قوعام • 21 ءساۋىر، 2021

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

37 رەت كورسەتىلدى

الەمدە ءورىس الىپ بارا جاتقان جاھاندانۋدان قاشىپ قۇتىلمايمىز. جاھاندانۋ – ەلدەر ەكونوميكاسى، ساياساتى مەن مادەنيەتىنىڭ بىرىگۋىن كۇشەيتەدى. پايداسى دا كوپ، زيانى دا جەتەرلىك. كوپ پايدا اكەلەتىن سالاسى – ەكونوميكا مەن يندۋستريالىق دامۋ. ياعني حالىقارالىق باسەكەلەستىككە جول اشادى.

جاھاندانۋ بارىسىندا باس­قالارعا جۇتىلىپ كەتپەي، سالت-ءداستۇردى دامىتىپ، ۇلت­­تىق مۇددەنى ساقتاۋ ءۇشىن كۇ­رەسۋ كەرەك. ءبىز الەمنىڭ ءبىر بول­شەگىمىز. الپاۋىت الەمگە جۇ­تى­لىپ كەتپەي، از عانا حالىق ۇلت­تىق قۇندىلىقتاردى قالاي ساقتاپ قالامىز؟ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا اتالعان ماسە­لەگە ەرەكشە توقتالدى.

جالپى، ەسكى ءداستۇردىڭ وزى­عىن الىپ، توزىعىنان ارىلۋ، وزگەلەردەن قالىپ قويماي، دامۋ­دىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋگە ءتيىسپىز. قازىر ينتەرنەت زامانىندا ءبارى ارالاسىپ كەتتى. ۋاقىت كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وتۋدە. سوندىقتان زاماناۋي ۇلتتىق سانانى كۇشەيتۋ كەرەك. بۇل – ءوزى كوزگە كورىنبەيتىن كۇرەس، مىل­تىقسىز مايدان. انا ءتىلىمىزدى دامىتۋ – پارىز. جاھاندانۋعا ءبىلىم، عىلىممەن عانا قارسى تۇرا الامىز. بۇكىل الەمدى قامتىعان ودان ءبىز قالىس قالا المايمىز. بىراق ءوز دامۋ جولىمىزبەن جۇرۋگە ءتيىسپىز. مەملەكەتتىك ءتىل قازاقستاندا تۇراتىن بارشاعا ورتاق بولۋى قاجەت. وتكەن وتىز جىلدا قازاق ءتىلىن دامىتۋدا ءبىراز كەمشىن تۇستار بولدى. وزگە­لەرگە قارايلاپ، ساقتىق جاساعان بولدىق.

جاھاندانۋعا كەلسەك، جا­پو­نيا، تۇركيا سەكىلدى ەلدەر­دىڭ ءوز باعى­­تى، وزىندىك جولى بار. ايتا­لىق، تۋىستاس تۇركيادا تۇرىك تى­لىن­دە سويلەمەسەڭ، سەنى قۇر­مەت­تەي قوي­مايدى. قازىر قازاقستاندا كوپ­تەگەن دياسپورا وكىلدەرى ء«بىز وسى ەلدە تۇرا­مىز، قازاق حال­قى بىزگە قۇر­مەتپەن قارايدى، سون­­دىقتان مەم­لەكەتتىك تىلدە سوي­­لەيمىز» دەپ تۇسىنىستىكپەن قا­راي­تىندار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «قازاق­ستان ازا­ماتى بولۋ ءۇشىن بولا­شاقتا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك» دەگەن ءسوزدى ايتتى.

ەلىمىزدەگى سانى كوپ ارالاس مەك­تەپتەردى تازا مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرۋدى جەدەلدەتىپ جۇ­زەگە اسىرۋدى قولعا العان دۇ­رىس. ارالاس مەكتەپتە كوبىندە قازاق بالا­لارى وقيتىنى ءتىپتى ۇيات. وزگە دياس­پورا وكىلدەرىنەن بۇرىن ءوز تىلى­نەن جەرىگەن قازاق بالالارى ورىس تىلىندە سويلەۋگە اۋەس.

ەلىمىزدە باسشىلىق قىزمەت­تى ات­قاراتىندار كەم دەگەندە ەكى ءتىلدى مەڭگەرگەنى دۇرىس. الدى­مەن، ارينە، مەملەكەتتىك ءتىل! كەيدە قاراپ وتىرساڭ، بيىك مىنبەر­دەن وزگە ۇلتتىڭ وكىلى قازاق تىلىندە سايراپ تۇرادى، ال لاۋا­زىم­دى قازاق شەنەۋنىگى ورىس تىلىن­دە مىڭگىرلەپ تۇرعانىن كور­گەن­دە ءتىپتى ۇيالاسىڭ. وسىن­داي جاعدايدى ءتىپتى ەل پارلامەنتىن­دەگى باسقوسۋدا ءجيى كورەمىز. ەلىمىزدەگى تۇركىتەكتەس وزگە اعا­يىنداردىڭ دەنى قازاق ءتىلىن بىلەدى. مۇندا ەشقانداي ماسەلە جوق. ويتكەنى ءتۇپ-تامى­رىمىز ءبىر، تىلدەرىمىز ۇقساس. سونداي-اق ەلباسى ن.نازارباەۆ كوتەرگەن، پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تاراپى­نان قولداۋ تاۋىپ، جۇزەگە اسقالى وتىرعان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى تۋىستاس ەلدەرمەن توپ­تاسۋىمىزعا دا مۇمكىندىك مول. بۇل جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەت­پەي، بىرىگۋىمىزگە جول اشادى. وسى­لايشا، جاھاندانۋدى ۇلتتىق مۇد­دەمىزدىڭ دامۋىنا دا پايدالانا الامىز. الەم ەلدەرىنىڭ 80 پايىزى لاتىن ءالىپبيىن پايدالاناتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. دەمەك بۇل بولاشاقتا ۇرپاعىمىزدىڭ اعىل­شىن ءتىلىن جەدەل مەڭگەرۋىنە دە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەندىگى جەردە بىزدەگى ىسكەرلىك ەليتا وكىلدەرى مەم­­­لەكەتتىك تىلدە سويلەۋى كەرەك. بي­لىك­­تەن سونداي تالاپ قويىلۋى ءتيىس.

قازىر جاستاردىڭ كىتاپ وقۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. وتىز جىل بۇ­رىن­عىداي جاپپاي ماكۋلا­تۋرا وتكىزىپ، تاپتىرمايتىن كى­تاپ­تاردى ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الىپ وقيتىن زامان ارتتا قال­دى. سوندىقتان كىتاپ دۇكەن­دەرى دە ازايدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق تىلىندەگى كىتاپتار تىم از، بارى­نىڭ ءوزى قىمبات. قازاق تىلىن­دەگى بالالار ادەبيەتى جەتىس­پەيدى دە، تاپتىرمايدى. امال جوق، بالالار ورىس، اعىل­شىن تىلدەرىندەگى باسى­­لىمدارعا جۇگىنەدى. بۇگىندە جاس­­تاردىڭ كوبى عالامتورعا اۋىپ كەتكەن. كۇنى-ءتۇنى گادجەت، تەلە­فونعا تەل­مىرەدى. ال ونداعى اقپارات، مالىمەتتىڭ ءبارى ورىسشا، نە اعىلشىنشا. وسى­لايشا، «جاھاندانۋ» دەگەنىڭ الدىمەن ءبىزدى ورىس تىلىندە جۇتىپ، جالماپ قوياتىن ءتۇرى بار. بۇل دا ۇلكەن ساياسات! سونىڭ ءبارىن كورشى ەل جاتپاي-تۇرماي ورىس تىلىندە تاراتىپ، ءوز ناسيحاتىن جۇر­گىزۋدە. جەمقورلىق پەن پاندەميا سەكىل­دى ىندەتتەن كەم ەمەس بۇل. دەمەك وسىعان قارسى تۇرىپ، عالامتورعا شىعاتىن، سىرتتان كەلەتىننىڭ ءبارىن جەدەلدەتىپ مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارماسا بولمايدى. ەل بيۋدجەتىنەن بولىنەتىن قىرۋار قارجىنى سوعان قاراي بۇرۋ كەرەك.

ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن وتكەن جىل­دارداعىداي ميللياردتاپ قار­جىنى ىسىراپ ەتپەي، ءار مەكەمەدە اۋدارماشى ۇستاپ، ءبىر-ەكى ءتىل مامانىنا بۇكىل قۇجاتتى، زاڭداردى اۋدارتىپ قويىپ، باسشىلار جيىنداردا سولاردىڭ جازعانىن ەجەلەپ وقىپ وتىر­ماي، ءبىرىنشى باسشىعا مەملەكەت­تىك ءتىلدى بىلەتىن ازاماتتى قويا­­تىن ۋاقىت كەلدى. بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ازا­ماتتارعا قوسىمشا اقى تولەۋ ماسە­لەسى قارالسا...

بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە – وتىز جىل. ەل ىنتىماعىنان اس­قان بەرەكە جوق، قاسيەتتى تاۋەل­سىز­دى­گىمىزدى تويلاۋدان اسقان مەرەكە جوق. ەندەشە، جاھاندانۋعا جۇتى­لا بەرمەي، ۇلتتىق قۇدىلىق­تار مەن ءداستۇر-سالت، ءتىلىمىز ار­قىلى تۇعىرىمىزدى بيىكتەتەيىك.

 

ساياسات بەيىسباي،

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار