. ەكستريمجورىقتاردا قاسىم­نان قالماي تاۋعا دا شىقتى، تاسقا دا ورمەلەدى. كەيىن ءوزى دە تاۋ شىڭىنا توپ باس­تاپ شىقتى. ۆسەۆولود تا مەن وقىعان نوۆو­سيبيرسك كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ، ەكى كۋرس وقىعان سوڭ پەتەربور مەملەكەتتىك تەاتر جانە كينو ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. بىرنەشە ءتىل بىلەدى. ءبىز اناسى ەكەۋمىز ونىڭ جارىققا شىققان ءار جاڭا ءفيلمىن قالت جىبەرمەي، قاداعالاپ قاراپ وتىرامىز. كورەرمەندەر دە، كينو سىنشىلارى دا ونىڭ تۋىندىلارىنا وتە جاقسى باعا بەرەدى. ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى. ۇلىما دا، قىزىما دا ريزامىن.

– ءسىزدىڭ ونەرىڭىزدى قۇرمەتتەيتىندەر «يۋري اراۆينگە YouTube-تەن ءوز ارناسىن اشاتىن ۋاقىت جەتتى» دەپ جاتىر. راسىندا دا، ۇيىڭىزدە وتىرىپ-اق بايا­عى تەلەۆيزيادا جۇرگىزگەن اۆتورلىق حابار­لارىڭىزدى قايتا قولعا الىپ، جاڭ­عىرتۋ يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا قالاي قارايسىز؟

– الەمگە اۋىرتپالىعىن سالىپ وتىرعان پاندەميا، كوروناۆيرۋس دەگەن تاجالدان قۇتىلساق، ارنا اشۋ جوسپارىن ءوزىم دە ويلاس­تىرىپ ءجۇرمىن. اۋىرماسام، حال-احۋالىم قالىپتى بولسا، جاز ءوتىپ، كۇزگە قاراي ءوز باعدارلامامدى ونلاين جۇرگىزۋدى باستايمىن. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر كىلتيپانى بار. جالعىزدىقتى جانىم قالامايدى. جاسىنان كوپشىلىكتىڭ اراسىندا، اۋديتوريامەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن ادامعا وڭاشالانىپ قالۋ وتە اۋىر. ماعان جاندى، ءتىرى اۋديتوريا كەرەك. ال قاشىقتا وتىرىپ الىپ، تەحنيكانىڭ الدىندا جىندى ادامشا وزىڭمەن-ءوزىڭ سويلەسكەننىڭ اسەرى قانداي بولاتىنىن ءتىپتى دە كوزىمە ەلەستەتە المايمىن. مەيلى تەلەارنا ەفيرى، مەيلى زال تولى ادامداردىڭ الدىندا بولسىن، ەشقاشان دارىستەرىمدى الدىن-الا قاعازعا جازىپ الىپ، كۇنىبۇرىن دايىندالىپ وقىعان ادام ەمەسپىن. كەرىسىنشە، زالداعى ادامداردىڭ بار زەيىنىمەن تىڭداپ وتىرعاندارىن بايقاسام، جانسارايىم اشىلعانداي، قاناتتانىپ، شابىتتانىپ، ءسوز كەۋدەمە وزىنەن ءوزى قۇيىلا بەرەدى. ءدارىس وقيتىن ادام – ساحنا ءارتىسى سەكىلدى، ال ءارتىستىڭ شەبەرلىگى اۋديتوريا تىنىسىن سەزىنگەندە عانا ارتا تۇسەدى. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى جۇرەكپەن سەزىنگەندە عانا ارادا بايلانىس ورناپ، اڭگىمە مازمۇنى جاندانادى. ءدارىس وقۋشى دا كومپوزيتور سياقتى، ءاندى تۋدىرعان ول بولعانىمەن، ورىندايتىن ءانشىنىڭ تالانتى مەن شەبەرلىگى بولماسا، ءاننىڭ باعى اشىلمايدى. مۋزىكا ۇشتىكتىڭ ورتاسىندا – كومپوزيتور – ورىنداۋشى – تىڭداۋشى اراسىندا ءومىر سۇرەدى. ەگەر تىڭداۋشى زەردەلى، تاجىريبەلى، ءبىلىمدى بولسا، مەن اڭگىمەلەپ تۇرعان شىعارما اۆتورىنىڭ تۇلعاسى اسقاقتاپ ياكي مۋزىكالىق مۇرا تاريحى زاماناۋي جادىگەرگە اينالىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان ءدارىس وقۋ – ۇلكەن ونەر. مەن ءوز كاسىبىمدى اعارتۋشىلىققا جاتقىزامىن، ال اعارتۋشىلىق – مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار