رۋحانيات • 23 ءساۋىر، 2021

قىران قاناتىندا قالىقتاعان جىر

150 رەت كورسەتىلدى

قازاق جىرىنىڭ ارعى-بەرگى كەرۋەن-كوشىنە نازار سال­ساق، قانشاما تالانتتى اقىن قىز­دارىمىزدىڭ ەسىمى ويعا ورالادى.

سوناۋ ۇلبيكە، سارا، رىس­جانداردى ايتپاعان كۇننىڭ وزىن­دە، زياش قالاۋوۆا، ءماريام كاكىمجانوۆا باستاعان قىزىلدى-جاسىلدى جىر كوشى كوز الدىمىزعا كەلەدى. قاسىم امانجولوۆتىڭ:

قايداسىڭ، اقىن،

زياش قالاۋوۆا،

كاۆكازدىڭ شىعىپ ەدىڭ

قاي تاۋىنا؟

ءماريام ەكەۋىڭدى

سىيلايمىز ءبىز،

ايتپەسە قاپ جۇرەرمىز

قىز داۋىنا – دەگەن اتاقتى ولەڭى بار. قاسىم اقىن ادەمى ايتقان. قولىنا قالام ۇستاعان اپكەلەرىمىز بەن قارىنداستارىمىزدى قۇرمەتتەپ، توبەمىزگە كوتەرمەسەك نەسىنە ەل بولامىز؟ قازاق ولەڭىنىڭ كوركەمدىك كەستەسى اقىن قىزدارىمىزدىڭ جىرلارىمەن دە كورىكتى. بۇعان مىڭداپ مىسال كەلتىرۋىمىزگە بولادى. فاريزا، قانيپا، مار­فۋ­عا، اقۇشتاپ، كۇلاش باستاعان تا­لانتتى اقىندار لەگىن گۇل­نار سالىقباەۆا، جانات اسكەر­بەكقىزى، ماقپال مىسا قوستاعان قىزدارىمىزدىڭ جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. سولاردىڭ ءبىرى – سوناۋ قاتونقاراعايدا جاتقان قارىنداسىمىز باقىتجان رايسوۆا. باقىتجاننىڭ ولەڭدەرىمەن بۇرىن ونشا جاقىن تانىسا قويماعان ەكەنمىن. ويتكەنى بۇل زاماندا جىر كىتاپتارىنىڭ قولعا تۇسە بەرمەيتىنى كوپكە بەلگىلى.

ساكەن سەيفۋللين مۇراجايى كوپتەن بەرى وتكىزىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءمۇشايرانىڭ وتكەن جىل­عى جۇلدەگەرلەرىنىڭ ءبىرى باقىت­جان بولدى. سوعان بايلا­نىستى ەلورداعا كەلگەن ساپا­رىندا باقىتجاندى العاش كوردىم. ەلىنە قايتار ساپارىندا «جەردىڭ كۇن بەتى» اتتى جىر جيناعىن بەرىپ كەتكەن ەدى. اقىن قارىنداسىمىزدىڭ جىرلارىن وقي كەلە، ونىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ەرەكشە تالانت ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. باقىتجاننىڭ ءتىلى شۇرايلى، ويى ورامدى. نە ايتسا دا وزىنشە ايتقىسى كەلەدى. اسىرەسە، التىن بەسىگى – التايدى جىرلاعاندا ەركىن كوسىلەدى. وقىرمانىن ويعا باتىرادى.

سەن قۇزار شىڭدى تاۋ ەدىڭ،

مەن بارماقتاي بالا ەدىم.

سەن اق جارما بۇلتتارعا

تاق ەدىڭ،

مەن اتا مەن انامنىڭ

باعى ەدىم...

دەپ جىرلايدى باقىتجان. كوزىن اشىپ كورگەن التاي اسپانى مەن اتامەكەن توپىراعى اقىن قىزدى ۇنەمى تولعانىسقا تۇسىرەدى. «سەن اق جارما بۇلتتارعا تاق ەدىڭ» دەگەنى قانداي ادەمى. كوز الدىڭا بۇكىل الەمدەگى بۇلت بۇر­كەنگەن الىپ تا اسقار تاۋلاردى ەلەستەتەدى. باقىتجان اقىنعا عانا ءتان مۇنداي ادەبي ولجالار كىتاپتىڭ ءون بويىندا مولداپ كەزدەسەدى. سەزىم شىنايىلىعى، ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگى – باقىتجان جىر­لارىنىڭ نەگىزگى وزەگى.

