– نۇرلان ءماجيت ۇلى, ءسىز سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىندا جاسالعان قانداي وزگەرىستەر ماڭىزدى دەپ ويلايسىز؟
– سايلاۋشىلاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ – اتا زاڭىمىزدا ايقىندالعان مىندەت. كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ساياسي رەفورمالار اياسىندا ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ دايەكتى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, قولدانىستاعى زاڭناماعا 2021 جىلى ەنگىزىلگەن تۇزەتۋگە سايكەس, ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ 7 پايىزىنان 5 پايىزىنا دەيىن تومەندەتىلدى. 2022 جىلى ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن قاجەتتى مۇشەلەر سانى 20 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىن ازايتىلدى. ناتيجەسىندە, جاڭا ساياسي پارتيالار قۇرىلىپ, تىركەلدى. ولاردىڭ ماجىلىسكە وتكەندەرىنىڭ سانى 3-تەن 6-عا دەيىن كوبەيدى.
2021 جىلى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى ەنگىزىلدى. وتكەن جىلى عانا 914 اۋىلدىق وكرۋگ باسشىسىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تىكەلەي سايلادى. 2022 جىلعى رەفەرەندۋم ارقىلى ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ءبىرمانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى قۇرىلدى. اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزداعى قالالاردىڭ ءماسليحاتتارى تۇگەلدەي ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلاناتىن بولدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جارتىسى – ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا, جارتىسى پروپورتسيالىق جۇيە بويىنشا, ياعني پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانادى. ءماجىلىس سايلاۋى دا ارالاس جۇيەگە كوشىرىلدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىندا اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىن قاناتقاقتى رەجىمدە سايلاۋ باستالدى. كەيىنگى 2 جىلدا 54 اۋدان مەن قالا اكىمى سايلاندى. جالپى, وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 1028 سايلاۋ ءوتتى.
– بىلتىر پارلامەنتتىڭ كەيبىر دەپۋتاتتارى اۋداندار مەن وبلىستىق باعىنىستاعى قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ ماسەلەسىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. وسى تۋرالى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– بۇل ۇسىنىسقا مەملەكەت باسشىسى نازار اۋدارىپ, اۋىل اكىمدەرىنىڭ ديالوگ-پلاتفورماسىندا سويلەگەن سوزىندە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ ءتيىمدى-ءتيىمسىز تۇستارىن مۇقيات سارالاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. ال اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. حالىق بۇل جاڭا ينستيتۋتتى قولداپ جاتىر. سايلانعان اكىمدەردىڭ 60 پايىزى بۇرىن مۇنداي جۇمىس اتقارماعان. اكىمدەر تۇرعىندارعا بوس ۋادە بەرمەي, بەلسەنە جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى.
حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋ, ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدان باستاپ, دەرت مەڭدەگەن ناۋقاستى اۋرۋحاناعا جەدەل جەتكىزۋ سياقتى ازاماتتاردىڭ جەكە ماسەلەلەرىن شەشۋ, ياعني الۋان شارۋانى زىر جۇگىرىپ اتقارۋ وڭاي ەمەس. كەيدە «اۋىل اكىمى ەتىپ كىمدى سايلاۋ ماسەلەسىن تەك اۋدان اكىمى شەشەدى» دەپ ايتىلىپ جاتادى. مۇنداي سىڭارجاق پىكىرمەن كەلىسۋ قيىن. قازىر اۋىل اكىمدىگىنە ۇمىتكەرلەردى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى ۇسىنىپ جاتقان مىسالدار از ەمەس. ءتىپتى ءوز اۋىلدارىنان اكىمدىككە لايىقتى ادام تاپپاي, اۋدان اكىمىنە ءادىل دە ىسكەر ازاماتتى تاۋىپ بەرۋ جايلى ءوتىنىش ايتقان اقساقالدار دا بار.
