تانىم • 04 مامىر، 2021

تۇماسى تازا، تەگى اسىل

288 رەت كورسەتىلدى

دانىشپان ۇلى اباي: «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى: بىرەۋى – ىشسەم، جەسەم،ەكىنشىسى – ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار – ءتاننىڭ قۇمارى، بۇلار بولماسا، ءتان جانعا قوناق ءۇي بولا المايدى، ءھام ءوزى وسپەيدى، قۋات تاپپايدى. بىرەۋى – بىلسەم ەكەن دەمەكلىك. نە كورسە سوعان تالپىنىپ، جالتىر-جۇلتىر ەتكەن بولسا، وعان قىزىعىپ، اۋزىنا سالىپ، ءدامىن تاتىپ قاراپ، تاماعىنا، بەتىنە باسىپ قاراپ، سىرناي-كەرنەي بولسا، داۋىسىنا ۇمتىلىپ، ونان ەر جەتىڭكىرەگەندە يت ۇرسە دە، مال شۋلاسا دا، بىرەۋ كۇلسە دە، بىرەۋ جىلاسا دا تۇرا جۇگىرىپ، «ول نەمەنە؟»، «بۇل نەمەنە؟» دەپ، «ول نەگە ۇيتەدى؟»، «بۇل نەگە بۇيتەدى؟» دەپ، كوزى كورگەن، قۇلاعى ەستىگەننىڭ ءبارىن سۇراپ، تىنىشتىق كورمەيدى. مۇنىڭ ءبارى – جان قۇمارى، بىلسەم ەكەن، كورسەم ەكەن، ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن» دەپتى. قانداي دانالىق پايىم! قانداي ۇلاعاتتى تانىم!

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بۇگىنگى كەجە­گەسى كەرى تارتقان قوعام اباي بەينەلەگەن پەندەگە ءزارۋ ەكەنى بۇك­پەسىز شىندىق. قۋ تاماقتىڭ ق ۇلى ەمەس، تۋعان ەلدىڭ ۇلى بولۋ ءۇشىن دە ادامعا ۇلكەن جۇرەك، جانكەشتىلىك كەرەك-اۋ. سەبەبى كۇرەسكە تولى تىرشى­لىكتىڭ وزىندىك قاعيداتى، ءوز زاڭى بار. بوركەمىك بولساڭ بورداي ەزىلەسىڭ، تالابىڭمەن تابىندىرساڭ تاۋ قوپا­­راسىڭ. ايتسە دە، تاعدىر جولىنداعى سان ءتۇرلى كەدەرگىگە مويىماي ەرەن ەڭبەگى ەل ەسىندە ساقتالىپ، ەر ەسىمىنە قىلاۋ تۇسىر­مەي كەلە جاتقان جانداردان كەندە ەمەسپىز. سونىڭ ءبىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ ەسىمىن زور قۇرمەتپەن ايتار ەدىم. كوكىرەگى – كومبە، ءومىر جولى – ۇرپاققا كورمە، بولمىس – ءبىتىمى جاستارعا ۇلگى! ول كىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ ءوزى ءبىر قۇندى تاريح ىسپەتتەس.تۋعان ەلىنە، جەرىنە، حالقىنا ادال ەڭبەك ەتىپ، سوزىنەن داۋا، ىسىنەن ءتاۋباسى كەتپەگەن، كوپكە قادىرلى ەل اعاسى، تەكتىلىكتى تەرەڭنەن ول­شەگەن، پايىم پاراساتى مول جان.

ومىرزاق وزعانباي ۇلى قازاقتىڭ ماڭداي الدى تۇلعاسى اباي سۋرەتتەگەن «بىلسەم، كورسەم، ۇيرەنسەم»، ەلىمە با­رىمدى بەرسەم دەيتىن ازا­ماتتاردىڭ قاتارىنان كورىنە بىلگەن قازىنالى عالىم. وتكەن-كەتكەندى شە­جىرەدەي تارقاتاتىن، جازىلىپ قويعان حاتپەن تەڭ – ابىز قاريا! ول كىسىنىڭ مەيىربان جۇرەگىنىڭ مەيىرىمىنە شومىلىپ، ءىلتيپاتىنان ءنار الىپ جۇر­گەن جاندار قانشاما دەسەڭىزشى.

جاقسىدا جاتتىق بولۋشى ما ەدى، ساياسىنا تىعىلعاندى باۋىرىنا باسىپ، جابىرقاعاندى ماڭدايىنان سيپاپ، ىزگى­لىككە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتىپ وتىراتىن قاريالاردىڭ دا قاتارى سيرەپ بارا جاتقانى راس. مەن تانىعان ومىرزاق اعا، تۋمىسىنان تۋراشىل، ادىلدىككە جاناشىر، حالقىنا بولسىن دەيتىن، قانجىعاسىنداعى ولجاسىن ءدۇيىم ەلمەن ءبولىپ جەي­تىن، قازاق بالاسىن الالامايتىن، جۇ­رەكتەرىن جارالامايتىن، پانا­سىز­عا پانا بولعان، جەر­شىلدىكتەن اۋلاق قونعان، سۇيەگىنە ءسوز سىڭگەن دارا تۇلعا، كەشەگى دانا قاريالاردىڭ بۇگىنگە جەتكەن سارقىتى. اتان جىلىك اعا­نىڭ بالاداي اڭعال مىنەزىنە، دالاداي دارحان پەيىلىنە قانشا مارتە كۋا بولىپ كەلەمىن. رياسىز كۇلەتىن، تىرشىلىگىنە ريزا بولىپ جۇرەتىن، وزگەنىڭ دە پىكىرىنە مەيىرىممەن قۇلاق تۇرەتىن ومەكەڭدەي ابىز اقساقالدى ىلۋدە بىرەۋ شىعار دەسەم اسى­لىق ايتقاندىق بولماس.

ول كىسىنىڭ كۇيكى تىرلىكتەگى كۇيبەڭ جانداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە تىم بولماسا ءبىر رەت قاباق شىتىپ وتىرعان كەزىن كور­مەپپىن. «دۇنيەگە كەلەر ءبىر رەت، داريا-كەۋدە، تاۋ-ءمۇسىن» دەگەن وسى شىعار تۇسىن­گەنگە. قاشاندا اقجارقىن، قارياعا ءتان سا­ليقالى ۇستامدىلىعىن كورسەتىپ، ابزال­دىق سىمباتىن تانىتىپ وتىرادى. كەيدە، جۇمىسقا زاۋقىڭ سوقپاي، كوڭىلىڭ الاڭ بولىپ وتىرعان ساتتە، اعانىڭ الدىنا بارساڭ بويىڭدى ءبىر شاراپات نۇرىنا مالىپ العانداي ساۋلەلەنىپ شىعا كەلەسىڭ. قانشا قالجىراپ، شارشاپ وتىرسا دا كوزىنەن كۇلكى ءۇيىرىلىپ، جادىراپ، كەيدە ازىلدەپ ادامنىڭ ىشكى سارايىن گۇلدەندىرىپ جىبەرەتىنىن قايتەرسىڭ.

ەگەر، اقىل مەن مىنەز كىسىلىكتىڭ پارقىن، پاراساتتىلىعى مەن ءبىتىم-كەلبەتى جايساڭ ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسىن انىقتار بولسا، وسى قاسيەت­تىڭ ءبارى ومىرزاق اعانىڭ بويىنان تابىلار ەدى-اۋ. اسىعىستىققا توق­تام جاساۋ، از سويلەپ، كوپ تىڭداۋ، اڭعا­رىمپازدىق ارقىلى ادامدى وزىنە باۋراپ الاتىن دانالىق فيلوسوفياسى، دالالىق پالساپامەن ۇشتاسقان­دا نا­عىز قازاق بالاسىنا ءتان العىر­لىق پەن ايبىن­دىلىق اعانىڭ بويىنان ۇشقىنداپ تۇرادى. مەن وسىعان ءتان­تىمىن!

ومەكەڭدى، ماڭعىستاۋدىڭ ماڭعاز تاۋ­لارىنىڭ ۇشار باسىنا قوناقتاپ وتىرعان قىران بۇركىتكە ۇقساتامىن كەيدە. وتكەن ومىرىنە ويشا كوز سالىپ، جەتىستىگىنە قۋا­نىپ، جەتپەگەنىنە قۋارىپ، جىگەرىن نامىس­تىڭ بۇلاعىنا سۋارىپ، تولعامدى ويلارى تۋ الىپ، شۇكىرلىگىن ايتىپ، تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر تاسىن قالاعانىنا شالقىپ وتىرۋى دا زاڭدىلىق! جاقسىلىعى پەن جاماندىعى، ار-ۇياتى مەن قياناتى يتجىعىس تۇسكەن تىر­لىكتە، ومەكەڭدى دە تاعدىرى ماڭدايىنان سيپاي قوي­ماپتى. ايتسە دە انا مەيىرىمىنىڭ شۋاعى، اكە ارۋاعىنىڭ تۇمارى جەلەپ-جەبەپ، قينالعاندا ەلەپ-دەمەپ قور­عانىشى بولعانى ايدان انىق!

ومىرزاق اعا دۇنيە ەسىگىن اشقان كەزدە قازاقتىڭ قانسىراعان دالاسى ءبورى سىندى ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جاتقان كەز ەدى. تاعدىردىڭ ىسىنە نە شارا، ومىرگە ىڭگالاپ كەلگەن نارەستەنىڭ كورەشەگى دە كوپ ەكەن، دۇنيە ەسىگىن اشقانىنا 13 كۇن تولعاندا سوعىس وتى لاپ ەتە قالادى. «ۇل تۋدى» دەپ ۇلان اسىر توي جاساپ قۋانعان اكەسى وزعانبايدىڭ قۋانىشى دا كەلتە بولدى، جارىن ەلگە اماناتتاپ، ءسابيىن قۇشارلانا ءبىر يىسكەپ اتقا قوندى. اكەسى سول كەتكەننەن مول كەتىپ، مايدان شەبىنەن ورالعان جوق.

 ول قاتال زاماننىڭ قاتىڭقى قاباعىن باعىپ ءوستى. بوزداعىن ماي­دانعا اتتاندىرىپ، ونىڭ جولىن تو­سىپ، ساعىنىشتى حاتتارىن كۇتىپ سارى ۋايىمعا تۇسكەن جەسىر انانىڭ قينالعان ساتتەرىن، كوز جاسىن دا كوردى. البىرت سەزىمگە تولى بالا­لىقتىڭ بالداۋرەنى كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشتى. سەبەبى ەرتە ەسەيدى، ەرىنبەي وقىدى، وقىعانىن كەۋدەسىنە توقى­دى. اشتىق، جالاڭاشتىق، جەتىمدىك قيىندىقتارىنىڭ زاردابىن دا تارتتى. وتباسىنىڭ بار تاۋقىمەتىن، اكەنىڭ اسىل اماناتىن يىعىنا ارتتى. سوعىستان كەيىنگى الەۋمەتتىك قيىن­شىلىقتى، تۇرمىستىڭ اۋىر­لىعىن كورىپ جەتىلدى.

فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا العاش رەت الىپپە تانىپ، ساۋرا مەكتە­بىن­دە وقۋىن جالعاستىرىپ، كلاستان كلاس­قا ويدا­عىداي كوشىپ، كەيىنگى وقۋىن سەنەك پەن بەك­داشى تۇبىندەگى التىنشى كەنتىندە، كراسنوۆودسكىدەگى №3 مەكتەپ-ينتەر­ناتتى وتە جاقسى باعامەن ءبىتىرىپ، كامە­لەتتىك اتتەستات الىپ شىعادى دا، ءبىلىم قۋىپ قى­زىلوردا قالاسىنا اتتانادى. قى­زىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن قىزىل ديپلوممەن ءتامامدايدى. ەڭبەك جولىن شا­عىن مەكتەپتە مۇ­عالىم بولىپ باستاپ، تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قىزمەتتە ساتىلاپ ءوستى. ءبىلىمى مەن جىگەرىنىڭ ارقا­سىندا از ۋاقىت ارالىعىندا مەكتەپ ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى.

ارينە، ومەكەڭنىڭ ءار بەلەسى تاق­تايداي ءتۇزۋ بولدى دەپ ايتۋعا اۋىز بارماس. تالاس-تارتىسقا دا كەزىگىپ، قياناتقا دا ەزىلىپ قال­عان ساتتەرى دە از بولعان جوق. ەڭسەلى ەڭبەكتىڭ ەسە­سىن ءتاڭىر ءوزى قايتارادى ەكەن. بىرەۋ­لەر بۇكىل عۇمىرىن ارناپ بىتىرە المايتىن كۇردەلى دۇنيەنى وزىنە تəن سابىر­لىلىق پەن تىڭعىلىقتىلىق قالپىن ساق­تاي وتىرىپ قىرۋار ىزگىلىكتى ءىس تىندىردى. تۇرىكمەنستان، قازاقستان جəنە بۇرىنعى كسرو ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وزات قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، حالىقارالىق پەداگوگيكالىق ءبىلىم جəنە رەسەي ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى سياقتى جوعارى اتاق-ابىرويعا يە بولىپ، كوپتەگەن مەم­لەكەتتىك وردەن-مەدالدى دا كەۋدەسىنە تاققانى ادال ءناسىپتىڭ ارقاسى ءارى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.

كسرو مەملەكەتتىك جəنە لەنين­دىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى، قا­زاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى، فيزيك-اتومشى گلەب بوريسوۆيچ پومەرانتسەۆ دەگەن اتاقتى عالىممەن يىق تىرەسە قىزمەت ەتىپ، توننىڭ ىشكى باۋىن­داي ءجيى ارالاسىپ، كەڭەس ەلىنىڭ تۇك­­پىر-تۇكپىرىندە وتكەن عىلىمي كون­فە­رەن­تسيالارعا قاتىسىپ، ۇلكەن مىن­بەرلەردەن ساليقالى ويلار ايتتى. كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى كوتەردى.

«ساباقتى ينە ساتىمەن» دەمەكشى، ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، 1990 جىل­دىڭ 17 تامىزى كۇنى ەكىنشى رەت اتى­راۋ وبلىسىنان ەنشىسىن الىپ، ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسى ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەردى. اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلىپ، تۇبەك جۇرتى بوركىن اسپانعا اتقان كۇن بولدى. اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان جاڭا وب­لىسقا بىلىكتى ماماندار قاجەتتىگى تۋىن­دادى. اقىرى، قاي جەردىڭ جۇمىسى اق­ساپ جاتسا، سونى دوڭگەلەتىپ əكەتەتىنىن بىلەتىن ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى ومىرزاق اعانى الماتىدان ارنايى شاقىرتىپ، وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن ۇسىندى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە اعىلشىن تىلى­نەن وليمپيادا وتكىزىپ، ونىڭ 11 جۇلدەگەرىن انگليانىڭ برونماۋت قالاسىندا ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. بىلىكتىلىگىن شىنايى ەڭبەگىمەن دəلەلدەپ، تۋعان ولكەسىنە جا­ڭاشا لەپ əكەلگەن ىسكەر ازاماتقا زور سەنىم ارتىپ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولۋعا قولداۋ ءبىلدىردى. سايلاۋعا قا­تىسسام دەگەن ويى مۇلدە بولماسا دا كوپ­شىلىك قالاۋىن ەسكەرىپ، ساياسي دو­داعا ارالاستى. وڭاي بولعان جوق. ءبىر ورىن­عا التى ادام تالاستى. اللانىڭ بەر­­گەن باعى بولار، اسىعى الشىسىنان ءتۇ­سىپ، حالىق قالاۋلىسى بولىپ شىعا كەل­دى. بىراق جوعارعى كەڭەس­تىڭ سول جول­عى شا­قىرىلىمىنىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارعان جوق. ءبىر جىلدان كەيىن جۇمىسىن توقتاتىپ، تاراپ كەتتى. سودان ۋاقىت وتە كەلە 1995 جىلى تامىز ايىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. بۇل اتا زاڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى، پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسى بولاتىن بولدى. حالىقتىڭ قولداۋىمەن ومىرزاق اعامىز تاعى دا ساياسي دوداعا ارالاسىپ، سەناتقا دەپۋتات بولىپ سايلانىپ، قازاقتىڭ تۇڭعىش سەناتورى دەگەن اتاققا يە بولدى.

وسى ورايدا عۇلاما جازۋشى ءƏبىش كەكىلباي ۇلىنىڭ مىنا ءبىر جۇرەك­جاردى لەبىزى ويعا ورالادى: «...توز-توز زاماندا تۋىپ، ەلدەن-جەردەن شالعايدا وسۋگە ءمəجبۇر بولساڭىز دا، ەلىڭىزبەن، جەرىڭىزبەن بىردەي جاڭارىپ، بىردەي ەڭسەلەنەر دəۋرەن كەشىپ كەلەسىز. تۋعان حالقىڭىزدىڭ جاس ۇرپاعىن تəربيەلەپ جەتىلدىرۋگە قالتقىسىز ۇلەس قوستىڭىز. ءبىلىم بەرۋدىڭ ءəرى عۇلاما عالىمى، ءəرى شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ، جۇرت­شىلىق قۇرمەتىنە بولەندىڭىز. ەكى دۇركىن ەل پارلامەنتىنە مۇشە بولىپ سايلانىپ، تəۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ورنىعۋىنا، رەفورمالاردىڭ تە­رەڭ­­دەپ، وڭ وزگەرىستەردىڭ تۇبە­گەي­­لەنە تۇسۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوس­تى­ڭىز... بەلسەندى مەملەكەتتىك قى­ز­مەت، قوعامدىق جۇمىستى تىنىم­سىز عىلىمي زەرتتەۋشىلىك، شىعار­ماشىلىق ەڭبەكپەن جەمىستى بايلانىستىرا ءبىلدىڭىز. عىلىم دوكتورىسىز. جۇزدەگەن ماقالا، وندا­عان كىتاپ، سان سالالى زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرىنىڭ اۆتورىسىز. حالقى­ڭىزعا قادىرلى، قاتارىڭىزعا سىيلى، جەت­كىنشەكتەرىڭىزگە سۇيكىمدى ازاماتسىز، ۇستازسىز، əكەسىز، اتاسىز. كورنەكتى عا­لىمسىز» دەپ ەدى. ايتۋلى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى:

مۇنايلى ولكە تابىسقان

ءوز ىرىسىڭ.

ءبىر-بىرىمەن قابىسقان

ءسوزىڭ − ءىسىڭ.

اللا بەرگەن اتىڭدى −

«ومىرزاق» دەپ −

وزعانباەۆ جارالعان وزۋ ءۇشىن!  – دەپ جىرمەن تولعاعان. راسىندا ومىرزاق اعا وزۋ ءۇشىن جارالعان تۇلعا. ول كىسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. زەردەلى زەرتتەۋشىنىڭ بۇگىنگە دەيىن قوعامنىڭ دامۋى، الاش قاي­راتكەرلەرى، ادامدار، تاعدىرلار تۋرالى جازىلعان قى­رىققا جۋىق كىتابى مەن جۇزدەگەن ماقا­لاسى جارىق كوردى. جاقىندا بەس توم­دىق شىعارمالار جيناعى وقىرمانعا جول تارت­تى. بۇل جيناققا «رەسەي مەملە­كەت­تىك دۋماسى جانە قازاقستان»، «تاريح تا­عى­لىمى»، «قازاقتىڭ شەشەندىگى مەن كو­سەم­دىگى استاسقاندا»، «جارىق جۇل­دىزدار»، «تاعزىم» اتتى تۋىندىلاردان جيناقتالىپ، حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن تانىمال تۇلعالارىنىڭ، اتاقتى كوسەمدەرى مەن شەشەندەرىنىڭ ەل كوسەگەسىن كوگەرتۋ جولىنداعى جانكەشتى ءىس-ارەكەتتەرى ايشىق­تى زەردەلەنگەن.

اۆتور «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» دەگەن ماقالاسىندا: « ۇلى دالا زامانىندا كوپتەگەن تۇلعانى ومىرگە اكەلدى. بەس مىڭ جىلداي بۇ­رىن تاعى جىلقىنى ەرتتەپ ءمىنىپ، بايكالدان بالقانعا دەيىنگى ارالىققا دەيىنگى يەلىك ەتكەن بابالارىمىز ۇلى دالا وركەنيەتىن قالىپتاستىردى. ءتىپتى مىسىر، قىتاي، ءۇندى، يران، ريم جانە ۆيزانتيا سەكىلدى ىرگەلى وركەنيەتتەردەن دە ارعى اتا-بابا­لارىمىزدىڭ تۇركىلەردىڭ ىزدەرى كو­رىنەدى. شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن قوسقان ۇلى دالا الەمدىك ساۋدانىڭ دا كۇرەتامىرى بولدى. كەيىن تۇركىلەردىڭ باسىن قوسۋ شىڭعىس حاننىڭ پەشەنەسىنە جازىلدى. زامانا اعىنى، الاساپىران كەزەڭدەر ونى ءۇيىرىپ جوعارى شىعارىپ، 1206 جىلى «ماڭگىلىك ەل» مەملەكەتى قۇرىلدى. ودان بەرگى كەزەڭدە جوشى ۇلى­سىندا قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنا شىقتى. كەرەي مەن جانىبەك ەسىمى ەندى-ەندى اتالا باستادى. ويتكەنى تۇركىلەر تاريحىن جازىپ، سونىڭ سالدارىنان كوپ دۇنيەسى عاسىرلار باتپاعىنا كومىلىپ قالعان ەدى» دەپ وتكەن تاريحتى تەرەڭنەن تولعايدى.

سونىمەن بىرگە ول الاش قاي­راتكەرلەرى: ءاليحان بوكەيحانوۆ، باق­تىگەرەي قۇلمانوۆ، باقىتجان قارا­تاەۆ، احمەت ءبىرىمجانوۆ، ال­پىسباي قال­مەنوۆ، شايمەردەن قوس­شىعۇل ۇلى، تەمىر­عالي نۇرەكەنوۆ، تىلەۋلى مىڭباسى اللا­بەرگەن ۇلى، سالىمگەرەي جانتورە جايىندا تىڭنان تۇرەن سالعان مازمۇندى ەڭبەكتەر جازدى. اعانىڭ «الاشتىڭ ارداقتى ۇلى» اتتى ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان تۋرالى تەرەڭنەن وي تولعاي كەلىپ: «الاشوردا ۇكىمە­تىنىڭ رەسمي قۇرىلعانىن قازاق حال­قى زور قۋانىشپەن قارسى الدى. ۇكىمەت توراعاسىنا ۇسىنىلعان ءۇش ۇمىتكەردىڭ اراسىنان جاسىرىن داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ءاليحان بوكەيحان سايلاندى. ەكى عاسىرعا جۋىق رەسەي پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىندا رۋحى جاسىعان قازاق حالقىنىڭ ەڭ­سەسى كوتەرىلىپ، ءوز الدىنا دەربەس مەم­لە­كەتتىگىن تۇزە باستاۋى ورىس شوۆي­نيزمىنە ۇناي قويمادى» دەپ جازادى.

بەلگىلى عالىم سەرىك نەگيموۆ: «شاي­مەر­دەن قوسشىعۇلوۆ پەن اقان سەرىنىڭ باجاسى ناۋان حازىرەت سول زاماننىڭ ءدىني ءبىلىمدى ادامدارى بولعان. سول ەكەۋىن يتجەككەنگە ايدايدى. ارادا ەكى جىل وتكەندە، ياعني 1905 جىلى ناۋرىز ايىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن مامبەتالى سەردالين پاتشا وكىمەتىنە كىرىپ، يتجەكەننەن اراشالاپ الادى. ومەكەڭنىڭ كىتابى مىنە، وسىنداي تىڭ دەرەكتەرگە تولى، قۇندى كىتاپ. بۇل كىسىنىڭ ەڭبەكتەرى الاش قايراتكەرلەرىنە ارنالعان عاجاپ دۇنيەلەر» دەپ جوعارى باعا بەرگەنى بار.

ومىرزاق اعا تورعاي وڭىرىنەن رەسەيدىڭ العاشقى ەكى دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان، اتاقتى زاڭگەر احمەت ءبىرىم­جانوۆ تۋرالى دا قالام تەربەدى. ءبىراز جىلدار تاريحتىڭ تاساسىندا قالعان تۇلعانىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەگىن ءسوز ەتە كەلىپ: «دۋما وتى­رىسىندا احمەت ءبىرىمجانوۆ ءسوز سوي­لەپ، قازاق ەلىنىڭ جەرگە بايلانىس­تى شەشىلمەي جاتقان كوپ ماسەلەلەرى بار ەكەندىگىن ايتىپ، اگرارلىق ماسەلە بويىنشا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قۇرامىنا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى. I مەملە­كەتتىك دۋما جۇمىسىنا قازاق دەپۋ­تاتتارىنىڭ مۇسىلمان فراكتسياسى قاتارىندا اتسالىسادى. اتالعان فراكتسيا اگرارلىق ماسەلەگە بايلانىستى باس قۇجات بولىپ تابىلاتىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا كۇش سالادى» دەيدى اۆتور.

وسىنىڭ ءبارى كەلەشەك ۇرپاققا قال­دىرىلعان ەلەۋلى ەڭبەك، ۇلكەن مۇرا. ءيا، قاريالىق بەلەسكە جەتىپ، ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىڭ ەلەنىپ، حالىق­تىڭ قۇرمەتىنە بو­لەنگەننەن ارتىق باقىت بار ما، دەسەڭىزشى؟! بۇل دا اللانىڭ بەرگەن سىيى. ەڭسەسىن اس­قاق ۇستاپ، تار جول تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ، دىتتەگەن ماقساتىنا يەك ارتتى. بولمىسىنا قىلاۋداي شاڭ تۇسىرمەي، ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ەسىمدى ارداقتاۋمەن كەلەدى.

ايتپاقشى، اللانىڭ راقىمى بولار، انا ءبىر جىلدارى ءتəڭىردىڭ ءنəسىپ ەتۋىمەن اللانىڭ əمىرلەرى مەن اياتتارى ءتۇسىپ، قاسيەت نۇرىن سەپكەن جەرى، ەكى دۇنيە ساردارى مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان كيەلى مەكەنى مەككەگە بارىپ قاجىلىق پارىزىن دا وتەپ قايتتى. وسىنىڭ ءوزى-اق، قادىرلى اقساقالدىڭ قادىرىن ارتتىرىپ، قۇنانباي قاجى سالعان قۇلا جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى ەمەس پە. ومىرزاق اعا قازىر دە ات ۇستىنەن تۇسە قويعان جوق. رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ەلىمىزدەگى قاريالاردىڭ قام­قورى. سولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى، تۇرمىسى جاقسى بولسا ەكەن دەپ الاڭداپ جۇرەدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بول­ساق ومىرزاق وزعانباي ۇلى قازا­قىلىقتىڭ قالىبىنان شىقپاعان، ادىل­دىكتىڭ اق تۋىن نىق ۇستاعان، ات توبەلىندەي زاڭعارلاردىڭ زاڭدى جالعاسى. بۇگىندە، سەكسەننىڭ سەڭگىرىن باعىندىرىپ وتىرعان تۇماسى تازا، تەگى اسىل ابىز اعامىزعا جا­راتقان قۋات بەرىپ، ءدىن امان جۇرە بەرسىن، توق­ساننىڭ دا ءتورىن ءناسىپ ەتسىن دەيمىز.

 

بەيبىت وسپان،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار