كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«اقىلىنا اقى سۇرامايتىن التىن قازىنا»
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى جۇمىسىن ءتورت باعىتتا جۇرگىزەدى. ءبىرىنشىسى – قازاق ەلىنە, تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردى جيناقتاۋ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بولسا, ەكىنشىسى – قولداعى قۇندى جازبالاردى زەرتتەپ, جارىق كورگەن كەزەڭدەرى بويىنشا جىكتەۋ. ءۇشىنشىسى – ابدەن ەسكىرگەن, جازۋلارى وشە باستاعان كىتاپتاردى رەستاۆراتسيادان وتكىزىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. ءتورتىنشى باعىتى – قۇندى دەرەككوزدەردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ماقساتىندا عالىمدارعا, باسقا دا پايدالانۋشىلارعا ۇسىنۋ.
ۇلتتىق ورتالىقپەن تانىستىعىمىز كورمە زالىنان باستالدى. مۇندا قاراحان ءداۋىرىنىڭ جازبا مۇرالارىنان باستاپ, التىن وردا جانە قازاق حاندىعى كەزەڭىندەگى جازبا دەرەكتەر شوعىرلانىپتى. سونىڭ ىشىندە اراب تىلىندەگى ورتاعاسىرلىق ايگىلى شەيح ءساراحسيدىڭ ء«ال-مابسۋت» كىتابىن اتاپ وتۋگە بولادى.
قاراحانيدتەر داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن كىتاپتى ساراحسي تۇرمەدە وتىرىپ جازعان ەكەن. نەگىزى كىتاپ 30 تومنان تۇرادى. سونىڭ بىرنەشەۋى وسى ورتالىقتا بار. يسلامدىق قۇقىق تۋرالى كوپتومدىق جازبا – جاس عالىمدارعا تاپتىرماس ەڭبەك. سونداي-اق ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» داستانىن, ماحمۇد قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىن, احمەد يۇگىنەكيدىڭ «حيبات ءال-حاكايك» پوەتيكالىق اڭىزىن, ءالي حورەزميدىڭ «قيسسا يۋسۋف», قۇتبتىڭ «حۇسراۋ مەن شىرىن» پوەماسىن, حورەزميدىڭ «ماحاباتناماسىن», شاعاتاي تىلىندە جارىق كورگەن «الىشەر ءناۋايدىڭ ولەڭدەرىن», تاعى باسقا دا قۇندى جازبالاردى كورمە زالىنان كورۋگە بولادى. بۇعان قوسا, 1757 جىلى ابىلاي حاننىڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنعا جازعان حاتى, قايىپ حاننىڭ تۇرىك سۇلتانى II احمەدكە جازعان حاتىنىڭ ءۇزىندىسى دە رۋحاني قازىنا رەتىندە ورتالىق كورمەسىندە ساقتالعان.
ۇلتتىق ورتالىق ديرەكتورى مالىك وتارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كورمە زالىندا قويىلعان كىتاپتاردىڭ 60 پايىزى اراب, پارسى جانە كونە تۇرىك تىلدەرىندە جازىلعان. ولاردىڭ ىشىندە اۆتورى كورسەتىلمەگەن كىتاپتار دا بار. «بۇل جازبا مۇرالاردىڭ دەنى – يسلامدىق قۇقىقتار تۋرالى, ءدىني فيلوسوفيا مەن شىعىس مادەنيەتىنە قاتىستى كىتاپتار. كەيبىر ءدىن وكىلدەرى جازباسىنىڭ استىنا «قۇداي ءۇشىن» دەپ قانا قولتاڭبا قالدىرعان. ەندى ءبىر اۆتورلار, مىسالى, فيردوۋسي, نيزامي سياقتى شايىرلار اتى-ءجونىن ءبىر شۋماق ولەڭگە جاسىرعان. عالىم-زەرتتەۋشىلەر ولاردى زەردەلەپ, جازۋ ستيلىنە, مازمۇنىنا, شىعارماشىلىق قولتاڭباسىنا قاراپ, كىم جازعانىن انىقتاعان», دەيدى م.وتارباەۆ.
كورمە زالىندا دەموگرافيا زەرتتەۋشىلەرىنە, باسقا دا سالا ماماندارىنا قۇندى قۇجات بولارلىق دەرەكتەر بارشىلىق. بۇل جيناقتار «1886-1915 جىلدارداعى ستاتيستيكالىق شولۋلار» بولىمىندە توپتاستىرىلعان. مۇندا وسى جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستان وبلىستارىنىڭ بارلىق سالا بويىنشا كورسەتكىشتەرى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, اينالىسقان شارۋاشىلىعى, حالقىنىڭ سانى, تۋ جانە ءولىم جاعدايى جونىندەگى مالىمەتتەر ناقتى ساندارمەن كورسەتىلگەن. مىسالى, «وبزور اكمولينسكوي وبلاستي زا 1892 گ» اتتى جيناقتا ورىستاردىڭ پەتر مەن پاۆەل بەكىنىسىنىڭ سالىنۋى, وتارلاۋ ساياساتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىنا ورىس شارۋالارىنىڭ قونىستانۋى ناقتى دايەكتەرمەن باياندالادى. شامامەن وسىدان 130 جىلداي بۇرىن جازىلعان تاريحي قۇجاتقا ۇڭىلسەك, 1889 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا شىققان زاڭ سامارا مەن ساراتوۆ گۋبەرنيالارىنان اعىلعان ورىس شارۋالارى اقمولا وبلىسىنىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە كوپتەپ قونىستانعانىن, ولاردىڭ سانى جىلدىڭ باسىندا 8352 بولسا, جىلدىڭ اياعىندا 11 740-قا جەتكەنىن ايشىقتايدى.
ال 1904 جىلى شىققان تورعاي وبلىسىنا قاتىستى ستاتيستيكالىق جيناقتا ءوڭىردىڭ 1865 جىلى قۇرىلعانى, تورعاي, ىرعىز, قوستاناي جانە اقتوبە دەگەن ءتورت ۋەزگە بولىنگەنى ايتىلادى. كەزىندە ەڭ ءىرى وبلىستاردىڭ ءبىرى بولعان تورعايدا سول زاماندا 25 ەتنوستىڭ وكىلى تۇرسا دا, حالقىنىڭ 90,63%-ى – قىرعىز (قازاق) تىلىندە سويلەگەن ەكەن. تەك 6,71%ى – ورىس تىلىندە, ال 0,71%-ى – تاتارشا, 0,35%-ى باشقۇرت تىلىندە سويلەپتى.
مىنە, كورمەدە قويىلعان جيناقتاردا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە قاتىستى وسىنداي قىزعىلىقتى ماعلۇماتتاردى وقۋعا بولادى. ايتپاقشى, ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ەلەكتروندى وقۋ زالى بار. وسىندا كەز كەلگەن ادام كەلىپ, ءوزىن قىزىقتىرعان كىتاپتارعا تاپسىرىس بەرىپ, ءبىلىمىن, وي-تانىمىن ۇشتاي الادى.
كورمە زالىندا لاتىن گرافيكاسىندا جارىق كورگەن, توتە جازۋمەن شىققان ادەبيەتتەر, رەسەي يمپەرياسى تۇسىنداعى زاڭدار جيناعى جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ جازبا مۇرالارى دا جادىگەر رەتىندە قويىلعان.
مۇندا شاعىن كىتاپتار توپتاماسى دا بار. الاقانعا سىيىپ كەتەتىن كىشكەنتاي كىتاپتاردىڭ ىشىنەن جامبىل جاباەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, راسۋل عامزاتوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن كورۋگە بولادى. باس-اياعى 100-دەن استام قويىن كىتاپتىڭ اراسىنان قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە 1983 جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان مۋلتفيلمدەرى», 1976 جىلى شىققان «قازاقستان فوتوالبومى» ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.
