كەلەشەككە كرەست ارقالاپ بارامىز با؟

ەسكى سىرقاتى قايتالاپ قالعان كورشى كەمپىر كەلىنى شاقىرعان “جەدەل جاردەم” كولىگىنە وتىرۋ­دان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى... كەيۋا­نا­نى تىكسىندىرگەن نارسە – دارىگەرلىك كومەك ماشينەسىنىڭ قاپتالىندا جارقىراپ كوزگە ۇرىپ تۇرعان قىزىل كرەست بەلگىسى بولىپ شىقتى. “قانشا عۇمىرىم قالعانىن ءبىر اللا عانا بىلەدى. تورىمنەن كورىم جۋىق قالعاندا مۇنداي كولىككە ءمىنىپ, كرەسىنە كىرىپ جاتقىم كەل­مەيدى. ەكى دۇنيەدە ريزا بولسىن دەسەڭ­دەر مەنى قىستاماڭدار! كۇنا ارقالاتپاڭدار”, دەپ ازار دا بەزەر بولىپ, ەسىنەن تانىپ تىنعانشا كەلگەن دارىگەرلەرگە دە, بالا-شاعا­سىنا دا كونبەي جاتىپ العان ەكەن. باسقا كولىك تاۋىپ اكەلگەنشە قارت انانىڭ كوزى جۇمىلىپ, ءجۇرىپ كەتكەن... ءدال وسىعان ۇقساس ءجايتتىڭ بول­عانى تۋرالى كوپ جىل بۇرىن ءبىر باسىلىمنان وقىعان دا ەدىم. ەندى, مىنە, ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ, كۋادۇر بولدىم. بۇل جەردە دارىگەرلەردى ايىپتاۋ ءجون بولا ما؟ كەمپىردى ىقتيارسىز اكەتپەدىڭدەر دەپ قالاي ايتپاقپىز؟ كىمدى كىم كۇشتەپ ەمدەمەك؟ ناۋ­قاسى مەڭدەگەن شەشەلەرىنە ءسوزى وتپەگەن بالا-شاعاسىنا نە دەپ بولادى؟ ونسىز دا قايعىدان قامى­عىپ وتىرعاندا. بۇل جەردە بىرەۋگە كىنا تاعۋ ورىنسىز. بىراق, ءبارىبىر دە بايىزسىز كوڭىل جاۋاپ ىزدەپ, جاي تاپپايدى. جارىقتىقتى “يت كورگەن ەشكى كوزدەندىرگەن” وسى قىزىل كرەسكە ءبىزدىڭ كوزىمىز بەن بويىمىز ۇيرە­­نىپ كەتكەنى سونداي – نازار دا اۋدا­را بەرمەيمىز. ول دا ءوزىمىز ءومىر بويى جۇتىپ جۇرگەن اۋا سە­كىلدى ەلەۋسىز, ەتەنە بولىپ كەت­كەلى قا-شان؟!. كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋار­لارىنىڭ قاتارىنا ءسىڭىپ العان. مەن وسى وقيعادان كەيىن جان-جاعىما باجايلاپ قاراپ باعىپ ەدىم, قالاداعى كوشەلەردىڭ تۇس-تۇسىنان “مەنمۇندالاعان” قىزىل-جاسىل كرەستەردى كورە باستادىم. الماتىدا جۇيتكىپ جۇرگەن “جە­دەل جاردەم” كولىكتەرىنىڭ ءبارى­­­نىڭ دە قابىرعاسىندا قىزىل كرەست! مالىمەتكە قاراعاندا, مۇن­داعى جەدەل مەديتسينالىق جاردەم ستان­سا­سىنىڭ دارىگەرلەرى جىلىنا 600 مىڭ ادامنىڭ شاقىرۋىنا بارىپ, كومەك كورسەتەدى ەكەن. سون­دا الماتىداعى اۋرۋدان اراشا­لان­عان سول 600 مىڭ ادام العى­سىن اللاعا قوسا قىزىل كرەسكە دە ايتا ما؟ ال بۇكىل قازاقستان بويىنشا شە؟ سوناۋ اتەيستىك, قۇدايسىز كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە وسى قى­زىل كرەستىڭ قاسىندا قىزىل اي تۇرا­تىن ەدى عوي؟ ءبىز سول مۇسىل­ماندىق نىشانىمىزدان تاۋەل­سىزدىك تۇسىن­دا قالايشا ايىرىلىپ قالدىق؟ جالپى, قانداي كرەست بولسا دا ول قاي-قاشانعى ۇعىمدا حريستيان ءدىنىنىڭ بەلگىسى بولىپ سانالادى. ونىڭ وزىندىك تەرەڭ تاريحى بار. و باستا كونە مىسىر مەن بابىلدا, اسسيريا مەن مەسوپوتاميادا, ت.ب. جەرلەردە قۇدايلار ءرامىزى بولىپ تابىلعان كرەست كەيىنىرەك حريستيان كونفەسسياسىنداعى ەلدەردىڭ كوپ­شى­لىگىنىڭ ءدىني قۇلشىلىعىنىڭ باس­تى نىشانىنا اينالعان. حريستيان دىنىندە يسا پايعام­باردىڭ پونتي پيلاتتىڭ ۇكىمى­مەن كرەسكە شەگەلەنىپ, ازاپتالىپ ولتىرىلۋىمەن بايلانىستى پايدا بولعانى بەلگىلى. ورىستىڭ “كرەست” ءسوزى لاتىن­نىڭ “سrux” – ياعني “دار اعاشى, نەمەسە اعاشتان جاسالعان ازاپتاۋ قۇرالى” دەگەن سوزىنەن شىققان. وسىدان لاتىن تىلىندە ء“crucىare” – “ازاپ­تاۋ, قيناۋ” دەگەن ەتىستىك پايدا بولعان ەكەن. ال بۇل ورىسشا “كرەستيت” – قازاق تىلىندە “شو­قىندىرۋ” دەگەن ماعىنا بە­رەتى­نىن اركىم بىلەدى. ورىس تىلىندەگى كرەس­كە قاتىستى تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى دە قازاقى ۇعىممەن قارا­ساڭ, وڭىپ تۇرعان جوق: “پوستاۆيت كرەست – سىزىپ تاستاۋ, جوق قىلۋ”, “نەستي سۆوي كرەست – ءوز ازا­بىڭدى ءوزىڭ ارقالاۋ” دەگەن ماعى­نادا. دەمەك, ازاپتاۋ, قيناۋ, جوق قىلۋ, جويۋ, ازاپ ارقالاۋ, شوقىنۋ سياقتى ۇعىمدار بەرەتىن, ۇلتتىق تانىم-ءتۇسى­نىگىمىزگە, سالت-سانامىزعا ءۇي­لەس­پەك تۇرماق اسا قايشى كەلەتىن كرەست بەلگىسى بۇگىنگى ەگەمەن ەلىمىزدى قالاي­شا جاۋلاپ العان؟ جەر بەتىندەگى يسلام ءدىنىنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتپاق بولعان ريم پاپاسى ۋربان ءىى 1095 جىلى ءوزى مۇرىندىق بولىپ, ساۋىن ايتىپ, بۇكىل باتىس-شىعىس ەۋ­روپا­نىڭ قىلىش ۇستاۋعا جارايتىن ەركەك كىندىكتىسىنىڭ ءبارىن تىك كو­تەرىپ, قارۋلاندىرىپ, اتقا قوندى­رىپ, مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) ۇمبەت­­تەرىنە قارسى العاشقى كرەست جورىعىن ۇيىمداستىرعان. سودان باستاپ 1270 جىلعا دەيىن يسلام ءدىنىن ومىردەن وشىرۋگە, كۇللى مۇ­­سىل­مانداردى قىرىپ-جويۋعا با­عىت­تالعان 8 كرەست جورىعى جاسال­عان. وعان قاتىسقان بۇكىل جاۋىن­گەرلەر كۇللى ساۋىتتارىنىڭ, كيىم­دەرىنىڭ ءوڭىرى مەن ساۋىرىنا, كەۋدەسى مەن ارقاسىنا, قالقانى مەن توقىمىنا دەيىن كرەست بەلگىسىن سالعىزىپ سوعىسقاندىقتان سولاي اتالعان. ادامزات تاريحىندا ءبىزدىڭ دىندەستەرىمىزدى قانعا بوياعان بۇل سەگىز كرەست جورىعى – سول زامان­داعى سەگىز دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن پاراپار بولعان! جانە بارلىعى دا مۇسىلماندارعا قارسى جويقىن سوعىستار ەدى. ءبىزدىڭ ماقتانىشى­مىز قىپشاق بەيبارىس سۇلتان وسى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردىڭ قاھار­مان جەڭىمپازى ەكەنىن ايتا كەتۋ ارتىق بولماس. سول بەيبارىس بابا­مىز بۇگىن ءتىرىلىپ كەلسە, نە بەتىمىز­دى ايتار ەدىك؟ جالپى, سكانديناۆيا مەن ەۋرو­پا عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى حريستيان دىنىندەگى ەلدەر­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۋلارى مەن گەربتەرىندە وسى كرەست بەلگىسى بار. ال قازىرگى قىزىل كرەست شۆەي­تساريانىڭ تۋىنان الىنعان. 1859 جىلى فرانتسۋزدار مەن يتالياندار بىرىگىپ, اۆستريا­لىقتارمەن سوعىس­قاندا ەكى جاقتان 40 مىڭ ادام قىرىلعان. سول قانقۇيلى سوعىس­تىڭ زارداپتارىن, ۇرىس دالاسىندا قانسىراپ ءولىپ جاتقان مىڭداعان ساربازداردىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, جانى تۇرشىككەن شۆەي­تساريالىق ىسكەر ازامات جان انري ديۋنان “سولفەرينو شايقاسى تۋرا­لى ەستەلىكتەر” اتتى كىتاپ جا­زىپ, سوعىستان جاپا شەككەندەرگە قولۇشىن سوزىپ, جاردەم بەرەتىن بەيتاراپ ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ۇسى­نىس ايتقان. جانە سول ۇسىنى­سى­نىڭ ىسكە اسۋىنا ءوزى بەل شەشىپ كىرىس­كەن. بۇل يگىلىكتى ىسكە زاڭگەر گيۋستاۆ مۋانەنى جانە باسقا دوس­تارىن تارتىپ, 1863 جىلى جەنە­ۆادا حالىقارالىق قىزىل كرەست ۇيىمىن قۇرعان. نەگىزگى مىندەتى سوعىستا ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراعان, جەر سىلكىنۋدەن, تاسقىن-سەل, قار كوش­­كىنىنەن اپاتقا ۇشىراعان ادام­­د­ارعا مەديتسينالىق, الەۋمەت­تىك كومەك كورسەتۋ, سونداي-اق حا­لىقتى ىندەت اۋرۋلارىنان ساقتان­دىرۋ, ەمدەۋ شارالارىن ۇيىمداس­تىرۋ بولعان... جانە وسى يگىلىكتى دە ونەگەلى ءىسى ءۇشىن انري ديۋنان 1901 جىلى بەيبىتشىلىك ءۇشىن بەرىلگەن تۇڭعىش نوبەل سىيلىعىن العان. ال ول اشقان حالىقارالىق قىزىل كرەست ۇيىمىنا ءجۇز جىلدىڭ ءىشىن­دە ەكى مارتە نوبەل سىيلىعى بە­رىل­گەنى دە تەگىن ەمەس. ءبىر نازار اۋ­دارار ءجايت, باعزى زامانداردا ءومىر قوزعالىسىنىڭ, كۇننىڭ, جا­رىقتىڭ, يگىلىكتىڭ نىشانى بولىپ كەلگەن سۆاستيكا بەلگىسىن قانقۇيلى گيتلەر فاشيستىك, ناتسيستىك رامىزگە اينال­دىرىپ, ادامزات الدىندا قارابەت قىلىپ, وشپەس كۇيە جاقسا, كەرىسىن­شە ادامگەرشىل انري ديۋنان كرەس­تىڭ قىرعىن-جويقىن ماعىنا­سىن حالىقتار الدىندا اقتاۋعا ۇلەس قوستى. ءبىز بۇل جەردە قىزىل كرەست سىندى اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توپىراق شاشۋدان اۋلاق­پىز. ماسەلە – باسقادا. ماسەلە, وسى سالادا دا كرەست اتاۋلى ومى­راۋلاپ العا شىعىپ, ءبىزدىڭ قىزىل ايىمىزدىڭ كەنجەلەپ قالۋىندا. مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) مەككەدەن مەدينەگە حيجرەت ەتكەن تۇنگى كوكتە ەرەكشە جارقىراعان