ايدان جالىقپايمىن،

كۇننەن جالىقپايمىن.

قىران قاناتىندا ءۇنسىز

قالىقتايمىن،

– دەيدى تاعى دا. سەزىمدى سەلت ەت­كىزەدى. ۋاقىت كەڭىستىگىندە ماڭ­گىلىك اڭسارعا ءۇمىتىن جالعاپ، قىران قاناتىندا ءۇنسىز قالىقتاپ بارا جاتقان اقىن قىزدىڭ نازىك جانىنىڭ، جۇرەك قىلىنىڭ ءدىرىلىن سەزىنگەندەي اسەرگە بولەنەسىڭ. شىن اقىندىقتىڭ قۋاتى دا وسىنداي بولسا كەرەك. ونىڭ «ەستىدىم اسپان استىنان شىندىقتىڭ ق ۇلىن داۋىسىن» دەگەنىنە ەرىكسىز يلاناسىڭ. اقىننىڭ شىندىقتىڭ قۇلدىراعان ق ۇلىن داۋىسىن اسپان استىنان ىزدەۋى زاڭدىلىق. مىنا قىم-قۋىت زاماندا ادالدىق پەن شىندىق ىزدەگەن اقىن جۇرەگى تىنىمسىز الاسۇرادى. سوندىقتان دا ۇشقىر قيالى شارتاراپقا شارق ۇرادى. «اقيقات دەگەن تەرەڭىم، تۇبىڭە سەنىڭ كىم جەتكەن؟» دەيدى تاعى دا ۇستەمەلەپ. شىنىندا دا اقيقات دەگەن تۇڭعيىقتىڭ تۇبىنە كىم جەتكەن؟ جەتۋ دە مۇمكىن ەمەس شىعار. جالعاننىڭ جۇمباق ەكەنى دە سودان بولار.

باقىتجان جىرلارى ۇنەمى تازالىقتى ءپىر تۇتىپ، اقيقاتتى اڭسايدى. ول تازالىق پەن اقيقاتتى ءوزىنىڭ تۋعان تابيعاتىنان التايى­نان ىزدەيدى. التايىنان سۇرايدى، التايىنا جۇگىنەدى.

ادامنان اسپان اقىلدى،

جەمەيدى وندا حاقىڭدى.

وي بولەدى جارىعى،

جارىلقاپ الىس-جاقىندى.

 

اسپاننان جەتكەن ءومىر بۇل،

توگەدى كوكتەن ءتاڭىر نۇر.

تازالىق ءتورى بولعان سوڭ،

اسپاننىڭ ءتۇسى كوگىلدىر،

– دەيدى. تەرەڭدىك دەپ وسىنى ايتادى. اسپاننىڭ تازالىق ءتورى ەكەندىگى راس. اسپاننىڭ ادامنان اقىلدى ەكەنى دە انىق. تۇ­سىن­گەن ادامعا اقىن بۇل جەردە مولدىرەگەن اسپان الەمىن عانا ايتىپ وتىرعان جوق، كوك ءتاڭى­رىنىڭ قۇدىرەتىن مەڭزەپ وتىر. ادىلدىك تە، اقيقات تا، مەيىرىم دە، قايىرىم دا قۇدايدىڭ عانا قولىندا ەكەندىگىنە كوزىڭ جەتەدى. پەندەلىكتەن بويىڭدى اۋلاق سالعىڭ كەلەدى. بۇل – جىر­دىڭ قاسيەتى. ويتكەنى ولەڭ – ءتاڭىر­دىڭ تارتۋى. حالىقتىڭ «شىن اقىن­داردىڭ قۇلاعىنا قۇداي سىبىرلايدى» دەپ جاتاتىنى دا وسىدان بولسا كەرەك.

ءبىزدىڭ باقىتجان اقىننىڭ دا قۇلاعىنا قۇداي سىبىرلايتىن سياقتى. ويتكەنى ولەڭ­دەرىنەن جاساندىلىق بايقال­مايدى. توگىلىپ تۇسكەن شۋماقتار، ءورىلىپ تۇسكەن ءمولدىر سەزىمدەر اقىندىقتىڭ قۋات-كۇشىنىڭ كۋا­سىندەي ىستىق اسەرگە بو­لەي­دى. «بابالاردان قال­عان قا­را قوسىمىن» دەيدى ءبىر ولە­ڭىندە. سوزىنە سەندىرەدى. با­بالار­دان بۇگىنگە جەتكەن رۋحاني ساباق­تاستىقتىڭ جالعاسىنداي كورىنەدى بۇل ويى. شىنىندا دا التاي تاۋىنىڭ قويناۋىنا تىككەن باقىتجان اقىننىڭ كىشكەنتاي قارا قوسى – ولەڭ قوسىنىڭ نۇر­لى شامى وقىرمانىن الىس­تان وزىنە شاقىرادى. نۇرلى جىر­لاردىڭ ساۋلەسى وقىعان سايىن جۇرەككە جىلۋ توگەدى. تاعى ءبىر ولەڭىندە «جۇرەگىمنىڭ قىز­عالداعى قول سوعار، ادىلەتتىڭ سال­­تاناتىن كورگەندە» دەيدى. قان­­داي ادەمى. كەز كەلگەننىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن كەمەل وي، كەلىستى ورنەك، تىڭ تىركەس. جۇ­رەكتىڭ قىزعالداعىنىڭ قول سوعۋى – اقىندىق ولجا. وسىن­داي تەبىرەنىستەن تۋعان باقىت­جان جىرلارىنىڭ وزەگىنە ريزا­شىلىقپەن ۇڭىلەسىڭ. اقىن قارىن­داسىمىز باسىمىزدان ءوتىپ جاتقان مىناۋ قات-قابات قوعام­نىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن دا تەرەڭ تولعايدى. «تەكتىلىك پەن تەكسىزدىكتىڭ اراسىن، كومىپ كەت­تى اقشا دەگەن بوراسىن...» دە­گەنى كەز كەلگەنىمىزدى ويعا قال­­دىرادى. وقىعان ادامدى ويلان­دىرمايتىن ولەڭ ومىرشەڭ بول­ماق ەمەس. باقىتجاندى وقىپ وتىرىپ ويلاناسىڭ، تولعاناسىڭ، كۇرسىنەسىڭ. شىن اقىن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىنان تىس بولمايدى. حالقىنىڭ مۇڭ-قايعىسى، قۋانىش-رەنىشى، شاتتىعى مەن شادىمان كۇلكىسى ولەڭنىڭ ءون بو­يىندا ءورىلىپ جاتۋعا ءتيىس. با­قىت­جان جىرلارىنان مەن وسىنى كوردىم. ونىڭ اقىندىق تالانتىنا ءتانتى بولعانىمدى جاسىرا المايمىن.

جيناققا باقىتجاننىڭ ا.پۋش­­كيننەن، س.ەسەنيننەن، ا.اح­­ما­توۆادان، ت.ب. شەتەل اقىن­دا­رىنان جاساعان ءتارجىمالارى دا كوڭىل اۋدارارلىق. اۋدارىلعان ءار ولەڭدە شەبەرلىكتىڭ ءىزى بار. كلاسسيك اقىنداردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەي، ولاردىڭ وي ورەسىنىڭ بيىگىنەن كورىنە ءبىلۋى كوڭىل قۋان­تادى.

التايدىڭ زاڭعار شىڭدارىنا جانارىن سۋارىپ وسكەن دارىندى قىزىمىز باقىتجان رايسوۆانىڭ جاڭا كىتابىن وقىپ شىعىپ، جان سۋسىنىن قاندىرعانداي كۇي كەش­تىم. ريزا بولدىم. سەبەبى باقىت­جاننىڭ ولەڭدەرىن بەي-جاي وقۋعا بولمايدى. ماحامبەت اتاسى «قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقپىن» دەسە، باقىتجان قارىن­داسىمىز «قيالى جەرگە قايىسىپ بىتكەن قۇراقپىن» دەيدى. تاۋىپ ايتقان. قىسقاسى، الىستا جاتىپ ويلى ولەڭدەردىڭ مونشاعىن تىزگەن باقىتجانعا اعالىق كوڭىلدەن اق جول تىلەيمىن!

 

نەسىپبەك ايت ۇلى،

اقىن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار