ەلباسى • 07 مامىر، 2021

ەلباسى جانە قازاقستان ارمياسى

115 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تۇستا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ سەنىمدى اسكەري قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ تالاپ ەتىلدى. سونداي-اق رەسپۋبليكا اۋماعىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسقان اسكەري قۇرىلىمداردىڭ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكاسىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى قۇزىرەتىنە كوشىرۋ قاجەتتىلىگى وتكىر تۋىندادى. بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن باعامداساق، ەلىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتى مەن حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى بيىك بەدەلىنىڭ ارقاسىندا وسى ماڭىزدى مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداپ، وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى.

سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا رەسپۋب­ليكامىزدىڭ قورعانىس قۋاتى ەسەلەپ ارتتى. وسى تاريحي كەزەڭدى رەت-رەتىمەن جۇيەلەپ ايتار بولساق،  ەلباسىنىڭ 1991 جىلدىڭ 25 قازانىنداعى جارلىعىمەن قازاق كسر مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى قۇرىلدى. كوپ ۇزاماي ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ زاڭدىق قۇقىقتارى نەگىزدەرىنە جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قول جەتكەن كەلىسىمدەرگە بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىنداعى جارلىعى بويىنشا قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان قارۋلى كۇشتەر وزدەرىنىڭ م ۇلىكتەرىمەن قوسا وتانىمىزدىڭ قاراۋىنا ءوتتى. جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە قارۋلى كۇشتەردى باسقارۋدى پرەزيدەنت ءوز قولىنا الدى، ال قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى بولىپ گەنەرال-پولكوۆنيك ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تاعايىندالدى.

وسىلاي سان سالالى ساياسي ىنتى­ماق­تاستىق كەلىسىم ارقىلى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنا ورنالاسقان اسكەري بىرلەستىكتەر، قۇرامالار، بولىمدەر، مەكەمەلەر، ۇيىمدار، پوليگوندار، ارسەنالدار، ساقتاۋ بازالارى مەن  قويمالار، جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن اسكەري م ۇلىكتەر بۇدان بىلاي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى مۇلكى بولىپ تابىلاتىندىعى، سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا بولاتىنداعى تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

ناتيجەسىندە، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭادان قۇرىلعان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جاسامپاز جولى باستالدى. كەيىن ەلباسى وسى جاعدايدى بىلاي دەپ ەسكە الدى: «1992 جىلعى 7 مامىردا مەنىڭ جارلىعىممەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل سالادا ءبىز بارلىعىن جاڭادان باستاعان ەدىك: شتاتتىق كەستە بويىنشا وفيتسەرلەردىڭ 40-45 پا­يىزى عانا قالعان; اسكەرلەردى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق; ەسكىرگەن تەحنيكاعا تولى قويمالار; تاجىريبەلى ۇشقىشتار مەن وتىننىڭ جوقتىعىنان ۇشپاي تۇرعان ۇشاقتار; بەرەكەسى كەتكەن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى عانا بار ەدى».

قازاقستاننىڭ نارىققا كوشۋدىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىنەن امان-ەسەن ءوتۋى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ تۇپكىلىكتى تارقاتىلۋى ەمەس ەدى.  مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستان-نىڭ قورعانىس سالاسىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جوسپار-جوبالار قولعا الىندى. سەبەبى عاسىرلار اۋىسقان شاقتا اسكەري سالانىڭ الەۋەتى كورشى ەلدەردەن كوش كەيىن قالىپ قويعانى بەلگىلى ەدى. ناقتىلاي تۇسكەندە، قۇرىش تانكتەردىڭ 90-95 پايىزى، ارتيللەريالىق جۇيەلەردىڭ 90 پايىزى، اسكەري ماقساتتا پايدالانىلاتىن ۇشاقتاردىڭ 70 پايىزى، تىكۇشاقتاردىڭ 80 پايىزى جوندەۋدى قاجەت ەتتى. وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بولعاندىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن 2000 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى ەسەپ-قيساپ كەزىندە سپاسسك اسكەري بازاسىنداعى 1 515 شىنجىر تاباندى تەحنيكانىڭ 34-ءى عانا ىسكە جارامدى بولدى دەگەنگە بىرەۋ سەنسە، بىرەۋ سەنبەس.

ەلباسى 1992 جىلعى 8 جەلتوقساندا كۇشتىك ۆەدومستۆولار قۇرامالارى باسشىلارى مەن كومانديرلەرىنىڭ العاشقى جينالىسىندا: ء«بىز – ەگەمەن، تاۋەلسىز مەملەكەتپىز، سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولۋى قاجەت. سول سەبەپتى بىزگە سانى جاعىنان شاعىن، بىراق زامانعا ساي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان، جوعارى ۇتقىر، ءبىلىمدى، ەگەمەن ەلىمىزدى قورعاۋ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايدا ءتۇرلى ءىس-قيمىلعا دايار ارميا قاجەت»، دەگەن كەسىمدى پىكىرىن ايتتى. قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە قازاقستان ارمياسىن قالىپتاستىرۋدا اسكەري سالاداعى العاشقى ناقتى قادامداردى بەلگىلەپ، ىسكە اسىردى.

«نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوزقا­را­سىنىڭ پراگماتيزمى قيىن-قىستاۋ ساتتەردە شەشىمىن تاۋىپ، بۇرىنعى بىرقاتار كەڭەس ەلدەرى باسىنان وتكەرگەن قاتەلىكتەردى جىبەرمەۋگە تىرىستى»، دەپ ەسكە الادى تاۋەلسىزدىك جىلدارى قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ارميا گەنەرالى، حالىق قاھارمانى مۇحتار التىنباەۆ. مۇنى قارۋلى كۇشتەردى جاساقتاۋ ۇدەرىسىندەگى ءبىرىنشى جەڭىس دەپ باعالاۋ قاجەت.

ارينە، ودان سوڭ كسرو-دان قالعان قارۋدى ءبولىسۋ، بىزگە قاجەتى جوق ۇرىس تەحنيكالارىن، اتاپ ايتقاندا ستراتەگيالىق بومبالاۋشى ۇشاقتاردى، بالليستيكالىق زىمىرانداردى رەسەيگە قايتارىپ بەرۋ، يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ پروتسەسى ءتارىزدى شارالار جالعاستى. سونىمەن بىرگە جاس ارميانى جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتاۋ ءىسى دە سول كەزدەن-اق باستالدى. قارۋلى كۇشتەر قۇرىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە قورعانىس ونەركاسىبى كاسىپورىندارى مەن اسكەري وقۋ ورىندارى قۇرىلىپ، بۇرىننان بارلارى قىزمەتىن جانداندىرا ءتۇستى. ءسويتىپ، تۇتاس ءبىر سالانىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگى قامتاماسىز ەتىلدى. ارميا الەۋ­مەتتىك ساتى قىزمەتىن دە اتقارا باستادى.

كەڭەس زامانىندا ەلىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىندە كوپتەگەن اسكەري بازا، نەبىر قۇرامالار مەن بولىمدەر بار ەدى. بىراق ەلباسى ايتقانداي، ولار قيراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردى. تەك سول كەزدەگى جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ەرەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا اتالعان بازالاردا – قۇرلىق اسكەرلەرىن; اۋە ارمياسىنىڭ ارالاس اۆيا­تسيالىق كورپۋسىنىڭ بازاسىندا – اسكە­ري-اۋە كۇشتەرىن; اۋە شابۋىلىنا قارسى قور­عانىس كورپۋس قۇرامالارى مەن بولىم­دەرىنىڭ بازاسىندا وسى اتتاس اسكەرلەردى قۇ­رۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءسويتىپ، قازاقستان ار­ميا­سى قۇرلىق اسكەرلەرى، اسكەري اۋە كۇش­تە­رى، اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اس­كەر­­لەرى جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى سە­كىل­دى اسكەردىڭ ءداستۇرلى ءتورت تۇرىنەن تۇردى.

ۋاقىت وتە كەلە، 1999 جىلدان باستاپ قارۋلى كۇشتەردى جاساقتاۋدىڭ تۇبەگەيلى رەفورماسى جۇرگىزىلدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ اسكەري دوكتريناسىندا جازىلعانداي، قا­رۋلى كۇشتەردىڭ باسشىلىعى بەيبىت ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋ­لى كۇشتەرىنىڭ باس شتابى ارقىلى باسقا­رىلاتىن جۇيە قالىپتاستى. 

قازىرگى تاڭدا قازاقستان قارۋلى كۇش­تەرى تەك قورعانىسقا كوڭىل بولگەن، جاپپاي قارۋلانۋدى جاقتامايتىن، كاسىبي دەڭ­گەيى جوعارى قۇرىلىمعا اينالدى. ەل تاري­حىندا قابىلدانعان ءتورت اسكەري دوكتري­نامىزدىڭ بارلىعىندا قورعانىسقا باسىم­دىق بەرىلگەن. سويتە تۇرا، بۇل قۇجات­تاردا ەلگە ءتونۋى مۇمكىن ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەر مەن الەمدەگى اسكەري-ساياسي جاع­دايلار ۇدايى ەسكەرىلگەن. 2017 جىلى قابىلدانعان سوڭعى دوكترينادا كيبەر جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك، گيبريد­تى سوعىس پەن وعان توسقاۋىل قويۋ امالدا­رى دا قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ءوزى اسكەري سا­لانىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە دەر كەزىن­دە تويتارىس بەرۋگە يكەمدىلىگىن كورسەتەدى.

ونىڭ جارقىن كەلبەتىن ءبىز قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن شەتەلدىك ساراپتامالىق جاريالانىمداردان انىق اڭعارامىز. سەبەبى ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن پوستكەڭەستىك ەلدەر ايماعى بويىنشا اسكەري قۋاتى جاعىنان ءبىزدىڭ ەل 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا «جەتەكشى ۇشتىككە» ەنگەن بولاتىن. بۇل ءوز-وزىنەن بولعان جەتىستىك ەمەس. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قارۋلى كۇشتەردى جوعارى دايىندىقتا ۇستاپ تۇرۋ ارقىلى ەلدىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى. وسىنداي ماقسات پەن مىندەتتىڭ ارقاسىندا اسكەري دايىندىققا كوڭىل ءبولۋ كۇشەيتىلدى. مىسالى، ءبىر جىل ىشىندە عانا 52 ءتۇرلى اۋقىمداعى وقۋ-جاتتىعۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسە كوپ ەدى. ولار – «اسكەري ارىپتەستىك»، «اۋە كۇشتەرى»، «دالا قىرانى» سىندى ساربازدار دايىندىعىن شىڭداۋ شارالارى بولاتىن. وسى ورايدا ماتىبۇلاق پوليگونىندا ۇقشۇ (ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى) اياسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان «بىرلەسكەن ارەكەت-2009» وقۋ-جاتتىعۋى دا وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.

سونىمەن قاتار حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىققا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە رەسەي جانە قىتاي ەلدەرىمەن، ورتا­لىق ازياداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەرمەن، ناتو-مەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلدى. ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان اسكەري ىنتىماقتاستىقتىڭ دا كوپۆەكتورلى باعىتىن ۇستاندى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك شارتى ۇيىمى قاتارلى بىرلەس­تىكتەر اياسىندا بىرلەسكەن اسكەري جاتت­ى­عۋلار وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار ناتو كۇش­تەرىمەن بىرگە انتيتەررورلىق دايىن­دىق جۇرگىزىلدى.

قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى تمد-نىڭ سىرتقى شەكاراسىن قورعاۋعا اتسالىسىپ، 9،5 مىڭنان استام سارباز بەن وفيتسەرىمىز تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتۋگە قاتىستى. ال 2005-2008 جىلدار ارالىعىندا «قاز­بات» باتالونى يراك جەرىن مينادان تا­زارتۋ جۇمىسىنا بەلسەنە كومەكتەستى. يراكتا كاپيتان قايرات قۇداباەۆ قازا تاپتى. ارينە، ساربازدار قازاسى جايلى دەرەكتەر كۇرسىنتكەنىمەن، قازاقستان اسكەرى مول تاجىريبەدەن وتكەنى، ساربازداردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ارتقانى، الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا ەل بەدەلىنىڭ وسكەنى كوڭىل جۇباتادى.

بۇگىندە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە رەسەي، بەلارۋس، يزرايل، تۇركيا، قىتاي، وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى، اقش، فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ءتۇرلى تەحنيكاسى قولدانىلىپ ءجۇر. قازاقستان راديو-ەلەكتروندى بايلانىس قۇرالدارىن، راديولوكاتسيالىق جابدىقتاردى، تۇندە كورۋ قۇرىلعىلارىن، بروندى كولىكتەردى، اسكەري كاتەرلەردى قۇراستىرىپ، پاترون وندىرەتىن دەڭگەيگە جەتتى.

بۇگىندە قازاقستان اسپانىن س-300 ءتارىزدى زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرى قورعاپ تۇرسا، اۋە كۇشتەرى سۋ-30سم، ميگ-31 ءتارىزدى ۇشاقتارمەن جابدىقتالعان. وتاندىق «ارلان» كولىكتەرى، تۇرىكتىڭ بروندى ماشينالارى، فرانتسۋزدارمەن بىرلەسە قۇراستىرعان «نۇر» راديولوكاتسيالىق كەشەندەرى ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرعانى ءسوزسىز.

قارۋلى كۇشتەردى جاساقتاۋدا ەلباسى ۇستانعان باعىت – سان ەمەس، ساپا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسكەر سانىنىڭ كوپ بولۋىنان گورى شاعىن ءارى ۇتقىر ارميا ماڭىزدى دەپ سانادى. سونىمەن بىرگە اسكەري ءىستى كاسىپ قىلعان ماماندار قاتارىن كوبەيتۋدى كوزدەدى. ءسويتىپ، كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەت اتقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن بولاتىن.

بۇگىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ جەكە قۇرامىنىڭ 75 پايىزى كەلىسىمشارت بو­يىنشا قىزمەت ەتەدى. ياعني كاسىبي اسكەر. ودان بولەك، قازاقستان اسكەرىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ سانى دا شاعىن. شامامەن، 100-110 مىڭ شاماسىندا. قارۋلى كۇشتەردى وسىنداي ۇلگىدە دامىتۋ قوعام ءۇشىن دە، ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى ءۇشىن دە پايدالى. بىرىنشىدەن، كەلىسىمشارت ارقىلى اسكەري قىزمەت وتەۋ كوپتەگەن جاستىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشىپ، قوعامدا ءوز ورنىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزسە، «اسكەري باسپانا» باعدارلاماسى ولاردىڭ باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەكىنشىدەن، كاسىبي تۇردە اسكەري قىز­مەتپەن اينالىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ دايار­لىعى جوعارى، ولار قاۋىپ-قاتەر تۋىن­داي قالعان جاعدايدا تەز شەشىم قابىلداۋعا قابىلەتتى. ۇشىنشىدەن، كاسىبي اسكەر مەن ارميا جاعدايىنىڭ جاقسى بولۋى حالىقتىڭ قارۋلى كۇشتەرگە سەنىمىن نىعايتادى.

تۇيىندەي ايتقاندا، ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى ايتۋلى جەتىس­تىك­تەرىنىڭ قاتارىنا كاسىبي ارميانىڭ جاساقتالۋىن قوسقان ءجون. وسى جونىن­دە ەلباسى: «تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەم­لەكەتىمىز كاسىبي ارميا قالىپتاستىردى، ەل مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەتىن اسكەري دوكترينا ءتۇزىلدى. ءبىزدىڭ قاسيەتتى توپىراعىمىز اۋەدە دە، جەردە دە جانە سۋدا دا قورعانىس اياسىندا. ءبىز بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستامىز. قازىر ارميا كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن بولۋى ءتيىس. بۇل – اسكەري قىزمەتشىلەر الدىنا مەملەكەت قويىپ وتىرعان مىندەت»، دەگەن ەدى.

جاۋجۇرەك اتا-بابالارىمىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەنشىلەپ، ۇرپاعىنا اماناتتاعان، الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريا بولىپ سانالاتىن قاسيەتتى قازاق جەرىن قازىرگى الماعايىپ زاماندا كوز الارتقان دۇشپاننان قورعايتىن قۇرىشتاي بەرىك قالقانىمىز  بار دەپ سەنەمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار