ساراپتاپ قاراساڭىز, مالدان كەندە ەمەس ءتارىزدىمىز. قولدا بار مالدىڭ ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيۋ كورسەتكىشى دە جاقسى. مال ازىعىن دايىنداۋدا دا ءمىن جوق. مالساق قاۋىم تابيعي جايىلىممەن بىرگە كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپ القاپتارىن دا مۇمكىندىگىنشە كەڭەيتە تۇسۋدە. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردا قۇراما جەم دايىندايتىن مال ازىعى تسەحتارى ىسكە قوسىلۋدا. ەندەشە نەگە اقتى مولايتىپ, باعاسىن ءسال تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بولماي وتىر. ساۋدا سورەلەرىن وزگە ەلدىڭ ءسۇت ونىمدەرى جاۋلاپ العالى قاشان؟! وسى ارادا عاسىرلار بويى ءتورت ت ۇلىكتى باعۋدان وزىندىك ءداستۇرى, وزىق تاجىريبەسى قالىپتاسقان ەلدىڭ ءوزىن-ءوزى مال ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الماۋ سەبەبى نەدە؟
وبلىستىڭ مالساق قاۋىمى 446,3 مىڭ باس قارا مال باعىپ وتىر. مال باسى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا قارا مالدا 102,8 پايىز ءوسىم بار. ونىڭ ىشىندە ساۋىن سيىرلاردىڭ ۇلەسى دە كوپ بولماعانىمەن, بارشىلىق. قازىر وبلىستا 227,1 مىڭ باس سيىر ساۋىلادى. ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋمەن ۇلكەندى-كىشىلى 56 ارنايى مامانداندىرىلعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەيدى. مەنشىك ءتۇرى ارقيلى ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار 14 مىڭعا جۋىق سيىر ساۋىپ وتىر. وسى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى جىلىنا 100 مىڭ توننادان استام ءسۇت وندىرەدى.
– ءسۇت ونىمدەرىن مولايتىپ, شەتتەن كەلەتىن ونىممەن باسەكەلەستىرە الار ما ەدىك. وعان قابىلەت-قارىمىمىز تولايىم جەتە مە؟
– باسەكەلەستىكتە ءباسىمىز جوعارى بولۋى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن ۇيىمداستىرۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ەندىگى ارادا تۇتىنۋشى تازا, ساپاسى كۇمان تۋعىزبايتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ ونىمدەرىنە كوبىرەك ۇمتىلاتىنى بەلگىلى. ال جەكەمەنشىكتەگى ادامنىڭ باعىمىنداعى 2-3 سيىردىڭ سۇتىنە كۇمانمەن قاراۋى دا مۇمكىن. قازىر اركىم ءوز دەنساۋلىعىن كۇيتتەگەن زامان عوي.
باسقارما باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ورايدا تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ ارتىقشىلىعى از ەمەس. بىرىنشىدەن, ولار ءونىمدى مول بەرەتىن اسىل تۇقىمدى مال باعادى. ەكىنشىدەن, مال ازىعىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. وعان قوسا, ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءونىمى تۇراقتى تەكسەرىستەن وتكىزىلەدى. دەمەك, ساپالى. ەگەر جەكەمەنشىكتىڭ قولىنداعى مالدىڭ ونىمىنە سۇرانىس بولماي قالسا, بۇل ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن اۋىرتپالىق بولار ەدى. شالعايداعى شاعىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىر عوي. اقتى مولايتۋ ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مال ونىمدەرىن ساتىپ الۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ەگەر تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ ۇلەسى 30 پايىز بولاتىن بولسا, قالعان 70 پايىز اۋىلداعى اعايىننىڭ ەنشىسىندە. قازىر كادەگە اسىرا الماي جاتقان جەرىمىز دە وسى. بىرەر جىل بۇرىن حالىقتىڭ قولىنداعى مال ءسۇتىن ساتىپ الىپ, ءبىر جەرگە جيناپ سالقىنداتىپ, ساپاسىن تەكسەرىپ, ءسۇت زاۋىتتارىنا تاپسىراتىن كووپەراتيۆتەر قۇرىلا باستاپ ەدى, سوڭى سۇتتەي ءىرىپ كەتتى. ال ءسۇت زاۋىتتارىنان تىم قاشىقتاعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى قوعامداسپاسا, جەكە-جەكە تاسي المايتىندىعى بەلگىلى. ءدال وسى ارادا قۇردىمعا كەتكەن كووپەراتيۆتەر ءتارىزدى ىڭعايلى جۇيەنىڭ كەرەك بولىپ تۇرعاندىعىن قاداپ ايتا كەتۋىمىز كەرەك شىعار.
– ۇتىمدى بولۋى ءۇشىن اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ ءسۇت ونىمدەرىن جيناۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ كەرەك, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ايمان بەگالينا, – تاڭعى ساۋىن مەن كەشكى ساۋىندى قوسىپ تاسىمالداسا, جانار-جاعار ماي از جۇمسالادى. سوندا عانا ۇيىمداستىرۋشى ءتاپ-ءتاۋىر تابىسقا شىقپاق.
قازىر مالساق قاۋىم ءسۇتتىڭ ءار ءليترىن 85-90 تەڭگەدەن تاپسىرۋدا. بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. بىرىنشىدەن, مال سۇمەسىمەن كۇن كورەتىن اۋىل تۇرعىندارى مالدىڭ تولىنەن عانا ەمەس, سۇتىنەن دە پايدا تاۋىپ, ەڭسە كوتەرىپ قالار ەدى. ەسەسىنە اق مولايىپ, شەتتەن كەلەتىن ءسۇت ونىمدەرىن ساۋدا سورلەرىنەن ىعىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ىشكى رەزەرۆتىڭ كادەگە اسپاي جاتقان جەرى وسى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە, جەكەمەنشىكتەگى مال تۇقىمىن جاقسارتۋ. سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعانىمەن, ءالى دە تولىق ۇلگەرە الماي جاتىرمىز.
– اسىل تۇقىمدى مال باعىپ, ساۋىپ, يگىلىگىن كورىپ وتىرعان ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار ءتولىن ساتۋعا ىقىلاستى ەمەس, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – اسىل تۇقىمدى ساۋىن سيىردى بەس-التى جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرۋ كەرەك. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار ءتولىن وزدەرىنە پايدالانادى.
وتكەن جىلى وبلىس شارۋاشىلىقتارى 70,9 مىڭ اسىل تۇقىمدى مال اكەلىپ, بۇل ورايداعى جوسپار 94,6 پايىزعا ورىندالعان ەكەن. ايتسە دە, ارشالى, ءبىرجان سال, استراحان, ەگىندىكول, ەسىل, جارقايىڭ, قورعالجىن, ساندىقتاۋ جانە تسەلينوگراد اۋداندارىندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ كورسەتكىشى تومەن. ۇستىمىزدەگى جىلى 77,1 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى مال الىنباق. بۇل ارادا ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مال تۇقىمىن سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاقسارتۋ ماسەلەسى. قازىرگى ۋاقىتتا مالساق قاۋىم 1,6 مىڭ باس بۇقانى تابىنعا قوسىپ وتىر. ايتسە دە, ءالى دە 1,7 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى بۇقا قاجەت. دەمەك, وبلىستاعى مالدىڭ جارتىسىنان استامىن اسىلداندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر دەسەك, شىندىققا جاناسادى.
مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ءتاپ-ءتاۋىر كوڭىل بولىنۋدە. ايتالىق, ءىرى قارا مالدى اسىلداندىرۋعا 225,0 ملن تەڭگە سۋبسيديا قاراستىرىلعان. ەندىگى ءىس توركىنى ۇيىمداستىرۋدا.
ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋعا بايلانىستى ۇمتىلىستىڭ بار ەكەندىگىن ايتۋ پارىز. 2020 جىلى وبلىستا 18 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ۇيىمداستىرىلدى. ولار 1,6 مىڭ باس سيىر ساۋىپ وتىر. وعان قوسا, اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك» – 1200, استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكا» – 1200, اتباسار اۋدانىنداعى «باستاۋ» – 1500, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «مانشۇك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى 1000 باس اسىل تۇقىمدى ساۋىن سيىر ۇستاماق. 2020-2022 جىلدارى وسى تاۋارلى ءسۇت فەرمالارى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە جىلىنا 40 مىڭ تونناعا دەيىن ءسۇت وندىرەتىن بولادى.
مال شارۋاشىلىعى ءبىرشاما جاقسى دامىعان دەلىنەتىن ءوڭىردىڭ ساۋدا سورەلەرىن وزگەنىڭ ءونىمى باسىپ كەتۋ ۇيات ءتىپتى.
اقمولا وبلىسى