اۋدان اكىمدەرى دە اۋىلدى باسقارۋعا بىلىكتى مامانداردىڭ كەلگەنىنە مۇددەلى. مىسالى, مەن اتىراۋ وبلىسىندا ءىسساپاردا بولىپ, ماحامبەت اۋدانىنىڭ اكىمىمەن سويلەسكەنىمدە ول وزىنە «ىڭعايلى» اۋىل اكىمى ەمەس, ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەيتىن, جۇرتتىڭ مۇقتاجدىقتارىن شەشە بىلەتىن اۋىل اكىمى قاجەت ەكەنىن ايتتى. وزگە وڭىرلەردە بولعانىمدا دا وسىنداي ءۋاجدى ءجيى ەستىدىم.
– ەل ازاماتتارىنىڭ داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ بەلسەندىلىگى قالاي؟
– جاعداي ءار جەردە اركەلكى. ال سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋى جاھاندىق ءۇردىس بولىپ سانالادى. جۋىردا ءبىز ءۇندىستاننىڭ نيۋ-دەلي قالاسىندا وتكەن دەموكراتيا جانە سايلاۋدى باسقارۋ تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستىق. سوندا ءسوز سويلەگەن دەموكراتيا جانە سايلاۋعا جاردەمدەسۋدىڭ حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ (International IDEA) باس حاتشىسى كەۆين كاساس-سامورا كەيىنگى 15 جىلدا دۇنيەجۇزى ازاماتتارىنىڭ داۋىس بەرۋگە قاتىسۋى ورتا ەسەپپەن العاندا 65 پايىزدان 55 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن مالىمدەدى. ءبىز ءوز ەلىمىزدە جۇرگىزگەن تالداۋ ناتيجەسى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا جاستاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى 11 پايىز از ەكەندىگىن كورسەتتى.
سوندىقتان بولاشاق ەلەكتوراتىمىز – وسكەلەڭ ۇرپاق ەكەندىگىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قولعا الدىق. 2022 جىلى وسك جانىنان جاس سايلاۋشىلار كلۋبىن قۇردىق. باستى ماقساتىمىز – جاستاردى سايلاۋعا قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋ, ولاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ جانە جاۋاپتى ازاماتتىق ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋ. وسىنداي قوعامدىق بىرلەستىكتەر وڭىرلەردە دە قۇرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ قۇرامىندا جاستار كوشباسشىلارى, ستۋدەنتتەر مەن جوعارى سىنىپتاردىڭ وقۋشىلارى بار. قازىرگى تاڭدا ەل بويىنشا 248 كلۋب جۇمىس ىستەيدى. قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى – 3275 ادام. كلۋبتار جۇمىسىنا اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ۇدايى نازار اۋدارىپ, قاجەتىنشە كومەك كورسەتىپ وتىرادى.
بۇعان قوسا, وسك مۇشەلەرى بۇرىنعىداي كابينەتتەن شىقپايتىن قاعازباستىلىقتى شەكتەپ, وڭىرلەرگە ىسساپارعا بارۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ءبىز بارعان جەرىمىزدىڭ بارىندە جاس جانە بولاشاق سايلاۋشىلارمەن مىندەتتى تۇردە كەزدەسىپ, اشىق اڭگىمە قۇرىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ قويعان ساۋالدارىنىڭ ەشقايسىسى جاۋاپسىز قالمايدى. جاستاردىڭ ساياسي ساۋاتىن كوتەرۋگە دە تىرىسامىز.
جاس سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتورالدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىندا زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرگە جۇگىنۋ قاجەتتىگى ءسوزسىز. جاستاردىڭ كوپشىلىگى قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالاناتىنىن ەسكەرىپ, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ وسى سالاسىنا باسا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جۇمىستا بىزگە جاس ورەندەردىڭ وزدەرى دە جاردەمدەسىپ ءجۇر. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى اۋدانىنداعى ەرجىگىت بوزعۇلوۆ اتىنداعى №249 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى, جاس سايلاۋشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى اياجان موڭكەباي زامانداستارىن سايلاۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرعان «مەنىڭ داۋىسىم ماڭىزدى» اتتى كوميكستەر جاساپ شىعاردى. الماتىلىق جاستار ءتىپتى «بولاشاقتان كەلگەن داۋىس» كوميكستەر سەريالىن دايىندادى. ءبىز ءۇشىن جاس ۇرپاقتىڭ ءوز قۇقىقتارىن ءبىلىپ, سايلاۋعا بەلسەنە قاتىسقانى, زاڭدى سىيلاپ, ونى بۇزۋعا جول بەرمەگەنى ماڭىزدى.
– قوعامدا سايلاۋدىڭ اشىق تا ءادىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدى ەنگىزبەي بولمايدى دەگەن پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. وسى ۇسىنىس جايلى نە ايتاسىز؟
– ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدى ەنگىزۋ – ايتۋعا عانا وڭاي شارۋا. مۇنداعى باستى ماسەلە – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمى. حالىقارالىق تاجىريبەگە زەر سالساق, ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋگە كوشكەن ەلدەر كوپ ەمەس. وسى تەحنولوگيانىڭ ەكى نەگىزگى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى – كومپيۋتەر مەن سمارتفوندى پايدالانىپ, قاشىقتىقتان ينتەرنەت ارقىلى داۋىس بەرۋ. الەمدە بۇل ادىسكە تولىق كوشكەن جالعىز مەملەكەت – ەستونيا. بۇل ەلدە جەرگىلىكتى, پارلامەنتتىك, ەۋروپالىق سايلاۋدىڭ بارىندە داۋىس ينتەرنەت ارقىلى بەرىلەدى. كورشىلەس رەسەيدە ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ فەدەرالدىق جانە وڭىرلىك سايلاۋدا قولدانىلىپ ءجۇر.
ەكىنشىسى – سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ورناتىلعان ەلەكتروندىق ماشينالار ارقىلى داۋىس بەرۋ. بۇل ءادىس برازيليادا, ءۇندىستاندا, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا, فيليپپيندە كەڭىنەن قولدانىلادى. بەلگيادا ءىشىنارا عانا قولدانىلىپ ءجۇر.
ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدەن باس تارتقان ەلدەر دە از ەمەس. مىسالى, گەرمانيادا 2009 جىلى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن ەلەكتروندىق ماشينالاردى قولدانۋ سايلاۋدىڭ باستى قاعيداتتارىن بۇزادى دەپ شەشتى. نيدەرلاندتا ەلەكتروندىق ماشينالار 1990 جىلدان 2007 جىلعا دەيىن قولدانىلدى. اقىرى بۇل ءادىس ەل قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى دەپ ۇيعارىلىپ, نيدەرلاندتىقتار قاعاز بيۋللەتەندەرگە قايتىپ ورالدى.
نورۆەگيا ينتەرنەت ارقىلى داۋىس بەرۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسىن سىناقتان وتكىزىپ, ونىڭ تيىمدىلىگى جوق ءارى تاۋەكەلى بار دەگەن شەشىمگە كەلدى. سەبەبى قاشىقتان داۋىس بەرۋ سايلاۋعا قاتىسۋشىلار سانىن كوبەيتكەن جوق, سونداي-اق داۋىس بەرۋ قۇپياسىن ساقتاۋعا قاتىستى الاڭداۋشىلىق تا تۋعىزدى.
فينليانديا 2008 جىلى ەكسپەريمەنتتىك جوبا رەتىندە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ورناتىلعان ەلەكتروندىق ماشينالاردى قولدانىپ كوردى. الايدا سايلاۋشىلاردىڭ 2 پايىزى ءوز تاڭداۋىن راستاماعاندىقتان جانە ءبىرسىپىرا داۋىس ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندىكتەن, سوت ەكسپەريمەنتتىك وكرۋگتەردەگى سايلاۋدى زاڭسىز دەپ تانىدى.
جاپونياداعى مۋنيتسيپاليتەتتەر ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ تىم قىمباتقا تۇسەدى دەپ ساناپ, داۋىستى قولمەن ساناۋ الدەقايدا جىلدام ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى دەپ شەشتى. كانادا ينتەرنەت ارقىلى داۋىس بەرۋ كيبەرشابۋىلداردان قورعانۋعا كەپىلدىك بەرمەيتىندىكتەن, فەدەرالدىق سايلاۋدا ونلاين داۋىس بەرۋدى ەنگىزۋدەن باس تارتتى.
ءبىزدىڭ ەلدە دە 2003–2007 جىلدارى قاجەتتى جابدىقتار ميللياردتاعان تەڭگەگە ساتىپ الىنىپ, ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ 15 پايىزىندا ەنگىزىلگەن ەدى. الايدا وعان سايلاۋشىلار سۇرانىسى 7,5 پايىزدان 2,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. سول سەبەپتى بۇل ءادىستى قولدانۋ توقتاتىلدى. شىنتۋايتىندا, جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالار ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدى ەرەسەك ادامدار عانا ەمەس, جاستار دا ونشا قولدامايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ولار بۇل ءادىس سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە ءارى جەكە دەرەكتەردىڭ ۇرلانباۋىنا كەپىلدىك بەرمەيدى دەپ سانايدى. مۇنداي كۇدىك نەگىزسىز دە ەمەس. 2023 جىلى ءۇندىستاندا ينتەرنەتتىڭ جاسىرىن بولىگى – Darknet-تە 815 ملن ءۇندىس تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن مالىمەتتەر بازاسى ساتۋعا قويىلعانى انىقتالعان. مۇنى ىستەگەن حاكەرلەر جەكە ادامداردىڭ مالىمەتتەرىن تەكسەرۋمەن جانە مەديتسينالىق جازبالارمەن بايلانىستى جەكە دەرەكتەر ورنالاستىرىلعان مەملەكەتتىك پورتالدارعا كيبەرشابۋىل جاساعان.
سوندىقتان حالقىمىزدىڭ «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەس» دەگەنىندەي, ءبىز ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋگە كوشۋ ماسەلەسىندە اسىعىستىقپەن قاتە شەشىم قابىلداۋعا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. كەيبىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋگە كەلەشەكتە كۇردەلى مىندەتتەردى شاپشاڭ ورىنداۋعا قابىلەتتى كۆانتتىق كومپيۋتەرلەر شىعارىلعان كەزدە عانا كوشۋگە بولادى.
جالپى, ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – سايلاۋشىلار سەنىمى. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا سەنبەۋى – كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ. ەگەر سايلانبالى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىم يەلەرىنە حالىق سەنىممەن قاراماسا, وندا ولار ويداعىداي جۇمىس ىستەي المايدى.
– سونىمەن سايلاۋ كوپ, سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمى باستى قۇندىلىق دەپ ايتىپ وتىرسىز. وسى سەنىمگە جەتۋدىڭ جولى قانداي؟
– بۇل جەردە باسشىلىققا الاتىن نەگىزگى ۇستانىمدار: سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعى, سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ كاسىبيلىگى, ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعى جانە قوعاممەن تۇراقتى ديالوگ. ءدال وسى قۇرامداس بولىكتەر سايلاۋ جۇيەسىنە دەگەن ورنىقتى سەنىمدى قالىپتاستىرادى. ەڭ باستىسى – ەلەكتورالدىق ناۋقاندار قاتاڭ تۇردە ەلىمىزدىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭناماسىنا سايكەس ءوتۋى كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا سايلاۋلار تۇراقتى تۇردە وتكىزىلەدى, وسىعان بايلانىستى سايلاۋ كوميسسيالارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىم رەتىندە قىزمەت اتقارادى. بۇل رەتتە كاسىبيلەندىرۋ شەشۋشى رولگە يە: كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ دايارلىعى مەن تاجىريبەسىنە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلدى. سەبەبى سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسى مەن ونىڭ زاڭدىلىعى ءاربىر سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ دايارلىق دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى.
وسىعان وراي ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءۇشىن ەلەكتورالدىق وقىتۋ «سايلاۋ ناۋقانىنا ارنالعان» بىرجولعى شارا ەمەس, سايلاۋ كەزەڭىن دە, سايلاۋارالىق كەزەڭدى دە قامتيتىن جۇيەلى ءارى ۇزدىكسىز جۇمىس بولىپ سانالادى. جالپى العاندا, وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 6 800-دەن استام وقىتۋ ءىس-شاراسى ءوتىپ, وعان 115,4 مىڭنان استام سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى قامتىلدى. الايدا ءبىز ءۇشىن باستى كورسەتكىش – سان ەمەس, الىنعان ءبىلىمنىڭ ساپاسى مەن پراكتيكالىق قولدانىلۋى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
كارىباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»
