سارساڭعا سالعان كولىك سالىعى

سالىققا سالعىرت قارايتىندار كوپ

بۇرىن كولىگى بار كوپشىلىك «تەمىر تۇلپارىنىڭ» سالىعىن ءار جىل­دىڭ اياعىنا قاراي تولەي­­تىن. بىلتىر 10 جەلتوقساندا سا­ل­ىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىس­­­تەر­گە بايلانىستى كولىك سالى­عىن تولەۋ مەرزىمى كەلەسى جىلعا اۋىس­تى. «كولىك سالىعىن كە­يىن­گە شە­گەرۋ ەڭ الدىمەن ءوزىن ءوزى باس­­­قارۋ ورگاندارىنىڭ بيۋدجەت قا­را­جاتىن تولىق يگەرۋى ءۇشىن جا­سالدى. سالىق جىل سو­ڭىندا تۇس­كەن كەزدە جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەر بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرىپ ۇلگەرمەيتىن. ەندى 2021 جىلدان باستاپ سالىق تولەۋ مەرزىمىنىڭ ۇزار­تىلۋىنا بايلانىستى جەرگى­لىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى­نا بيۋدجەتتى ۋاقتىلى يگەرۋ مۇم­كىندىگى تۋدى. سونداي-اق كولىك سا­لىعىن تولەۋدىڭ شەكتى مەرزىمى ءار جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى ەمەس, كەلەسى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دە­يىن شەگەرىلۋى حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنا دا ءتيىمدى بول­عانى انىق. بۇل زاڭ ەندى وزگەر­مەي­دى, ۇدايى سولاي بولادى», دەي­دى قار­جى مينيسترلىگى مەم­لە­كەت­تىك كىرىستەر كوميتەتى باس­ق­ار­ما باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى اينۇر سارتاەۆا.

زاڭداعى وزگەرىسكە سايكەس 2020 جىلدىڭ كولىك سالىعىن تو­لەۋ مەرزىمى – 2021 جىلدىڭ 1 ءساۋى­­رى. ال 2 ساۋىردەن باستاپ ءار­بىر كە­شىك­تىرىلگەن كۇن ءۇشىن ءوسىم­­­پۇل ەسەپ­تەلەدى. كوميتەتتىڭ ما­لى­­مەتى بويىنشا جىل با­­سى­­نان 13 ساۋىرگە دە­يىن كولىك سالىعىنان بيۋدجەت­كە 25,5 ملرد تەڭگە تۇسسە, بيىل­عى 31 ناۋرىزداعى جاعداي بو­يىن­­شا جەكە تۇلعالاردىڭ مەم­لە­كەت­كە بە­رە­شەگى 13,9 ملرد تەڭ­گەنى قۇ­را­عان. ال جەر مەن م ۇلىك سا­لىق­تارى بويىن­شا ازا­مات­تاردىڭ جالپى قارىزى 2 ملرد تەڭگەدەن اسادى. كورسەتكىشتەردەن كورى­نىپ تۇرعانداي, كوپشىلىكتىڭ كو­لىك سالىعىنا قارىزى كوپ. ءتىپتى قا­رىزعا ون مىڭداپ ەمەس, ميل­ليونداپ باتقاندار بار. مىسالى, الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى گ. ەسىمدى ازاماتتىڭ كولىك سالىعى بويىنشا بەرەشەگى 7 973 275 تەڭگە بولعان. ول 2008 جىلدان بەرى سالىعىن تولەمەگەن. سون­داي-اق الماتى قالاسى مەدەۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى 2011 جىلدان بۇگىنگە دەيىن مىندەتتى تولە­مىن تولەمەگەنىنە بايلانىستى قا­رى­زى 7 283 437 تەڭگەگە جەتكەن. وسى ءوڭىردىڭ ب. دەگەن تاعى ءبىر تۇر­عىنىنىڭ بەرەشەگى 5 263 616 تەڭ­گەنى قۇراعان. مىنە, وسىنداي مى­سال­داردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.

جالپى, كوپشىلىك كولىك سا­لى­عى­نا سالعىرت قارايدى. ونىڭ س­ەبەپ­تەرى كوپ. بۇل ەڭ ءبىرىنشى سالىق كولەمىنە بايلانىس­تى بول­سا كەرەك. ويتكەنى كولىك سالى­عى اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەگى­زىن­­دە ەسەپتەلەتىندىكتەن, جىل سا­يىن ءوسىپ وتىرادى. ونىڭ ۇس­تىنە جەڭىل كولىك 2013 جىل­دىڭ 31 جەل­ت­وقسانىنان كەيىن قۇراستى­رىلسا نەمەسە وسى ۋاقىتتان كەيىن قازاقستان اۋماعىندا تىركەلگەن بولسا, وندا سالىق كولەمى تىپتەن ۇلعايادى. مىسالى, 3000-3200 تەكشە سانتيمەتر – 35 اەك, 3200-3500 تەكشە سانتيمەتر – 46 اەك, 3500-4000 تەكشە سانتيمەتر – 66 اەك, 4000-5000 تەكشە سانتيمەتر – 130 اەك جانە 5000 تەكشە سانتيمەتردەن جوعارى – 200 اەك. بيىل ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمى 2917 تەڭگە بولدى. ەسكەرە كەتەتىن جايت, حالىق 2021 جىلى بىلتىرعى كولىك سالىعىن تولەدى. سوندىقتان سالىق 2020 جىلدىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشىمەن (2651 تەڭگە) ەسەپتەلگەن.

«جەڭىل كولىك سالىعىنىڭ مول­­­شەرى قوزعالتقىشتىڭ كولە­مىنە قاراي ەسەپتەلسە, جۇك كولىك­تەرى – جۇك كوتەرۋ سالماعىنا قا­راي, اۆ­توبۋس سالىعى وتىراتىن ورىن سا­نى­نا بايلانىستى بولادى», دەيدى ماماندار.

ءوز كولىگىنىڭ سالىعىن بىلگى­سى كەلگەن ازاماتتار ە-Salyq-Azamat ءمو­بيلدى قوسىمشاسىن تەلە­فون­عا جۇكتەپ, ونداعى «كال­كۋليا­­­تور» ايدارىن پايدالانۋعا بولا­دى. سونداي-اق مەملەكەتتىك كىرىس­­­تەر كوميتەتىنىڭ kgd.gov.kz ساي­تى­نان نەمەسە «1414» بىر­ىڭ­عاي باي­لانىس ورتالىعىنا قو­ڭى­راۋ شالۋ ارقىلى دا انىق­تاۋعا بولادى.

سەرگەلدەڭگە تۇسكەن حالىق

سالىق جۇيەسىندە قاراپايىم حالىق تۇسىنبەي جۇرگەن ماسەلە كوپ. وتكەندە كولىك سالىعىنا باي­لانىستى Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە جازبا قالدىرعانىمىز بار. سوندا جازىلعان پىكىرلەردەن جۇرت­شىلىقتىڭ سالىق جۇيەسىنە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي ەكە­نىن اڭدادىق. تۇرسىنبەك دەگەن ازا­مات: «ماشينا كورمەگەلى بەس جىل بولسا دا, كولىك سالىعى كە­لىپ تۇرادى, تولەمەيىن دەسەڭ, بۇ­كىل شوتىڭدى جاۋىپ تاستايدى», دەپ قىنجىلسا, قاراقات ساۋ­رىق­تەگى: «ماعان 1 ملن تەڭگە كو­لە­مىندە كولىك سالىعى كەلگەن. قۇجاتتارىمدى قولىما الىپ, سالىق ورگاندارىنا ارىز جازىپ كەتكەنمىن. «قاتەلىك كومپيۋتەردەن كەتكەن عوي» دەپ ءبىر جىگىت ساسپاي ايتىپ وتىر», دەيدى.

ال زارينا موسقاۋ ەسىمدى ارىپ­تەس­ىمىز ومىرىندە كولىك ايداما­عان اكەسىنە ءدجيپتىڭ سالىعى كەلگەنىن اشىنا جازدى. «اكەم – ءومىرى كولىك تىزگىندەمەگەن كىسى. ماشينا اي­داۋ­عا كوزى دە جارامايدى. بى­راق بىلتىر دجيپ كولىگىنە دەپ سا­­لىق كەلىپ تۇر. سودان تەكسەرىپ, ال­­­گى كولىكتىڭ قوجايىنىن تاۋىپ ال­­دىق. ماشيناسىن ۇيالماي-قى­زار­­­ماي اكەمنىڭ اتىنا تىركەپ قويىپتى. مۇنىڭىز نە دەسەك, كۇمىلجىگەننەن باسقا ەش­تەڭە ايت­پادى. قايتا اكەم ادام­گەر­شى­لىككە سالىپ, ءارى قاراي داۋ­لاس­پاي قويا سالدى», دەيدى زاري­نا. سوندا دجيپ يەسى ءوزى تانىماي­تىن بوتەن ازاماتتىڭ اتىنا ماشيناسىن قالاي تىركەگەن, قۇجاتتارىن قايدان العان؟ الدە «بارماق باستى, كوز قىستىنىڭ» كەرى مە؟ سوندا جەكە مالىمەتتەردى ساق­تاۋ­دىڭ قاۋىپسىزدىگى دەگەن قاي­دا قالدى؟

قۇزىرلى ورگاندار­دىڭ مالى­مەتتەر بازاسىنان كەت­كەن وسىن­داي كەمشىلىكتەر جۇرتشى­لىق­تىڭ ولارعا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ-اق تۇر. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەردى سارالاساق, كوپشىلىك باياعىدا ساتىلىپ كەتكەن كولىكتەرىنە قايتا-قايتا سا­لىق كەلە بەرەتىنىنە نارازى. ءتىپتى انار جەكسەمباي دەگەن جەلى قولدانۋشى اكەسىنىڭ 1997 جىلى ساتىلىپ كەتكەن كولىگىنە بىلتىر سالىق كەلگەنىن ايتادى. قايتا حالىق كونبىس. كونبىس بولماسىنا دا شارا جوق. ەگەر سالىق ۋاق­تىلى تولەنبەسە, ازاماتتىڭ بارلىق ەسەپشوتى بۇعاتتالادى, دەپوزيتىنە شەكتەۋ قويىلادى, بانكتىڭ ءبارى وعان شوت پەن كارتا اشۋدان باس تارتادى. ونىڭ ۇستىنە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ قىز­مەتىنە تولەيتىن قوسىمشا اقى تاعى بار. سون­دىقتان امال جوق, سالىق ءجون­سىز كەلىپ تۇرسا دا, مويىنسۇ­نىپ, تولەۋگە ءماجبۇر.

سونىمەن, كولىك بىرنەشە جىل بۇ­رىن ساتىلىپ كەتسە, بىراق سا­لى­عى بۇرىنعى قوجايىنىنىڭ اتىنا كەلە بەرسە, نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ساۋالدى قارجى مي­نيستر­­لىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتىنىڭ وندىرىستىك ەمەس تولەم­دەردى اكىمشىلەندىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ول­جاس وتارعا قويدىق. ونىڭ اي­تۋىن­شا, بۇرىن كولىكتىڭ ءبارى سە­نىم­حاتپەن ساتىلىپ كەلگەن. ال سەنىمحات ارقىلى ساتىلعان كو­لىك بۇرىنعى يەسىنىڭ اتىندا قالا بەرەدى. «مەملەكەتتىك كى­رىس­­تەر كوميتەتى ۋاكىلەتتى ور­گان­­نىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە سا­لىق ەسەپتەيدى. ەگەر ول مەكەمە اتى­ڭىزدا كولىك تىركەلگەن دەگەن اق­پارات بەرسە, سالىق زاڭناماسى بو­يىن­شا سالىق ەسەپتەيمىز. سول ءۇشىن اكىمشىلىك پوليتسيا كو­مي­تەتىنەن كولىك تىركەلگەن-تىركەل­مەگەنى جونىندە انىقتاما العان ءجون. سول انىقتامانى ءوزىڭىز تۇراتىن اۋماقتىق مەملەكەتتىك كىرىستەر (سالىق) ورگاندارىنا اپارىپ كورسەتۋ كەرەك. ەگەر اتى­ڭىزدا كولىك شىنىمەن دە تىر­كەل­­مەگەن بولسا, سالىق قىزمەت­كەر­لەرى تولەمدى الىپ تاستايدى. بولماسا, E-Salyq Azamat ءمو­بيل­دى قوسىمشاسىن جۇكتەپ الىپ, «سالىق ءاميانى» ايدارىندا ورنالاسقان سالىق سالۋ نىساندارى ءبولىمىن تاڭداۋ كەرەك. وندا «تۇزەتۋ» دەگەن بار. وسى تۇزەتۋگە قاجەتتى مالىمەتتى ەنگىزگەن ءجون», دەيدى و.وتار. مامان جۇرمەي­تىن, جارامسىز كولىكتى دە مەن­شىك مۇلكى رەتىندە ەسەپتەن شىعا­رىپ تاستاۋ كەرەكتىگىن, ەگەر ەسەپتەن شى­عارىلماسا, وعان دا سالىق ەسەپ­تەلەتىنىن ەسكە سالدى.

سونىمەن قاتار ۇرلانعان كو­لىك­كە دە سالىق ەسەپتەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان كولىك قولدى بولعان جاعدايدا سالىق ورگاندارىنا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ فاكتىسىن راس­­تايتىن اقپاراتتى ۇسىنۋ كەرەك. «كولىك قۇرالىن ۇرلاۋ تۋ­را­لى قىلمىستىق ءىس قوزعالعان كۇن­نەن باستاپ سالىقتى ەسەپتەۋ توق­تاتىلادى جانە قىلمىستىق ءىس توق­تاتىلعان نەمەسە كولىك كەرى قاي­تارىلعان كۇننەن باستاپ سا­لىق قايتا ەسەپتەلەدى», دەلىنگەن ۆە­دومستۆونىڭ مالىمەتىندە.

جاقىندا كولىك سالىعىنا باي­­لانىستى وتكەن بريفينگتە مەم­­لەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قا­راس­تى اكىمشىلىك پوليتسيا كو­­­مي­تەتىنىڭ اراسىندا ۆەدوم­ست­ۆو­­ارالىق اقپاراتتىق جۇ­يە­­لەر­دى بىرىزدەندىرۋ ءجۇرىپ جاتقانى ايتىلدى. ياعني ەكى مە­كەمەنىڭ كو­لىككە قاتىستى اق­پا­راتتىق جۇ­­يەسى بىرىگىپ, «ين­تەگرا­تسيالان­عان دەرەكتەر بازاسىن» قۇرا­ماق. ەگەر بۇل جۇيەلەر ءبىر ىزگە تۇس­سە, بولا­شاق­تا كولىك سالىعى­نا بايلانىس­تى كەلەڭسىزدىكتەر بولماي­دى دەپ سەندىردى ۆەدومستۆو وكىلدەرى.

كولىكپەن كوپ جۇرگەن كوپ تولەۋى كەرەك

نەگىزى الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلىندە كولىك سالىعى دەگەن جوق. مىسالى, اقش-تا كولىك سالىعى بەنزين قۇنىنا قوسىلعان. مۇنداعى جۇيە «كولىكپەن كىم كوپ جۇرەدى, سول كوپ تولەيدى» دەگەنگە سايادى. دانيالىقتار دا مۇنداي تولەم تۇرىنەن بوساتىلعان. ال فرانتسيا كولىك سالىعىن 2001 جىلدان باستاپ الىپ تاستادى. يزرايل بولسا, كولىك سالىعى كولەمىن قورشاعان ورتاعا زيان­دى قالدىقتاردى ءبولۋ دەڭگەيى­مەن ولشەيدى, ياعني كولىك نەعۇر­لىم ەسكى بولسا, سوعۇرلىم سالىعى جوعارى بولادى. ءيزرايلدىڭ كولىكتەرى 2009 جىلدان بەرى 15 ەكو­لوگيالىق توپقا جىكتەلگەن. مۇندا ەلەكتروموبيلدەرگە جە­ڭىل­دىك جاسالعان.

الەمدىك ساراپشىلاردىڭ كوبى كولىك سالىعىنا كەلگەندە امەريكاداعى الىم جۇيەسى بارىنەن ادىلەتتى دەپ سانايدى. اقش-تا كولىك ساتىپ العان ادام بىردەن بىرجولعى سالىق تولەيدى. ونىڭ كولەمى كولىك باعاسىنىڭ 1-7%-ىن قۇرايدى. سودان كەيىن كولىكتەن جىل سايىن سالىق الىنبايدى. الايدا كولىگى بار ادامعا بەنزين قىمباتىراق ساتىلادى. كوپ جۇرگەن كولىك جانارمايدى دا كوپ تۇتىنادى دەگەن ءسوز. دەمەك كوپ جۇرگەن سا­يىن كوبىرەك شىعىندالاسىڭ. امەري­كالىقتاردىڭ كولىك جۇر­گىزۋ­شى­لەرىنەن الاتىن بار الىمى وسى. ەسەسىنە, كولىك قو­جايىندارىنىڭ سالىققا بولا جۇيكەسى توزبايدى, جۇيەدەن شي شىقتى دەپ ءبىز سياقتى سەرگەلدەڭگە تۇسپەيدى, ءبارىن جانار-جاعارماي ستانسالارى وزدەرى رەتتەيدى.

وسىعان ۇقساس ءتاسىلدى قازاق­ستانعا دا ەنگىزەيىك دەپ بىلتىر بىرقاتار ەكونوميست ماسەلە كوتەرد­ى. ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە وت­­كەن جيىن­­داردىڭ بىرىندە Wesing Eac كومپانياسىنىڭ باس­­شىسى ۇلان قامشىباەۆ كولىك سالىعىن جويۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى­نا ۇسىنىسپەن شىققانى ەسى­مىز­دە. ونىڭ پىكىرىنشە, كولىك سالىعىنىڭ كولەڭكەلى تۇسى كوپ. مىسالى, بۇل تولەم ءتۇرىن جەكە تۇلعالار عانا تولەيدى, ال مەم­لە­كەتتىك مەكەمە, بيۋدجەتتىك ۇيىم­­دارعا قاراستى كولىك سالىعىن ەش­­كىم تولەپ جاتقان جوق. ونىڭ ۇس­تى­نە سوعىس ارداگەرلەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەن ادامدار, تىل ەڭبەككەرلەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن سوتسياليستiك ەڭبەك ەرلەرi, «حالىق قاhار­مانى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاقتارىنا يە بولعاندار, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنiمەن جانە «وتان» وردەنiمەن ناگراد­تالعاندار, «باتىر انا» اتاعىنا يە بولعان نەمەسە «التىن القا» نە «كۇمiس القامەن» مارا­پات­تالعاندار سالىقتان بوساتىلا­دى. بۇل – دۇرىس, ارينە. بىراق كەي­بىر ازاماتتار قىمبات كولىكتەرىن اتاسىنىڭ نەمەسە اناسىنىڭ اتىنا تىركەپ قويىپ, وزدەرى سالىق­تان جالتارىپ ءجۇر. سوندىق­تان ەكونوميستەر قولدانىستاعى كو­لىك سالىعىن مۇلدە الىپ تاس­­تاپ, امەريكاداعى سەكىلدى وزگە­شە ءتاسىلدى ەنگىزۋ الدەقايدا ءتيىمدى دەپ سانايدى.