سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
«بىرىككەن ءجۇز بىتىراڭقى مىڭدى الادى». كەڭەسشىل ەل ازباسى, كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماسى بەلگىلى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا – الار, التاۋ الا بولسا الدىرار». قىسقاسى, ىنتىماق – بۇزىلمايتىن قورعان, بىرلەسە ەككەن اعاش – ورمان. اينالىپ كەلگەندە, بەرەكە باسى بىرلىكتە. ودان ءارى تەرەڭدەتە ۇڭىلسەك, تۇركى بابالارىمىز بىرلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن كەيىنگى ۇرپاققا ايتۋدى پارىز ساناعاندىقتان, وسى تۇرعىداعى عيبراتتى ءسوز تۇيىندەرىن تاسقا قاشاپ جازىپ قالدىرعان. دالا زاڭدارى تەك دوستىق پەن باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەنىن اڭعارتقان. اناقارىس (اناحارسيس) سىندى ارىسىمىز باقىتتى شاڭىراقتى جالتىلداعان ءساندى ساراي ەمەس, جان جارىڭنىڭ, جاقىن-جورالارىڭ مەن سۇيكىمدى بالالارىڭنىڭ سىڭعىرلاعان كۇلكىسى, ىرىسى مەن ىنتىماعى تۇرعىسىندا ءتۇسىنىپ, ءۇيدى بالتاشىلار مەن تاس قالاۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنىڭ عانا ەمەس, ءۇي ىشىندە تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ جەمىسى دەڭگەيىندە پايىمداعان. توقسارى (توكساريد) دانىشپان دوستىق تۋرالى كوپ سوزدەن دوستىق پەيىلدى ءبىر ءىس ارتىقتىعىن بولجايدى. تونىكوك (توڭ-ۇقىق) ءباھادۇر تۇندە ۇيقى كورمەدىم, كۇندىز كۇلكى كورمەدىم, قىزىل قانىم توگىلدى, قارا تەرىم سوگىلدى, كۇشىمدى سارقا جۇمسادىم, جاۋعا دا شاپتىم قۇرسانىپ, ءبارى دە ەل ءۇشىن دەپ ەڭسەلى وي تاستايدى. بىلگە (مەرگەن) قاعان ەل بولىپ بىرىگۋدەن اسقان باقىت جوقتىعىن باسا ايتادى. كۇلتەگىن سىندى ارلى ازامات بەك ۇلدارىڭ قۇل بولماسىن دەسەڭ, پاك قىزدارىڭ كۇڭ بولماسىن دەسەڭ, بىرلىك كەرەكتىگىن, تاتۋ ەلگە تىنىشتىق پەن توقشىلىق قاشاندا ءناسىپ بولارىن ايتىپ كەتكەن.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ونىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋشى, ەل اتا زاڭىن, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «اقىل-پاراسات كىتابىنا» ەل بىرلىگى حاقىنداعى 60 وي-تولعام ەنگىزىلگەن. ءبىر عاجابى, ولاردىڭ ارقايسىسى – اسىل افوريزم, كەسەك التىن ويدىڭ ۇزىگى دەرلىك دۇنيەلەر. ەلباسى وي-تولعامدارىنا بويلاي ايتساق, باق تا, تاق تا تالاسقانعا بۇيىرمايدى, حالىقتىق ءىس تەك جاراسقانعا بۇيىرماق. باقساق, ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءتىرى بولۋى ءۇشىن ءبىر بولعان, ەندەشە ءبىز ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك. تەك بىرلەسىپ قانا, بۇكىل حالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ قانا العا باسا الامىز. ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ەگەر دە حالىقتىڭ بىرلىگى بولماسا, وتانسۇيگىشتىك جانقيارلىعى بولماسا, بۇل جەر دە, قازاق حالقى دا, قازاقستان دا تاۋەلسىز ەل بولماس ەدى», دەپ ورىندى وي قوزعايدى. تۋراسىن ايتساق, اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس. بۇل ورايدا دا ەلباسى: «قازاقتى ەشۋاقىتتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس, الا العان دا ەمەس, قازاق, السىرەسە, الاۋىزدىقتان السىرەگەن, كۇشەيسە, بىرلىكتەن كۇشەيگەن». «بابالارىمىز وزگەلەردىڭ تورىنە شىعۋ ءۇشىن ءوزى دە مەيماندارىنا قاق توردەن ورىن بەرىپ, قۇرمەت كورسەتكەن», دەپ وي قورىتادى. ولاي بولسا, ەڭسەسى بيىك ەلدىككە ەسى كەتكەن عانا توپىراق شاشادى. ءوز حالقىن سۇيەتىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن كىسى وزگە حالىقتاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى.
انىق بىلەرىمىز – ەگەر قانداي دا ءبىر ەل تۇراقتىلىقتان ايىرىلسا, وندا كۇللى جاھاندىق تىنىشتىققا قاۋىپ تونگەنى. بۇل رەتتە تۇراقتىلىق ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ كۇشكە نەگىزدەلمەگەن تاسىلدەرىنە كوبىرەك سۇيەنگەندە عانا ساقتالماق. بۇعان قوسا ايتساق, «پوپۋليزم» «ەتنوپوپۋليزم» دەگەن ۇعىمدار بار. «پوپۋليزم» لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «populus» دەگەن ءسوز, حالىقتىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسى ءۇشىن كۇرەس دەگەندى بىلدىرەدى. پوپۋليزم – جەكەلەگەن ادامدار توبىنىڭ, كەيبىر باسشىلاردىڭ ادامداردىڭ كوڭىل كۇيلەرىن قالىپتاسقان جاعدايلارعا بايلانىستى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋى. زاماناۋي ساياسي لەكسيكونداعى «پوپۋليزم» تۇسىنىگى كوپ جاعدايدا ساياسي كۇرەستەردەگى تاكتيكالىق ادىستەردىڭ قۇرالدارىن انىقتاۋدا, كوپشىلىكتىڭ قوعامدىق ساناسىنىڭ اپەللياتسياسىنا بايلانىستى ءجيى قولدانىلادى, ماكسيماليزم جانە ساياسي شەشىمدەردى بىرىڭعاي بەيىمدەپ قابىلداۋدا دا قوعامدىق ومىردە كورىنىس بەرەدى. ال «ەتنوپوپۋليزم» ۇعىمى ۇلتتىق دىلگە (مەنتاليتەتكە) باعىتتالا تارازىلانادى. بۇل رەتتەگى ەلباسى تۇيىندەرى دە ويلانتپاي قويمايدى. ماسەلەن, ەلباسى: «XXI عاسىردا ەلدەردى ۇلى جانە قوسالقى, باستاۋشى جانە ەرۋشى ەلدەر دەپ ءبولۋ وركەنيەتتىلىك تۇرعىسىندا مۇلدە ەسكىرگەن. ۇستەمدىككە ۇمتىلۋ ينەرتسياسى پروگرەسكە اپارمايدى. ول پلانەتامىزدىڭ جەكەلەگەن ەلدەرى مەن ايماقتارىن جاھاندىق دامۋدان شەتقاقپاي قالدىرۋ قاۋپىن تۋعىزادى. بۇل – بارشامىز ءۇشىن دە تىعىرىق», دەپ جازادى. بۇگىندە پوپۋليستەر ساياسي ۇپاي جيناۋ ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. ەڭ ءبىر قاسيەتتى ۇعىمداردى دا ساۋداعا سالادى. ولار ادامداردىڭ ۇلكەن ۋادەلەرگە, داڭعازا ۇراندارعا وڭاي يلاناتىندىقتارىن دا جاقسى بىلەدى. قوعامنىڭ نەبىر كۇردەلى ماسەلەلەرىن وپ-وڭاي شەشىپ تاستاۋعا ۋادە بەرەدى. ال ونداي جول كوبىنە-كوپ بىرەۋ-اق: ءوز حالقىڭدى جۇرتتىڭ بارىنەن دە ارتىق حالىق دەپ ۇعىندىرىپ, ونى باسقالارعا قارسى ايداپ سالۋ. ال ەتنوپوپۋليزم – دەموكراتيالىق قوعامنىڭ دەنەسىنە شىققان بەزەۋ ەمەس, دەرت. ونىمەن ۇدايى كۇرەسپەي بولمايدى. ول جاعدايعا بايلانىستى تەز وزگەرىپ تۇرادى. قوعامدى ودان ءارى جەتىلدىرگەنىمىزدە دە قىر سوڭىمىزدان قالمايدى. مۇنداي كەساپاتپەن اكىمگەرشىلىك جولمەن دە, يدەولوگيالىق جولمەن دە كۇرەسىپ, كوپ ەشتەڭە بىتىرە المايسىڭ. ونىمەن كۇرەستىڭ جالعىز جولى – ادام ماتەريالىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا كۇش سالۋ. بۇگىنگى الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى تەرەڭ جانە قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭىندە قادام باسۋدا ەكەنىن ەسكەرسەك, ويلانباسقا بولمايدى. ولاي بولسا, ۇلت الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋعا ءتيىسپىز. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ناق وسىندا. بۇگىنگى تاڭدا ءوز تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, زامانىنا لايىق شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, وزىق ءارى جاھاندىق كوزقاراسى بار قازاقستاندىق – قازىرگى قوعامىمىزدىڭ يدەالى. ءبىز XXI عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن, دەربەس ورنى بار ۇلت رەتىندە «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىسپىز. كۇللى الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى ءتيىس.
اسىلى, جاقسىلىقتى جادىندا ساقتاي بىلگەن ەلدىڭ رۋحى قاشاندا بيىك. «وتكەنگە قاراپ, ەرتەڭىڭدى تۇزەۋ» وسيەتىن ۇستانساق, وتكەننىڭ ونەگەسى باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن تانيمىز. وسىنى جادىندا تۇتىپ, تاريحتان تاعىلىم الا بىلگەن حالقىمىز تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا تالاي كەلەلى تولاعاي تابىستارعا كەنەلۋدە. بەرەكەلى بىرلىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي الساق, مەرەكەلى تىرلىگىمىزگە تونەتىن قاۋىپ جوق. ەڭ دۇرىسى, ەلدىك تۇتاستىققا جىك تۇسىرەتىن, اعايىن اراسىن سۋىتاتىن قادامداردان اۋلاق بولۋ ءجون. ال رۋحى بيىك تۇلعانىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارعا تەرەڭ, بويلاي بىلگەن, تۇلا بويىنا اۋاداي سىڭدىرە بىلگەن, قۇنارلى ءنار ىسپەتتى ۇيالاتا بىلگەن تۇلعانىڭ وسى ۇدەدەن تابىلارى انىق.
قىسقاسى, اتالعان ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا – ەلدىڭ ەلدىگىن, ەرتەڭىن ويلاي ايتىلعان ماسەلەلەر. پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇلاردىڭ ءبارىن دە قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت – كەلەلى ءىستى اقىلداسىپ بىرگە شەشۋ ءداستۇرىن دە جالعاستىرا بەرەمىز... قانداي جاعدايدا دا ەلىمىزدە, ەڭ الدىمەن, ادامنىڭ قۇقىعىن تولىعىمەن ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن زاڭ مەن ءتارتىپ بولۋى كەرەك. انارحيا مەن جۇگەنسىزدىك جاقسىلىققا اپارمايتىنى انىق. بۇگىنگى ءححى عاسىر – ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ ءداۋىرى. قازىرگى كەزەڭدە دە «ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» (اباي). ەل پرەزيدەنتىنىڭ ماقالا سوڭىندا: ء«بىز نە ىستەسەك تە, ءبارىن كەلەر ۇرپاق ءۇشىن جاسايمىز. ەڭ عاجايىپ ەرلىكتەر وتانعا شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋىندايتىنى ءسوزسىز. شىن وتانسۇيگىشتىك دەگەنىمىز – جالاڭ ۇران تاستاۋ ەمەس, ەلىڭە, حالقىڭا قىزمەت ەتۋ. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جالعاسادى. وسى جولدا «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ماڭگى ۇرانىمىز بولۋعا ءتيىس», دەگەن ءتۇيىنى ابدەن قولدارلىق, ۇلكەنىمىزدىڭ دە, كىشىمىزدىڭ دە ءار كەز ەسكەرەر باستى كرەدومىز بولۋى ءتيىس.
ابات قىدىرشاەۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق قحا عىلىمي-ساراپتاما توبىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