كىتاپ تا «اۋىرادى», ونى ارنايى ماماندار «ەمدەيدى»
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مالىك وتارباەۆ ء«بىز كىتاپقا قىزمەت ەتەمىز!» دەيدى. شىنىمەن سولاي. تالاي سىردى سارعايعان پاراقتارىنا بۇگىپ, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ۇزاق جىل بويى ساندىقتا جاتقان, ءتىپتى جەرگە كومىلگەن قۇندى كىتاپتار بۇل ورتالىقتا ساقتالىپ قانا قويماي, ارنايى رەستاۆراتسيادان دا وتەدى. كونە كىتاپتاردى «قايتا ءتىرىلتىپ», قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىمەن ورتالىقتىڭ قالپىنا كەلتىرۋ جانە كونسەرۆاتسيا ءبولىمى اينالىسادى. ءبولىم باسشىسى سىرىم بوتابەكوۆ باستاعان, باس ساراپشى باحشا اشىربەكوۆا, رەستاۆراتور جانسەرىك بەيسەنقۇلوۆ جانە سۋرەتشى-رەستاۆراتور داناگۇل تولەگەنوۆا سىندى مامانداردىڭ ءبىرى رەسەي مەن تۇركيادا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلسە, ەندى ءبىرى يران, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە تاعىلىمدامادان وتكەن.
جالپى ەلىمىزدە كىتاپتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋمەن كاسىبي دەڭگەيدە اينالىساتىن ەكى ۇلكەن ورتالىق بار. ءبىرى – الماتىدا بولسا, ەكىنشىسى – وسى ەلورداداعى ۇلتتىق ورتالىق. بىلە بىلگەن ادامعا كىتاپتى رەستاۆراتسيادان وتكىزۋ وڭاي ءىس ەمەس. بۇل – ۇلكەن قاجىرلىقتى قاجەت ەتەتىن زەرگەرلىك جۇمىس. وسى ىسپەن شۇعىلداناتىن ادامداردىڭ ماماندىعى دا وسى سالامەن ۇندەس بولىپ كەلەدى. مىسالى, ءبولىم باسشىسى سىرىم سايلاۋ ۇلىنىڭ ماماندىعى – ساندىك ونەر سۋرەتشىسى. قوش, سونىمەن, ۇلتتىق ورتالىققا قالپىنا كەلتىرۋگە جىبەرىلگەن كىتاپتار بىردەن «كارانتينگە الىنىپ», زارارسىزداندىرىلادى ەكەن. «قاي جەردە, قالاي ساقتالعانى بەلگىسىز ەسكى كىتاپتاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى كوزگە كورىنبەيتىن ميكروبتار بولۋى مۇمكىن. سونىڭ ىشىندە زەڭدەر ادامعا تەز جۇققىش, ول ەڭ الدىمەن ادامنىڭ تىنىس الۋ جۇيەلەرىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سوندىقتان كىتاپتارعا الدىمەن دەزينفەكتسيا جاساپ, ميكروبتاردان تازارتىپ, «ەمدەپ الامىز», دەيدى س.بوتابەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كىتاپ تا «اۋىرادى». ونىڭ «اۋىرعانى» يىسىنەن-اق ءبىلىنىپ تۇرادى. «بۇرىنعى زاماندا كىتاپتار بىلعارى, كارتون سەكىلدى تابيعي ورگانيكالىق زاتتاردان جاسالعان. تۇبىنە جەلىم رەتىندە ۇن پايدالانىلعاندىقتان وعان قۇرت-قۇمىرسقا اۋەس كەلەدى. ءارى كىتاپتى ساقتاۋدىڭ دا وزىندىك تەحنولوگياسى بار. ەگەر قالىپتى تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىق ساقتالماسا, كىتاپ كەۋىپ-سەمىپ, كوگەرىپ, «اۋىرىپ قالادى», دەيدى مامان.
رەستاۆراتسيا ءبولىمى كونە كىتاپتاردى ارنايى جاستىقشاعا سالىپ, ۆاكۋمدىق گەنەراتورمەن سورعىزىپ, شاڭ-توزاڭ, قۇرت-قۇمىرسقادان تازالاپ الادى ەكەن. سودان كەيىن ءار بەتىن ءبىر-بىردەن اشىپ, ارنايى جۇمساق ششەتكامەن سىپىرىپ شىعادى. س.بوتابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇرىس ساقتالماعان كىتاپتاردىڭ ىشىندە كوزگە كورىنبەيتىن حيميالىق-فيزيكالىق پروتسەستەر جۇرەدى. ونىڭ الدىن الماسا, كىتاپ تەز قارتايادى, ءتىپتى قالپىنا كەلمەيتىندەي جاعدايعا دۋشار بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ماماندار شاڭ-توزاڭنان تازارتىلعان كونە كىتاپتاردى اينالدىرا قاراپ شىعىپ, ەگەر قىشقىلدىق دەڭگەيى اسىپ كەتكەنىن بايقاسا, ونى قالىپتى دەڭگەيگە تۇسىرۋگە تىرىسادى. ول ءۇشىن ارنايى اپپاراتقا كومىرقىشقىل گازى جىبەرىلىپ, كالتسي گيدروكسيدى مەن ماگني گيدروكسيدى قوسىلعان ارنايى سۇيىقتىق دايىندالادى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن دايىن بولعان سۇيىقتىقتى ۇلكەن ىدىسقا قۇيىپ, وعان قىشقىلدىعى كوبەيگەن كىتاپتاردىڭ ءار پاراعىن سالىپ, جۋادى. بۇل ءادىس «بۋفەر بارروۋ» دەپ اتالادى. جۋىلعان پاراقتار كيىزدەردىڭ اراسىنا سالىنىپ, كەپتىرىلەدى. «قاعازعا ءماتىندى ءتۇسىرۋ ءادىسى كوپ قوي. جازبا تۋىندىلار ليتوگرافيا, باسپا تاسىلىمەن باسىلۋى مۇمكىن. ءتىپتى قولمەن جازىلاتىندارى دا بار. سوڭعىسىنا جۋ ءادىسى كەلمەيدى, سياسى اعىپ كەتەدى. ونداي قولجازبالاردى ارنايى سپرەي سەبە وتىرىپ, تامپونداۋ ادىسىمەن وڭدەيمىز», دەيدى س.بوتابەكوۆ.
وسىدان كەيىن ەڭ كۇردەلى كەزەڭ – كىتاپتى رەستاۆراتسيالاۋ باستالادى. «كونەرگەن كىتاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاپون قاعازى پايدالانىلادى. كىتاپتىڭ ءتۇسى قانداي, قاعازدى دا سول تۇسكە بويايمىز. ەگەر قولجازبا پاراعىنىڭ جارتىسى جوق بولسا, سول قاعازبەن ء«وسىرىپ», تولىق بەت ەتىپ شىعارامىز, بىراق جازبانى تولىقتىرمايمىز, بۇل – عالىمداردىڭ جۇمىسى» دەيدى ماماندار. پاراعى بۇتىندەلىپ, تۇگەل بولعان كىتاپ تۇپتەلىپ, تىگىلىپ, مۇقاباسى سالىنىپ جونەلتىلەدى.
ءبىر كىتاپتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كەيدە بىرنەشە ايداي ۋاقىت كەتەدى ەكەن. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا 80-گە جۋىق كىتاپ رەستاۆراتسيادان وتكەن. ال كەزەكتە ءالى 2 مىڭداي كىتاپ تۇر. ەلىمىزدە رەستاۆراتور-مامان از. ۇلتتىق ورتالىقتىڭ وسى بولىمىندە بار-جوعى ءتورت ادام جۇمىس ىستەيدى. ولار از بولعانىنا قاراماستان قىرۋار ءىس اتقارعان. كەلەشەكتە وسى سالا ماماندارىن كاسىبي دايارلاۋ ءىسى قولعا الىنۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە شۇعىل رەستاۆراتسيانى قاجەت ەتەتىن كىتاپتاردىڭ ستاتيستيكاسىن جاساۋ قاجەت. ەل اراسىندا سيرەك كىتاپتار بار ما, جوق پا, ول دا بەلگىسىز. «مىسالى, اقش-تا 20% كونە قۇجات جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرسا, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 40% دەڭگەيىندە. ال قازاقستاندا مۇنداي ستاتيستيكا جۇرگىزىلمەيدى. سوندىقتان بۇل ءىستى قولعا الىپ, قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ قامىن جاساۋىمىز كەرەك», دەيدى س.بوتابەكوۆ.
كونە جانە سيرەك كىتاپتار – قۇندى قازىنا. مۇنداي اسىل تۋىندىلار ەلدىڭ قولىندا, ساندىقتىڭ تۇبىندە ەمەس, وسىنداي ۇلتتىق ورتالىققا, مۋزەيگە, ارنايى مامانداردىڭ قولىنا تابىستالۋى قاجەت. ەگەر قولدارىڭىزدا اتادان قالعان ەسكى كىتاپتار, قولجازبالار بولسا, «اتامنىڭ كوزى ەدى» دەپ ۇيدە ساقتاپ قويماي, ەلورداداعى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ورتالىعىنا اكەلىپ بەرگەندەرىڭىز ءجون. ويتكەنى تاريحتى تۇگەندەۋ, ونى ۇرپاققا اماناتتاۋ – ءار ازاماتتىڭ پارىزى. سوندىقتان ەل يگىلىگىنە, عىلىم مەن ءىلىمنىڭ دامۋىنا ارقايسىسىمىز شامامىز كەلگەنشە ۇلەس قوسقانىمىز ابزال.
الدا اتقارىلار شارۋا اۋقىمدى
بابالارىمىزدان قالعان قۇندى جازبا مۇرالاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, بۇگىنگى ۇرپاق يگىلىگىنە جاراتۋ – قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باستى مىندەتى.
ورتالىق ماماندارى اۋستريادان, سانكت-پەتەربۋرگتەن, فرانتسيادان ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى كىتاپتاردى الدىرتىپ وتىرادى. نەگىزىنەن قاي ەلدە, قانداي قولجازبالار بار ەكەنىن كوبىنە عالىم-زەرتتەۋشىلەر ايتىپ كەلەدى ەكەن. ءارى قاراي ورتالىق كىتاپتاردى الىپ كەلۋدىڭ قامىن جاساپ, جولدارىن ىزدەستىرەدى. ديرەكتور مالىك وتارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي سياقتى كورشى ەلدەردەن قولجازبالاردى الدىرتۋ ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى. ەسەسىنە, باتىس ەلدەرىنەن كىتاپتار الدىرتۋ قيىنعا سوعادى ەكەن. ولار كوشىرمەسىنىڭ ءوزىن ساتادى. ال بۇعان ارنايى بيۋدجەت قاراستىرىلماعان. سوندىقتان ورتالىقتىڭ ەندىگى ءۇمىتى – جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كوميتەتتە. «قازىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە ارحيۆ جانە قۇجاتتاما كوميتەتى قۇرىلىپ جاتىر. بىراق ءبىز ارحيۆكە ەمەس, مادەنيەت كوميتەتىنە قاراعانىمىز دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى بارلىق كىتاپحانا وسى كوميتەتكە قارايدى. ال ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ اۋقىمى كەڭ. كىتاپحاناعا جاتپاساق تا سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردى جيناقتايمىز, ولاردى زەرتتەپ, وقىرماندارعا ۇسىنامىز. ورتالىقتىڭ كىتاپتارىن, قولجازبالارىن عالىمدار ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستارىنا ءجيى پايدالانادى. دەمەك, ۇلتتىق ورتالىق وتاندىق عىلىم دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتىر دەگەن ءسوز. كەلەشەكتە قورىمىزدى ودان ءارى بايىتىپ, قۇندى قولجازبالارمەن تولىقتىرساق دەيمىز. سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ ستاتيستيكاسىن جۇرگىزۋ دە – ماڭىزدى ءىس. رەستاۆراتسيامەن اينالىساتىن ماماندار قاتارىن دا كوبەيتۋىمىز كەرەك. كوميتەت قۇرىلسا, وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تابار دەگەن ويدامىز», دەيدى م.وتارباەۆ.
قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماسا دا ۇلتتىڭ جوعىن تۇگەندەپ كەلە جاتقان ورتالىققا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى كەرەك-اق. رەستاۆراتسيامەن كاسىبي تۇردە اينالىساتىن مامانداردى دايارلاۋ, ولارعا ارنالعان قازاقشا وقۋلىقتاردى شىعارۋ, بار مامانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەۋ, جالاقىسىن كوتەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ۇكىمەتتىڭ نازارىنا الىنۋى ءتيىس
