ەڭ قىسقا اڭگىمە • 03 مامىر، 2021

كەڭەس زامانىندا قاجىعا بارعان...

656 رەت كورسەتىلدى

كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن تورعاي وڭىرىندە 54 مەشىت بولىپتى. سول كەزدە اللانىڭ ءۇيى يماندىلىقتىڭ ۇياسى عانا ەمەس، بالالار ساۋاتىن اشقان مەكتەپتىڭ ءرولىن اتقاردى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. قىزىلدار بيلىككە كەلگەننەن كەيىن ەلدەگى اۋزى دۋالى، داۋلەتتى ازاماتتارمەن بىرگە ءدىني قايراتكەرلەردى دە قۋعىندادى. سونىڭ كەسىرىنەن بىلىكتى يمامدار مەن مولدالار سىرت جەرگە بوي تاسالاپ كەتتى.

دىنگە تۇساۋ سالعان كەڭەس داۋىرىندە قاجىلىققا ەلىمىزدەن ساناۋلى ادام بارعان كورىنەدى. كەيدە سولار كىم بولدى ەكەن دەپ ويلاۋشى ەدىم. سويتسەم، ءبىزدىڭ ەلدەن دە وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرىن وتەۋگە نۇركەي بيعابىل ۇلى دەگەن اقساقال بارىپتى.

ءدىندى ايتسا شوشيتىن زاماندا اللاعا قۇلشىلىق جاساپ، بەس ۋاقىت نامازىن ۇزبەگەن نۇركەي اتامىز 1898 جىلى قازىرگى قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانى بايعا­بىل اۋىلىندا تۋعان. بالا كۇنىنەن اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، احمەت دەگەن اۋقاتتى اعاسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الىپ، سونىڭ شارۋاشىلىق ەسەبىن جۇرگىزەدى. تۋعان جە­رىندەگى ەكى جىلدىق ورىس-قازاق مەك­تەبىن ءتامامداپ، ەلدەگى اتقان مىن­گەن ازا­ماتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. ال­قالى جيىندارعا قاتىسىپ، اعايىن ارا­سىن­داعى داۋلى ماسەلەنى شەشىپ، بي قىز­مەتىن اتقارعان. ءتىپتى جۇرت ول كىسىگە «بەس ەلدىڭ ءتىلىن بىلگەن نۇركەي بي» دەگەن اتاق بەرگەن.

ولو

اسىرەسە 1929 جىلى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ زورلىق-زومبى­لى­عىنا قارسى حالىق نارازىلىعىن تۋعىز­عان باتپاققارا كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ ءبىرا­زىن قۋعىننان امان الىپ قالعان بەس ءبيدىڭ ءبىرى بولدى. كەيبىر تاريحي دەرەكتەردە وسى ب ۇلىككە قا­تىسى بار دەگەن 600 ادام ۇستالىپ، سو­نىڭ ىشىن­دە130-دان اسا ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.

1930 جىلدان باستاپ، 1958 جىلعا دەيىن امانگەلدى اۋداندىق مال ونىمدەرىن دايىنداۋ جانە جيناۋ مەكەمەسىندە ساتۋشى، قويما مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. 1955 جىلى ادال ەڭبەگىمەن كوزگە كورىنىپ، جوسپاردى اسىرىپ ورىنداعانى ءۇشىن «ستاحانوۆشى» اتانىپ، ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە بارۋعا جولداما الادى. وسى ساپارىندا ول كىسى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءدىني ىستەر باسقارماسىنا باس سۇعىپ، قاجىلىققا بارۋعا ءوتىنىش جازادى. بىراق ونداعى جاۋاپتى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى «قازىر كسرو مەن ساۋد ارابياسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ۋشىعىپ تۇر، كەيىن ءوزىمىز سىزگە حابارلاسامىز» دەپ شىعارىپ سالما جاۋاپ بەرەدى. قاريا اۋىلعا ورالعاننان كەيىن دە ءۇمىتىن ۇزبەيدى. قاجىلىققا بارۋ ءۇشىن جاۋاپتى ورگاندارعا قايتا-قايتا حات جازادى. وسى سۇرگىنمەن ارادا ون ءبىر جىل سىرعيدى. نەشە ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتارعا تاپ بولادى. جالا دا جابادى. سونىڭ ءبىرى دە وعان بوگەسىن بولمايدى. اقىرى، 1966 جىلى ءساۋىر ايىندا ءوتىنىشى قابىلدانىپ، كسرو باسشىلىعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا تۇراتىن مۇسىلماندارعا جاساعان قايىرىمى رەتىندە 17 ادامعا قاجىلىققا بارۋعا رۇقسات بەرەدى. ولار: 7 – وزبەك، 4 − تاتار، 3 − قازاق، 2 − تاجىك جانە 1− تۇرىكمەن. قازاق جەرىنەن قاسيەتتى ساپارعا نۇركەي بيعابىل ۇلى، حاكىم وماروۆ، ەركىن قوزىباەۆ ۇشەۋى اتتانادى.

