حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تاريحشى-عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار, حالىقارالىق قاتىناستار ماماندارى, ەكى ەل پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى, سونداي-اق ونلاين فورماتتا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دىڭ قازاقستاندىق فيليالىنىڭ, رعا شي, ە.پريماكوۆ اتىنداعى رعا اەحقي-ءدىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى قاتىستى.
جاڭا زامان تاريحى قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ قارىشتى دامۋى مەن جوعارى ناتيجەلىلىگى ءوزارا قۇرمەت, تەڭ قۇقىلىق جانە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنىن كورسەتەدى. بۇل – ەكى ەل كوشباسشىلارىنىڭ, مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, سونداي-اق عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ زور ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.
فورۋمدا ەكى ەلدىڭ ديپلوماتتارى مەن پارلامەنتشىلەرى, كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى ينستيتۋتتاردىڭ باسشىلارى عىلىمي ديالوگتى جانداندىرۋدىڭ جانە قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ تاريحي رەتروسپەكتيۆاسى, سونداي-اق دامۋدىڭ جاڭا تاۋەلسىز كەزەڭىندەگى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى, ۇلتتىق ەگەمەندىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە كسرو ىدىراعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعىن قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى ۇدەمەلى نىعايتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز بولعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى ە.كوشەرباەۆ ءوزىنىڭ العىسوزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناستارى تالايعا ۇلگى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەنىن ايتتى. ءوز كەزەگىندە رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ا.بوروداۆكين رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن وداقتاستىعىنىڭ تابىستى دامۋىنا باسا نازار اۋداراتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى م.ەرمان ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ وڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى جۇيەلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن, كونسترۋكتيۆتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن جانە قارقىندى سيپاتقا يە ەكەنىن ءسوز ەتتى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى تمد ىستەرى جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.ۆودولاتسكي: «ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى قول قويعان كەلىسىمدەر مەملەكەتتىك دۋمادا دا, ماجىلىستە دە باسىم تارتىپپەن راتيفيكاتسيالانۋدا. پالاتالار سپيكەرلەرىنىڭ ءوزارا ساپارلارى, ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پالاتاارالىق پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىستارى, بەيىندى كوميتەتتەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-شارالارى, رەسەي مەن قازاقستانداعى سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسيالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى», دەدى.
رعا شي ديرەكتورى, رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.اليكبەروۆ ءوز كەزەگىندە وتكەن 30 جىل ىشىندە قازاقستان دا, رەسەي دە ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ, تاۋەلسىز, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تولىققاندى سۋبەكتىلەرىنىڭ قالىپتاسۋ جولىنان وتكەنىن اتاپ ءوتتى. «وسى كەزەڭ ىشىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدان گەوساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى سىن-قاتەرلەر بىرنەشە رەت كەزدەستى. بىراق ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدىڭ مىزعىماستىعىنا جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءوزارا تيىمدىلىگىنە كۇماندانۋعا ەشقاشان سەبەپ بولعان ەمەس. بۇل – ەكى ەلدەگى عىلىمي, ساراپتامالىق قاۋىمداستىقتىڭ ءبىزدىڭ تاتۋ كورشىلىگىمىزدى نىعايتۋعا جانە ءارتۇرلى سيپاتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋىنا ىقپال ەتكەن ەڭبەگى», دەدى ول.
قسزي ديرەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى ز.شاۋكەنوۆا «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى ەكى تاراپتىڭ دا تۇراقتىلىعىمەن جانە ىنتىماقتاستىققا دايىن بولۋىمەن سيپاتتالاتىنىن جەتكىزدى. «ەكى ەل اراسىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني نەگىزدەرى بار. شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قاتىستى سىرتقى ساياساتى رەسەي فەدەراتسياسى قازاقستان ءۇشىن ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ بارلىق سالالارىندا ەڭ ماڭىزدى سەرىكتەس بولىپ تابىلاتىندىعىنا نەگىزدەلدى», دەدى ول.
كونفەرەنتسيا جۇمىسى ەكى سەسسيا اياسىندا ءوتتى. «قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسى: كەشەدەن بۇگىنگە دەيىن» اتتى ءبىرىنشى سەسسيادا ەكى ەل اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردىڭ نەگىزى رەتىندەگى حالىقتار اراسىنداعى تاريحي-مادەني بايلانىستار ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بايانداما جاساعان تاريحشىلار زاماناۋي ادىستەمە مەن عىلىمي جەتىستىكتەر نەگىزىندە مامانداردىڭ بىرلەسكەن جالپىلاما ەڭبەكتەرىن دايىنداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
زاماناۋي جەتەكشى ورىس تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى – رعا قععاي وركەنيەتتەردى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ي.زايتسەۆتىڭ بايانداماسى قىزىقتى بولدى. عالىم XIX عاسىرداعى قازاق تاريحناماسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى سوڭعى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى, ولاردىڭ بىرەگەي تىزىمدەرى رەسەي استاناسىنىڭ جيناقتارىندا ساقتالعان. ي.زايتسەۆ 2017 جىلى «كەنەسارى قاسىموۆ پەن سادىق كەنەسارين تاريحى» («ناساب-نامە-ي سۇلتان سادىق» – «سۇلتان سادىقتىڭ شەجىرەسى») قولجازباسىنىڭ فاكسيميلەسى جانە اۋدارماسى جارىق كورگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, احمەت كەنەسارين 1887 جىلى اياقتاعان بىرەگەي قولجازبا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحي مۋزەيىنىڭ جازبا دەرەكتەر بولىمىندە ساقتالعان. سونىمەن قاتار قىزىقتى تاريحي دەرەك كوزى – قازاق جىراۋى (داستانشىسى) مۇسابايدىڭ 1893 جىلى قازالىدا جازىلىپ الىنعان تولعاۋى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى, تولعاۋ 1830-1840 جىلدارى سىرداريا قازاقتارىنىڭ حيۋا مەن قوقانعا, ال 1850 جىلدارى رەسەي يمپەرياسىنا قارسى كوتەرىلىسىن باسقارعان شەكتى رۋىنان شىققان قازاق باتىرى جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆكە (1774-1860) ارنالعان.
سونداي-اق ءبىرىنشى سەسسيا شەڭبەرىندە قازاق حاندىعى مەن رەسەي مەملەكەتى اراسىنداعى XVI, XVII عاسىرلارداعى قاتىناستارىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى دە تالقىلاندى. قازاقستان بعم مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ەۋرازيالىق جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ن.ءلاپيننىڭ پىكىرىنشە, بۇل كەزەڭ – جالپى ەكىجاقتى قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ونى زەرتتەۋ «قازاق-ورىس قاتىناستارىنىڭ ۇزاق تاريحىنىڭ كەيىنگى كەزەڭدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى». قازاقستاندىق تاريحشىنىڭ ويىنشا, «العاشقى قازاق-ورىس ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ ورنىعۋى 1519-1520 جىلدارعا, قاسىم حاننىڭ بيلىك ەتكەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىنى قۇجاتتارمەن دالەلدەنگەن.
«حح عاسىر جانە تاۋەلسىزدىك. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىقتى دامىتۋ» تاقىرىبىنداعى ەكىنشى سەسسيا جۇمىسى XX عاسىردىڭ تاريحى مەن پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ مەملەكەتارالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى ماسەلەسىنە, قازىرگى گەوساياسي پروتسەستەر كونتەكسىندەگى ەكى ەل قاتىناستارىن تالداۋ سۇراقتارىنا ارنالدى. ءسوز سويلەگەندەر وتكەنگە, ونىڭ ىشىندە كەڭەستىك كەزەڭدى زەرتتەۋگە جۇيەلى جانە كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك دەگەن ورتاق پىكىر ايتتى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن عالىمدار مەن ساراپشىلار ءار ەلگە سەنىمدى جانە جايلى كورشىلىك قاجەت ەكەندىگىنە سۇيەنە وتىرىپ, بارلىق كۇردەلى تاقىرىپتى ءارتۇرلى كونتەكستى جانە ءار ەلدەگى فاكتىلەردى ءارتۇرلى قابىلداۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلتىرىلگەن دالەلدەردىڭ ارقايسىسىن اشىق اكادەميالىق تالقىلاۋ ارقىلى تالداۋعا بولاتىنىن جانە تالقىلانۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستان-رەسەي قاتىناستارىنىڭ قازىرگى كەزەڭىن تالداۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن, ءوزارا سەرىكتەستىكتىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەتىن ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن, ءوزارا سەنىمى مەن كاسىبيلىگىن اتاپ ءوتتى.