اسىل اي سوڭىرا كۇللى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى رامىزىنە اينالعانى ايان. “اسپاندا اي بول­ماسا اداسادى” دەيتىن ولەڭ جولى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. سونىمەن قوسا, جارتى الەمدى جاۋلاعان جاھان­گەر تۇرىك وسمان پاشا ءتۇسىن­دە جەردىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىن ۇزىنىنان ۇزاق جار­قى­راي سوزىلىپ جاتقان شالقاق ايدى كورىپ, سول ءتۇسىن جاقسىلىققا جورىپ, مۇسىلماندىق سارا جولعا بالاپ, اي بەينەسىن ءوز تۋىنا جاپ­سىرىپتى دەگەن دە ءافسانا بار. اتام قازاقتىڭ جاڭا اي تۋعاندا: اي كوردىم, امان كوردىم, الدەقانداي زامان كوردىم. ەسكى ايدا ەسىركە, جاڭا ايدا جارىلقا, – دەپ ايعا باتا جاساۋ سالتى, سۇيىكتى قىزىنا ايمان, ايگۇل دەپ ات قويۋ عۇر­پى, سۇلۋلىقتى ايعا تەڭەۋ ءداس­تۇرى الميساقتان بەرى كەلە جاتىر. ەگەر ەۋروپا تاريحشىلارىنا باقساق, سوناۋ ىقىلىم زاماننان جەتكەن مۇسىلماندىق اي بەينەسىن تۇرىكتەر وزدەرى جاۋلاعان ۆيزان­تيا­دان الىپ, 1453 جىلى وسمان يمپەرياسىنا ءرامىز ەتىپتى-ءمىس. ولاردىڭ جازۋىنشا, اي كونستان­تينوپول قالاسىنىڭ تاڭباسى كو­رى­­نەدى. بۇل جەردە مۇنى ءوز بي­دايىڭ­دى وزىڭە بۇيىرتقىسى كەل­مەۋدىڭ ايقىن مىسالىنا بالاپ, وسى ءبىر ەۋروپوتسەنتيستىك وزبىرلار قىل اياعى ايدىڭ بەينەسىن دە بىزگە قيعىسى كەلمەيدى-اۋ دەپ كۇيىكتى كە­سىم جاساۋعا دا بولار ەدى. بىراق تاريحي فاكت, ارتەفاكت دەيتىن بۇلتارمايتىن دا بۇلتارتپايتىن, بۇلجىمايتىن دا بۇلجىتپايتىن جايتتەر بار عوي. ونى جوققا شى­عارۋ قيىن. تاريحتىڭ ارباسى­نان ءتۇسىپ قالۋعا بولار, بىراق تۇسسەڭ – تاريحتىڭ دوڭگەلەگىنىڭ استىنا تۇسەسىڭ. ادامزات تاريحىن زەردەلەيتىن ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىل­عان اسا قۇندى جادىگەرلەر قاتا­رىنداعى – كادىمگى ايدىڭ تاڭ­بالارىنان ونىڭ كۇنمەن, جۇل­دىز­بەن, كرەسپەن قاتار ءرامىز رەتىندە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ەجەلگى وركەنيەتتەر كەزىندە قول­دانىستا بولعانىن بايقايمىز. قازىرگى باستى دىندەر جاراتىل­ماس­تان بۇرىنعى زامانداردا ەجەلگى مەسوپوتاميا كەزەڭىنەن تابىلعان اتاقتى ءبىر تاڭبادا: شالقالاعان ايدىڭ اياسىندا – دوڭگەلەك كۇن, ال ونىڭ ورتاسىندا – كرەست بەي­نەلەنگەن. وسى تاڭبانى زەرتتەۋشى عالىمدار مۇنداعى اي بەلگىسى – اي قۇدايى – سينانىڭ بەينەسى, ال كۇن – كۇن قۇدايى اششۋر دەپ ساناعان. ءدال وسىنداي ايلى تاڭ­بالار ەجەلگى اسسيريا مەن بابىل جەرىنەن دە تابىلعانى ءمالىم. وسى اتالعان سيمۆولدار تۇگەلىمەن (ونىڭ ىشىندە سۆاستيكا دا بار!) ءبىزدىڭ تۇركىستانداعى كوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ورنەكتەرىنەن دە كەزدەسەدى. قالاي بولعاندا دا الەم­دەگى ەڭ جاس ءدىن – يسلامنىڭ تەمىر­قازىعىنا اينالعان اي ءرامىزىنىڭ تاريحى جەر سەرىگى جارالعالى كەلە جاتقانداي تىم ارىدە ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى تۇرىكتەر يەلەنگەن ۆيزان­تيا مادەنيەتى – مەسوپوتاميا, بابىل مادەنيەتىنىڭ جالعاسى, شىعىس ريم وركەنيەتىنىڭ جەمىسى. ساياسي بيلىكتى العانىمەن تۇرىكتەر بۇل ەلدىڭ مادەني-تاريحي مۇرالارى مەن جادىگەرلەرىن ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراتپاي, قيراتپاي, امان ساقتاپ قالدى. بۇگىن سونىڭ ارقاسىندا ەلىندەگى ءتۋريزمدى دامىتىپ, جۇرەك جالعاپ وتىرعان جايى بار. شاكارىم اتامىز ىستامبۇل شاھارىنىڭ اتى “يسلام بول” دەگەننەن شىققان دەسە, كەڭەستىك اتاقتى تۇركولوگ, اكادەميك اندرەي كونونوۆ كونستانتينوپول ءسوزىنىڭ بۇرمالانىپ ايتىلۋىنان شىققان دەپ جازادى. قالاي بولعاندا دا كەزىندە پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ ورداسى ءارى شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان ۆيزانتيا مەن ونىڭ استاناسى كونستان­تينو­پول تۇرىكتەر باسىپ الماي تۇرىپ-اق شىعىس وركەنيەتىنىڭ وشاعى, مادەنيەتىنىڭ ۇستىنى بولعانىن تاريحي مۇرالار دالەلدەيدى. سون­دىقتان تۇركيا تۋىنداعى اي مەن جۇلدىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كەشەگى قىتاي مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورتا­سىنان ويىپ ورىن الىپ, تاۋەلسىز­دىككە قول سوزعان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋىندا دا اي مەن جۇلدىز بولعان. ال ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز تىم ەۋروپاشىل بولامىز دەپ, كيەلى دە اياۋلى ايىمىزدان ايني باستاعان جوقپىز با؟ 1876-1878 جىلدارداعى ورىس-تۇرىك سوعىسى كەزىندە تۇرىك ەلى قورعانىس ءرامىزى رەتىندە قىزىل ايدى قابىلدايتىنىن, دەگەنمەن, دۇشپاندارى پايدالاناتىن قىزىل كرەستى دە قۇرمەت تۇتاتىنىن ءما­لىم­دەگەن. سول تۇستا پارسى ەلى دە قىزىل كرەستەن باس تارتىپ, قىزىل ارىستان مەن كۇن بەلگىسىن قابىلدايتىنىن جاريالاعان. بۇل ۇسىنىستار كەيىن جەنەۆاداعى ديپلوماتيالىق كونفەرەنتسيادا ماقۇلدانىپ, بەكىتىلگەن. سونداي-اق, يران يسلام رەسپۋبليكاسى 1980 جىلعى اقش-پەن سوعىس كەزىندە بۇرىنعى ءرامىزدى تارك ەتىپ, قىزىل اي بەلگىسىن قابىلداعان. قازاقستان اۋماعىندا قىزىل كرەست ۇيىمى 1877 جى­لى العاش رەت قاپالدا قۇرى­­لىپ, 1896 جىلى ال­ماتىدا اۋرۋحاناسى اشىل­عان. ال كەڭەس وكىمەتى بولسا سو­ناۋ 1923 جىلى-اق قى­زىل كرەست پەن قىزىل اي قوعام­دارىنىڭ وداعىن قۇرىپ, تارازى باسىن تەڭ ۇس­تاۋعا تىرىسقان. وسى تاقى­لەت­تەس ۇيىم الماتىدا 1936 جىلى قۇرىلعان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وسى اتتاس قوعام دا وزگەرىسكە ۇشىرا­دى. ول 2002 جىلى جاڭادان قازاق­ستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ قى­­زىل اي قوعامى بولىپ قاي­تا قۇرىلىپ, كەلەسى جى­لى حالىق­ارالىق قىزىل كرەست پەن قى­زىل اي قوعام­­دارىنىڭ حالىق­ارا­­لىق فەدەراتسياسىنا مۇشە بولدى. مەنىڭشە, بىزدەگى بۇل ۇيىم­نىڭ اتى دارداي دا, زاتى بولما­شى سياقتى. عالامتورداعى ەكى سايتىندا دا ءبىر قايىرىمدىلىق كونتسەرتىن وتكىز­گەن­نەن باسقا تىندىرعان ىستەرى تۋرالى ەشتەڭە ايتا الماپتى. شەكەسىندەگى “قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ قىزىل اي قوعامى. 1938 جىل قۇىل­عان” دەگەن (“ ...جىلى قۇرىل­­عان” دەپ جازعانداعى ءتۇرى) قاتە جازىلعان شالا مالىمەتتەن باسقا قازاقشا ەشتەڭە كورە الما­دىق. بۇل قوعامدا جاقسى پسيحولوگ ماماندار بار سياقتى, ءويت­كەنى, پسيحولوگيا جونىنەن قىزىقتى ەلەكتروندى كىتاپحانا جابدىقتاعان ەكەن جانە ءار وبلىستاعى ۇزدىك پسيحولوگ مامان­داردىڭ اتى-ءجونى, مەكەن-جايلارىن كورسەتىپتى. بىراق قوعام باسشىلارى زارداپ شەككەن جۇرت­تىڭ جۇيكەسىن ەمدەگەننەن باسقا دا مەديتسينال­ىق-الەۋمەتتىك كومەكتەر كەرەك ەكەنىن ەستەن شىعارىپ العان با دەيسىڭ. كەڭەس زامانىندا زايسان ءزىلزا­لاسى كەزىندە زارداپ شەككەن جۇرت­قا زور قولعابىس جاساعان ارداقتى ۇيىمنىڭ بۇگىن ءۇنى وشكەن. بۇگىنگى قىزىلاعاش تراگەدياسى مەن تار­باعاتاي تاسقىنى كەزىندە دە توبە كورسەتكەنىن بايقامادىق. سوندا وسىندايدا اپاتقا ۇشىراعاندارعا اتسالىسپاي, مويىن بۇرماي, قايرات قىلماي قازاقستاننىڭ “قىزىل ايى” ايعا باتا قىلىپ وتىر ما؟ الدە قولىنان تۇك كەلمەيتىن قاۋقارسىز, قارجىسىز, بولىمسىز ۇيىمعا اينالعانى ما؟ ءبىز قىزىل ايدى قادىرلەپ, قاسيەتتەپ, قاستەرلەۋدى ۇرپاقتار ساناسىنا بالاباقشادان, مەكتەپ قابىرعاسىنان سىڭدىرە بەرۋىمىز قاجەت. بالكىم, قىزىل اي قوعامىن جۇرت بولىپ جۇمىلا قولعا الىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ كەرەك بولار. بۇل تۇستا تۇركيا, مىسىر, يران, ساۋد ارابياسى سياقتى ەلدەردەن ۇيرەنسەك ارتىق ەمەس. انكارا قالاسىنداعى ەڭ ورتالىق ۇلكەن اۋدان قىزىل اي دەپ اتالادى. جاۋىنگەر ەر تۇرىك قىزىل ايدى باعالاي بىلەدى. بۇل كۇندە قازاقستاننىڭ قاي قالاسىنا بارساڭىز دا ءدارىحانا, اپتەكا, فارماتسيا دۇكەنى دەگەندەر­دىڭ قاي تۇستا ەكەنىن الىستان-اق باعامداۋعا بولادى: ءبارىنىڭ بەلدەۋى مەن دودەگەسىندە قىزىل نەمەسە جاسىل كرەستەر اندىزداپ, جار­قىلداپ, لاپىلداپ تۇر! ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرىن بولماعان وسى ءبىر جاسىل كرەستەر سوڭعى كەزدە قايدان قاپتاپ كەتتى؟ باقساق, مۇنى شىعارعان باسقا ەمەس, ءوزى­مىزدىڭ نىسانالى ميحايل گور­باچەۆى­مىز بولىپ شىقتى. ول نو­بەل سىيلىعىن العاننان كەيىن 1993 جىلى ريو دە-جانەيرودا وتكەن الەمدىك ءسامميتتى پايدا­لانىپ, “حالىقارالىق جاسىل كرەست” اتتى ەكولوگيالىق ۇيىم قۇرىپ, وعان جاسىل كرەستى ءرامىز ەتىپ العان. ۇيىمعا دۇنيە ءجۇزىنىڭ جيىرمادان استام ەلى مۇشە بولعان. سودان كەلەسى جىلى الدىمەن ماسكەۋ, ارتىنشا بۇكىل رەسەي ۇكىمەتى گورباچەۆتىڭ سول جاسىل كرەسىن ءسال وزگەرتىپ, ورتاسىنا اق ءتۇستى جىلان وراتىلعان كوزەنى بەينەلەپ, ءدارىحانالاردىڭ سىر­تىنا ەمبلەما-بەلگى رەتىندە ءىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2005 جىلى ۋكراينا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە وسىعان ۇقساس شە­شىم شىعاردى. كورشىلەردەن نە جاڭالىق كورسە سونى قايتالاپ, كوشىرىپ ۇيرەنگەن ءبىزدىڭ شەنەۋنىك­تەر قالىسسىن با – ورتاسىنداعى جىلانى بار كوزەنى ويمىشتاپ جاتۋدى ارتىق جۇمىس كورىپ, سىلىپ تاستاپ, جاسىل كرەسكە باس سالىپ جارماسا كەتتى! مىنە, سودان بەرى ءبىزدىڭ ءدارىحانالارىمىزدىڭ ءبارى جاسىل كرەستىڭ اياسىنا كوشە باستادى. جاسىل ءتۇستىڭ ەكولوگيالىق جانە مۇسىلماندىق ەكى استارى بار. بىراق سول جاسىل ءتۇس كرەسكە اينال­عان سوڭ مۇسىلماندىق ءمان-ماعى­ناسىنان جۇرداي بولادى. وسىنىڭ استارىندا ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدى اياق استى ەتۋ عانا ەمەس, ءاجۋالاۋ دا جاتقان جوق پا؟ كرەستىڭ اتى – كرەست, ونى مەيلى قانداي تۇسكە بوياساڭ دا ءوزىنىڭ و باستاعى ءدىني مازمۇنىن, حريستياندىق ءمان-ماعىناسىن جوعالتپايدى. ءسويتىپ, ءبىز بىرەۋدىڭ توتيايىن باسقان مىس كرەسىن جەر­دەن جەتى قويان تاپقانداي جارناما­لاپ جۇرگەندە ءوزىمىزدىڭ التىنداي ايىمىز جەتىمسىرەپ, ايدالادا ادىرا قالدى. سوڭعى حالىق ساناعى بويىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ 74 پايىزعا جۋىعى مۇسىلمان ەكەنى انىقتالدى. ال مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگىلەر بۇل پايىزدى دا تومەندەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى. مىسالعا, اقش ۇكىمەتىنىڭ پيۋ زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءمالى­مەتى­نە سۇيەنىپ, دايىنداعان جاھان­دىق مۇسىلمان ەلدەرى جونىندەگى بايانداماسىندا 2009 جىلعى 8 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان حالقىنىڭ 56,4 پايىزىن عانا مۇسىلمان دەپ كورسەتكەن. ال كورشىلەس قىرعىز ەلىندە بۇل كورسەتكىش 86,3 پايىز دەلىنگەن. بىزدەگى سوڭعى ساناقتا ۇلتىمىزدىڭ سانى 64 پايىزدى قۇراپ وتىر, ال بىزدەن باسقا تاتار, ۇيعىر, ءازىرباي­جان, چەشەن, ينگۋش, كۋرد, ت.ب. مۇسىلمان دىندەس جۇرتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرىن قوسساق, جاماعاتتارىمىز تۋرالى كورسەتكىش ودان دا وسە تۇسپەي مە؟ الاش كو­سەمى احمەت بايتۇرسىنوۆشا: “ال­حامدۋليللاح... 11 ميلليون مۇسىل­مان ەلىمىز” دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولار ەدى. اتتەڭ, بىراق... ءتىلىمىز بارمايدى, احۋالىمىز الگىندەي. ەندەشە, سوندا 11 ملن. مۇسىل­مان ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلىمىزدە, تورىمىزگە قىزىل-جاسىل كرەستى قاپتاتىپ قويىپ, بىزدىكى نە تالتاڭ؟ كونفۋتسي: “دۇنيەنى رامىزدەر مەن بەلگىلەر بيلەيدى” دەگەن. ء“تۇ­بىندە قازاقستان حازار قاعانا­تى­نىڭ كەبىن كيىپ قالماسىن” دەگەن قاۋىپتى اكادەميك راحمانقۇل بەردى­باەۆ بەكەر ايتپاعان. حازار تاري­حى­نىڭ ىندەتى قازاق تاريحىنا جۇعا باستاعان سياقتى. وسىدان ساقتان­­باي وتىرمىز, ساقتانعىمىز دا كەل­مەيدى. ساقتانباعاندى كىم ساقتايدى؟ ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتكەندەي, ازاپتاۋ, قيناۋ, جوق قىلۋ, جويۋ, ازاپ ارقالاۋ, شوقىنۋ سياقتى ۇعىمدار بەرەتىن, ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىگىمىزگە ۇيلەسپەك تۇر­ماق اسا قايشى كەلەتىن كرەست بەل­گىسىنەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ قۇتىلار كۇنى بولا ما؟ ونسىز دا يەھوۆا كۋاگەرلەرى, باپتيستەر, كريشنايتتەر, ت.ب. سياقتى قاپتاعان جات دىندەردىڭ جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاپ, جان-جۇرەگىن شىر­ماپ جاتقانى مىناۋ. ونسىز دا يسلاميت, قورانيت, احمەديت... جانە باسقا دا ءتۇرلى ۇحيت-سۇحيت دەپ, جال­قى ۇلتىمىز, جالعىز نانى­مىمىز­دى, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدى بولشەكتەپ بارا جاتقان سىرتقى كۇشتەر اناۋ! وسىناۋ ءبىر قاراعاندا ەلەۋسىز كو­رىن­گەنىمەن, كۇرمەۋى كۇردەلى ماسە­لەگە پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسقار­ماسى, قىزىل اي قوعامى قالاي قاراپ, نە دەپ جاۋاپ بەرەر, قانداي شەشىم قابىلدار ەكەن؟ الدە, ادەتتەگىدەي, جاۋىردى جابا توقي سالا ما؟ ادامزاتقا بىتكەن ويشىل قالامگەرلەردىڭ ماڭداي الدىنداعى لەۆ تولستويدىڭ ءوزى: “تۇبىندە بۇكىل الەم يسلامعا كەلەدى”, دەگەندى بەكەر جازباعان. ءبىز دە وسى كورىپ­كەلدىك ءسوزدىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, تۇكپىرىنە ءۇڭىلىپ, ءوزىمىز ءۇشىن, ەلىمىز ءۇشىن, ۇرپاقتار ءۇشىن قورىتىندى جاساي الساق قانەكي؟! ۇلىقبەك ەسداۋلەت, قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.