ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ء«بىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ – ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار قاسيەت. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىرۋار جۇمىس جاسالدى. ءبىز ون مىڭداعان جاستى الەمنىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتىپ, دايىندادىق. بۇل جۇمىس وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قولعا الىنعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنان باس­تالدى», دەگەن ەدى. ارينە وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى سان ءتۇرلى سىناقتان وتۋگە تۋرا كەلگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. ەكو­نوميكا تۇرالاپ, كوممۋنالدىق-تۇر­مىستىق شارۋاشىلىق شاتقاياقتاپ تۇرعان جىلداردىڭ وزىندە ەلباسى ەل جاستارىن ەلەڭ ەتكىزگەن باعدارلامانى بەكىتتى. «بولاشاق» ستيپەندياسى – كەڭەس وداعى كۇي­رەگەننەن كەيىن قيىن كەزەڭدى باستان وتكەرىپ, ەكونوميكالىق داعدارىسپەن ارپا­لىسىپ جاتقان تمد ەلدەرىنىڭ ەش­قاي­سىسىندا بولماعان, مەملەكەتتەن قى­رۋار قارجى شىعىنىن تالاپ ەتەتىن باس­تاما. سوندىقتان بولار, «ەل جاعدايى جاقسارماي تۇرىپ, مۇنداي باعدارلامانى قابىلداۋدىڭ قاجەتى نە ەدى؟» دەگەن سىندى تۇسىنبەۋشىلىكتەر دە بولدى. الايدا ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىن ۋاقىت ءوزى دالەلدەپ بەردى.

«1993 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز­دى­گى­مىزدىڭ العاشقى جىلدارى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, ساياسي تاۋەكەلدەرگە قا­راماستان, ەلىمىزدىڭ نارىعىنا قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ ماقساتىندا دارىندى جاستاردى شەتەلدەردىڭ ەڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇشىن «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىنداۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلدادى. تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە قادام باسقان «بولاشاق» پرەزيدەنتتىك ستيپەندياسىنا 2021 جىلى 28 جىل تولادى. وسى كەزەڭدە 14 مىڭعا جۋىق ەل ازاماتى باعدارلامانىڭ ستيپەندياتى اتانسا, ولاردىڭ 11 مىڭنان استامى الەمنىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى», دەيدى «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى اينۇر كارىبوزوۆا.

ءيا, اتالعان باعدارلاما ەڭ الدىمەن جا­لىنداپ تۇرعان جاستاردى ىرىكتەپ, ولار­دى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ىرگەلى ءبىلىم وردالا­رىندا وقىتۋدى كوزدەيدى. 2005 جىلعى «حا­لىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ رەسمي­ اكىمشىسى رەتىندە قۇرىلدى. 16 جىل ىشىندە ورتالىق «بولاشاق» باعدار­لا­ما­سىن جەتىلدىرىپ, بىرقاتار جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزدى. ءبىر عانا مىسال, 2005-2007 جىلدارى ستيپەنديا سانى 3 مىڭعا دەيىن, ءبىلىم الۋعا ارنالعان مەملەكەتتەردىڭ سانى 13-تەن 33-كە دەيىن ارتتى. وسىلايشا, «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلعان 28 جىلدا 11126 مامان دايارلانىپتى. ولاردىڭ 2666-سى باكالاۆريات, 6056-سى ماگيستراتۋرا, 151-ءى دوكتورانتۋرا, 39-ى اس­پيرانتۋرا, 12-ءسى ينتەرناتۋرا, 91-ءى كلي­نيكالىق ورديناتۋرا, 143-ءى مامان, 1968-ءى تاعىلىمداما باعدارلامالارى بويىنشا ءبىلىم الدى. تۇلەكتەردىڭ 54,8%-ى گۋ­ما­نيتارلىق, 36,2%-ى تەحنيكالىق, 7,2%-ى مەديتسينا جانە 1,8%-ى شىعارماشىلىق ما­ماندىقتارى بويىنشا وقۋىن اياقتا­دى. جاستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ۇلىبري­تا­نيا مەن يرلانديادا (45,5%), اقش پەن كانادادا (26%), ەۋروپا (12,9%), ازيا (8%) ەلدەرىندە جانە رەسەيدە (7,6%) وقىدى.

وقۋىن ويداعىداي اياقتاعان جاستار ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ جۇزدەگەن عىلىمي ازىرلەمەلەرى مەن 100-دەن استام ءىرى زەرتتەۋلەرى وندىرىستىك تاجىريبەدە قول­دانىلىپ ءجۇر. ماسەلەن, سۇراعان دۋر­ۆۋدحان – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عى­لىم جانە تەحنولوگيالار مەكتەبىنىڭ اس­سيستەنت-پروفەسسورى. ونىڭ الەمدىك رەيتينگتىك باسىلىمداردا 27 عىلىمي ماقالاسى (WebofScience/Scopus), وتاندىق رەتسەنزيالانعان جۋرنالداردا 12 ماقالاسى جانە حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا 30-دان استام بايانداماسى جاريالاندى.

س.دۋرۆۋدحاننىڭ عىلىمي جۇمىستارى شەتەلدە دايەكسوز رەتىندە وتە كوپ قول­دانىلادى. Web of Science مالىمەتتەر با­زاسىنا سەنسەك, دايەكسوزدەردىڭ جالپى سانى – 133 جانە حيرش يندەكسى (h-يندەكس) – 7, ال Scopus مالىمەتتەر بازاسى بويىنشا 198-ءدى قۇرايدى.

ال قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماممولوگى نازگۇل ومارباەۆا تمد-داعى ەڭ ۇزدىك جاس عالىم اتاعىنا يە بولدى. ونىڭ ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىندەگى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ءرولى تۋرالى عىلىمي جۇمىسى تمد جانە ەۋرازيا ونكولوگتارى مەن راديولوگتارىنىڭ ءحى كونگرەسى اياسىندا وتكەن جاس عالىمداردىڭ بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى.

«دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى جانە ءبىزدىڭ ينس­تيتۋتپەن بىرلەسىپ, ءبىز قازاقستانداعى جاس ايەلدەردىڭ ءسۇت بەزى وبىرى دامۋىنىڭ گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ءرولى تۋرالى جا­ھاندىق زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. بۇل جۇمىس­تىڭ ناتيجەلەرىن ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ ون­كولوگتارى مەن راديولوگتارىنىڭ ءحى سە­زىندە كورسەتتىك. وندا ءبىزدى جوعارى با­عالاپ, ۇزدىك جاس عالىمدار دەپ تانىدى. قا­زاقستاندا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن شەتەلگە شىعۋعا مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. سو­نىمەن قاتار ءبىز شەتەلدىك ارىپتەستەردەن ۇيرەنىپ قانا قويماي, ءوز تاجىريبەمىزبەن دە بولىسەمىز. ءبىز ءوز زەرتتەۋلەرىمىز بەن وپە­راتسيالارىمىزدى جوعارى دەڭگەيدە جا­سايمىز. سوندىقتان مەن «بولاشاق» باع­دارلاماسىنا وتە ريزامىن», دەيدى ن.ومارباەۆا.

ەندى مىناعان نازار اۋدارىڭىز. «بولا­شاق» باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم العان وتانداستارىمىزدىڭ 300-دەن استامى PhD دوكتورى, اسپيرانت جانە ينتەرن دارەجەسىنىڭ يەگەرلەرى. ال 1390 تۇلەك «عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتكەر» ساناتى بويىنشا شەتەلدە تاعىلىمدامادان ءوتىپتى. وسى كۇنى 460 تۇلەك ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ال­عان بىلىمدەرىن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عىلى­مي ورتالىقتارىندا ءساتتى قولدانىپ, جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ ين­نوۆاتسيالىق كلاستەرلەرىن قۇرۋعا كومەك­تەسۋ ۇستىندە. كۇردەلى وپەراتسيالار جاساپ, وزگە دە سالالارعا ۇلكەن جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىپ كەلەدى.

ماسەلەن, 790 تۇلەك دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. سونىڭ ىشىندە, 545 تۇلەك تاجىريبەلى دارىگەر سانالادى. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتا­لىعىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنىڭ نا­تيجەسىنە سەنسەك, مەديتسينا باعىتى بويىن­شا ءبىلىم العان ءار تۇلەك جىلىنا 391 مە­ديتسينالىق وپەراتسيا جاسايدى ەكەن. ياعني تۇلەكتەر جىلىنا 213 مىڭ ناۋقاستىڭ ومىرىنە اراشا تۇسەدى. ايتالىق, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى مارات سارشاەۆ – نەيروحيرۋرگ ءارى ءبىرىنشى ساناتتاعى نەيروينتەرۆەنت. ول مي قانتامىرلارىنا 3 مىڭنان استام ەندوۆاسكۋليارلىق جانە ميكرورونوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا جاسادى. مي مەن ج ۇلىنداعى ىسىكتى الۋ جانە ومىرتقانىڭ پاتولوگياسىن ەمدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.

سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىندە 150-دەن استام تۇلەك پروفەسسور اتاندى. 972 تۇلەك باستاۋىش, ورتا, جوعارى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ەگەر ورتا ەسەپپەن ءبىر وقىتۋشى جىلىنا 173 وقۋشى نەمەسە ستۋدەنت دايارلايتىن بولسا, 972 تۇلەك جىلىنا 168 مىڭ ادامعا ءبىلىم بەرەدى دەگەن ءسوز. مىسالى, ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا – Thomson Reuters-تىڭ Science Leader سىيلىعىنىڭ يەگەرى, Sakura عىلىمي الماسۋ باعدارلاماسىنىڭ جەڭىمپازى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «تالاپ» جانە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ۇزدىك شىعارماشىلىق جانە عىلىمي جۇمىستارى ءۇشىن ستيپەنديالارىنىڭ جەڭىمپازى. سونىمەن قاتار امەريكالىق حيميالىق ينجەنەرلەر قوعامىنىڭ (اقش), ەلەكتروحيميالىق قوعامنىڭ (ەو), جوعارى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ( ۇلى­بريتانيا) مۇشەسى. بۇگىنگى تاڭدا ءا.ەر­مۇحامبەتوۆا Young Researchers Alliance – «جاس زەرتتەۋشىلەر اليانسىن» باسقارادى.

200-دەن استام تۇلەك بالەت, وپەرا, تەاتر, كينو, مۋزىكا سالالارىندا جە­مىستى ەڭبەك ەتىپ, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى اتانعان ەكەن. ولاردىڭ ار­قايسىسى ورتا ەسەپپەن 26 مادەني ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسىپ, تۇلەكتەر جىلىنا ميلليونعا جۋىق كورەرمەن تاماشالايتىن 5 مىڭنان استام كونتسەرتتەر, قويىلىمدار قويادى. بۇدان بولەك, تۇلەكتەر يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ مەن بيزنەس پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ سالاسىنا دا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, باعدارلاما شەڭبەرىندە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى ءۇشىن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق (2,2 مىڭ), اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە كوممۋنيكاتسيالار (1,3 مىڭ), جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى (400 ادام), اۋىل شارۋاشىلىعى (80 ادام) سالالارى بويىنشا شامامەن 4 مىڭ مامان دايارلاندى. تالىمگەرلىك ارقىلى دامۋعا ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا باعدارلاما تۇلەكتەرىنىڭ 75%-ى ءوز ارىپتەستەرى مەن تانىستارىنا مەنتورلىق قىزمەت كورسەتەدى. ياعني ولار العان بىلىمىمەن, تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى.

ءيا, ەل ەرتەڭى – جاستارعا ارنالعان باعدارلامانىڭ 28 جىلداعى جەمىسى مەن جەڭىسى, تۇلەكتەردىڭ جەتكەن جەتىستىگى از ەمەس. ەڭ باستىسى, ەلباسى ۇسىنعان باع­دارلامانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا, ەلگە بەرگەنىنە, مەملەكەتكە تيگىزگەن پايداسىنا كوز جەتكىزگەن سەكىلدىمىز. ەگەمەندىك جىلدارىنداعى ەرەكشە باستاما دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ول تۋرالى وتان­داستارىمىز عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە دە كەڭىنەن ايتىلىپ كەلەدى. نە دەسەك تە, سىرت كوز – سىنشى. ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا, وقۋ باعىتتارىنا جانە گەوگرافياسىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن كەڭدىگىنە ساراپشىلاردىڭ نازارى اۋعان بولاتىن. وسىلايشا, 2014 جىلى ماياميدە (اقش) وتكەن سەگىزىنشى Going Global حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا الەمدەگى 11 ستيپەنديانىڭ اراسىندا ەڭ جاقسى ستيپەنديالىق باع­دارلاما دەپ «بولاشاق» ستيپەندياسى تانىلدى. بۇل زەرتتەۋدى ۇلىبريتانيا كەڭەسى مەن نەمىس اكادەميالىق الماسۋ قىزمەتتەرى جۇرگىزگەن ەدى. پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى لاۋرا پەرننىڭ ايتۋىنشا, «بولاشاق» ستيپەنديا­سى – وتپەلى ەكونوميكاسى بار ەلدەر ءۇشىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى.

ءتۇيىن: توقسانىنشى جىلدارى ۇمىتىنەن كۇدىگى باسىم باعدارلاما سانالعان «بولاشاق» ستيپەندياسى بۇگىندە الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ الدى. ول از دەسەڭىز, حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ تاجىريبەسىن وسى كۇنى قىتاي, پولشا, فينليانديا, ۋكراينا ەلدەرى زەرتتەپ جاتىر. سونىمەن قاتار «بولاشاق» باعدارلاماسى رەسەيدىڭ «عالامدىق ءبىلىم بەرۋ» باعدارلاماسى مەن تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «الگارىش» ستيپەنديالىق باعدارلاماسىنىڭ نەگىزى سانالادى. وسىلايشا, ء«بىر جىلدىعىن ويلاعان ءدان ەگەدى, ون جىلدىعىن ويلاعان تال ەگەدى, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان ۇرپاعىنا ءبىلىم ءنارىن ەگەدى» دەمەكشى, «بولاشاق» باعدارلاماسى الداعى مىڭجىلدىقتارعا باعدارلانعان ۇلى قادامعا اينالىپ شىعا كەلدى.