رورو

 – ءبىز اكەمىزدى كوكە دەيتىنبىز. سالماقتى، بايىپتى كىسى بولاتىن. ەشقاشان ارتىق-اۋىز ءسوز سويلەمەيتىن. داستارقان باسىندا ونەگەلى اڭگىمە شەرتىپ، قۇران اياتتارىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن. كوكەم قاجىلىق ساپارعا الماتى ارقىلى اتتاندى. وندا ءبىزدىڭ اتالاس تۋىسىمىز، كورنەكتى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ تۇردى. سول كىسى كوكەمدى الىس جولعا شىعارىپ سالدى. سوسىن باقىتجان اعا ماسكەۋدە تۇراتىن ەنەسى، اتاقتى گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ايەلى ماريا اپايعا حابارلاسىپ، اكەمدى كۇتىپ ال دەپ ءوتىنىش ايتادى. ول كىسى كوكەمدى ماسكەۋدىڭ اەروپورتىندا اق پاراققا «نۇركەي بيعابىلوۆ» دەپ جازىپ الىپ توسىپ تۇرادى. كوكەم ونى كورىپ اينالا قاشىپتى. كەيىن «قاسيەتتى قاجىلىققا بارا جاتىرمىن، قۇداعيىم بولسا دا باسقا ءدىننىڭ وكىلى، جولىما كەسىرى تيەر دەپ ويلادىم» دەپ ايتىپ كۇلەتىن. الايدا ماريا اپاي اكەمدى ىزدەپ تاۋىپ الىپ، كەلەسى ۇشاققا مىنگىزىپ جىبەرەدى. كوكەم قاجىلىقتان ەرەكشە كوڭىلكۇيمەن ورالدى. قاسيەتتى جەردەن سىيلىق رەتىندە اعايىندارعا قاعبانىڭ سۋرەتى بار بىرنەشە قولدان توقىلعان كىلەم، كارتينا جانە ءزامزام سۋىن الىپ كەلدى، – دەيدى قاجىنىڭ كەنجە بالاسى دىنمۇحامبەت اعامىز.

نۇركەي اتامىز قاجىلىققا ءوزى تىرنەك­تەپ جيناعان قارجىسىمەن بارىپتى. سونى­مەن بىرگە جاقىن دوسى ابدىك ماحا­توۆ قاريانىڭ دا قاجىلىعىن وتەگەن. وزبەك ەلىنەن بارعان جەتى ادامنىڭ ءبىرى زيا باباحانوۆ كەيىن وزبەكستاننىڭ ءمۇف­تياتىن باسقارادى.نۇركەي اتا سول كىسىمەن جاقىن ارالاسىپ، كەيىن تاشكەنتكە بارىپ، ءدىني ءبىلىمىن تولىقتىرادى. ونى بىتىرگەسىن ءمۇفتياتتىڭ شەشىمىمەن تورعاي وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى جونىندەگى ۋاكىلدىگىنە تاعايىندالادى. تاشكەنتتە وتكەن ءتۇرلى ءدىني جيىندارعا بارىپ تۇرادى. ەل اراسىندا يماندىلىقتى ناسيحاتتاپ، اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان اسىل ءدىنىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى دارىپتەيدى. نۇركەي قاجى 1982 جىلى 85 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزادى. دىنمۇحامبەت اعا «كوكەم قايتىس بولعاندا باقىتجان اعامنىڭ زايىبى ۆالەنتينا اپاي الماتىدان ارنايى كەلىپ، كوڭىل ايتتى» دەيدى. قاجى اتامىزدىڭ كىندىگىنەن كۇلزيپا، تابىلدى، ۇلزيپا، بي-باتيما، ايتمۇحانبەت، دىنمۇحامبەت اتتى ءۇش ۇل، ءۇش قىز وربىگەن، قازىر سولاردان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ ءوزى ءبىر قاۋىم ەلگە اينالعان.

قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تىرلىك كەشسە دە اللانىڭ اق جولىنان تايماي، قاجىلىققا بارىپ، ءدىن جولىنا سانالى ءومىرىن ارناعان اقساقالدىڭ قۇرمەتىنە 2007 جىلى كىندىك قانى تامعان بايعا­بىل اۋىلىندا بوي كوتەرگەن مەشىتكە نۇركەي قاجى ەسىمى بەرىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار