وقيعا • 21 ءساۋىر، 2021

قازاقستان-رەسەي: ءوزارا قاتىناس ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن

42 رەت كورسەتىلدى

ماسكەۋدە رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا (رعا شي) «قازاقستان جانە رەسەي: ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ 30 جىلى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيانى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) جانە رعا شي قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىردى.

حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قازاق­ستاندىق جانە رەسەيلىك تاريحشى-عالىم­دار، ساياساتتانۋشىلار، حالىق­ارا­لىق قاتىناستار ماماندارى، ەكى ەل پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى، سونداي-اق ونلاين فورماتتا قازاق­ستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن م.ۆ.لو­مونوسوۆ اتىن­داعى ممۋ-دىڭ قازاقستان­دىق في­ليالىنىڭ، رعا شي، ە.پري­ماكوۆ اتىن­داعى رعا اەحقي-ءدىڭ عا­لىم­دارى مەن ساراپشىلارى قاتىستى.

جاڭا زامان تاريحى قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ قارىشتى دامۋى مەن جوعارى ناتيجەلىلىگى ءوزارا قۇرمەت، تەڭ قۇقىلىق جانە سترا­تەگيالىق ارىپتەستىك قاعيداتتارىنا نەگىز­دەلگەنىن كورسەتەدى. بۇل – ەكى ەل كوش­­باس­شىلارىنىڭ، مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، سون­داي-اق عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداس­تىقتىڭ زور ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى.

فورۋمدا ەكى ەلدىڭ ديپلوماتتارى مەن پارلامەنتشىلەرى، كونفەرەنتسيا­نى ۇيىمداستىرۋشى ينستيتۋتتار­دىڭ باسشىلارى عىلىمي ديالوگتى جانداندىرۋدىڭ جانە قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ تاريحي رەتروسپەكتيۆاسى، سونداي-اق دامۋدىڭ جاڭا تاۋەلسىز كەزەڭىندەگى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى، ۇلتتىق ەگەمەندىكتى، اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە كسرو ىدىراعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن شەكارالاردىڭ مىز­­عىماستىعىن قۇرمەتتەۋگە نەگىز­دەل­گەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى ۇدە­مەلى نىعايتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز بول­عان ما­سەلەلەردى تالقىلاۋ ماڭىز­دى­لىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.

قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى ە.كوشەرباەۆ ءوزىنىڭ العىسوزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناستارى تالايعا ۇلگى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەنىن ايتتى. ءوز كەزەگىندە رەسەيدىڭ قازاقستان­داعى ەلشىسى ا.بوروداۆكين رەسەي پرە­زيدەنتى ۆ.پۋتين قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن وداقتاستىعىنىڭ تابىستى دامۋى­نا باسا نازار اۋداراتىنىن جەتكىز­دى. قازاقستان ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى م.ەرمان ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ وڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى جۇيەلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن، كونسترۋكتيۆتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن جانە قارقىندى سيپاتقا يە ەكەنىن ءسوز ەتتى. رەسەي مەم­لەكەتتىك دۋماسى تمد ىستەرى جو­نىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.ۆودولاتسكي: «ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى قول قويعان كەلىسىمدەر مەملەكەتتىك دۋمادا دا، ماجىلىستە دە باسىم تارتىپپەن راتيفيكاتسيالانۋدا. پالاتالار سپيكەرلەرىنىڭ ءوزارا ساپارلارى، ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پالاتاارالىق پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىستارى، بەيىندى كوميتەتتەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-شارالارى، رەسەي مەن قازاقستانداعى سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسيالاردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى»، دەدى.

رعا شي ديرەكتورى، رعا كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى ا.اليكبەروۆ ءوز كەزەگىندە وتكەن 30 جىل ىشىندە قازاق­ستان دا، رەسەي دە ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ، تاۋەلسىز، حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تولىققاندى سۋبەكتىلەرىنىڭ قالىپ­تاسۋ جولىنان وتكەنىن اتاپ ءوتتى. «وسى كەزەڭ ىشىندە ءبىزدىڭ الدىمىز­دان گەوساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك سيپاتتاعى سىن-قاتەرلەر بىرنەشە رەت كەزدەستى. بىراق ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدىڭ مىزعىماستىعىنا جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءوزارا تيىمدىلىگىنە كۇماندانۋعا ەشقا­شان سەبەپ بولعان ەمەس. بۇل – ەكى ەل­دەگى عىلىمي، ساراپتامالىق قاۋىمداس­تىقتىڭ ءبىزدىڭ تاتۋ كورشىلىگىمىزدى نىعايتۋعا جانە ءارتۇرلى سيپاتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋگە باعىت­تالعان دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋىنا ىقپال ەتكەن ەڭبەگى»، دەدى ول.

قسزي ديرەكتورى، قر ۇعا اكا­دەميگى ز.شاۋكەنوۆا «تاۋەلسىزدىك جىل­­دارىندا قازاقستاننىڭ رە­سەي­مەن قارىم-قاتىناسى ەكى تا­راپ­تىڭ دا تۇراقتىلىعىمەن جانە ىن­تىماقتاستىققا دايىن بولۋىمەن سيپاتتالاتىنىن جەتكىزدى. «ەكى ەل اراسىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك قۇقىقتىق، ەكونوميكالىق، ساياسي جانە مادەني نەگىزدەرى بار. شىن مانىندە، قازاق­ستاننىڭ رەسەيگە قاتىستى سىرت­قى ساياساتى رەسەي فەدەراتسياسى قازاق­ستان ءۇشىن ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ بارلىق سالالارىندا ەڭ ماڭىزدى سەرىكتەس بولىپ تابىلاتىندىعىنا نەگىزدەلدى»، دەدى ول.

كونفەرەنتسيا جۇمىسى ەكى سەسسيا اياسىندا ءوتتى. «قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسى: كەشەدەن بۇگىن­گە دەيىن» اتتى ءبىرىنشى سەسسيادا ەكى ەل ارا­سىنداعى تاتۋ كورشىلىك قاتىناس­تار­دىڭ نەگىزى رەتىندەگى حالىقتار ارا­سىن­داعى تاريحي-مادەني بايلانىس­تار ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بايانداما جاساعان تاريحشىلار زاماناۋي ادىستە­مە مەن عىلىمي جەتىستىكتەر نەگىزىن­دە مامانداردىڭ بىرلەسكەن جالپىلاما ەڭبەكتەرىن دايىنداۋدىڭ ماڭىز­دى­لىعىنا نازار اۋداردى.

زاماناۋي جەتەكشى ورىس تاريحشى­لارىنىڭ ءبىرى – رعا قععاي وركە­نيەت­تەردى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ي.زايتسەۆتىڭ بايانداماسى قىزىقتى بولدى. عالىم XIX عاسىرداعى قازاق تاريحناماسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى سوڭعى زەرتتەۋ­لەرىمەن ءبولىستى، ولاردىڭ بىرەگەي تىزىم­دەرى رەسەي استاناسىنىڭ جيناق­تارىن­دا ساقتالعان. ي.زايتسەۆ 2017 جىلى «كەنەسارى قاسىموۆ پەن سادىق كەنەسارين تاريحى» («ناساب-نامە-ي سۇلتان سادىق» – «سۇلتان سادىقتىڭ شەجىرەسى») قولجازباسىنىڭ فاك­سي­ميلەسى جانە اۋدارماسى جارىق كور­گەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، احمەت كەنەسارين 1887 جىلى اياق­تاعان بىرەگەي قولجازبا رەسەي فەدە­راتسيا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحي مۋزەيى­نىڭ جازبا دەرەكتەر بولىمىندە ساق­تال­عان. سونىمەن قاتار قىزىقتى تاري­حي دەرەك كوزى – قازاق جىراۋى (داس­تان­شىسى) مۇسابايدىڭ 1893 جىلى قازا­لىدا جازىلىپ الىنعان تولعاۋى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى، تولعاۋ 1830-1840 جىلدارى سىرداريا قازاقتارىنىڭ حيۋا مەن قوقانعا، ال 1850 جىلدارى رەسەي يمپەرياسىنا قارسى كوتەرىلىسىن باسقارعان شەك­تى رۋىنان شىققان قازاق باتىرى جان­قوجا نۇرمۇحامەدوۆكە (1774-1860) ارنالعان.

سونداي-اق ءبىرىنشى سەسسيا شەڭ­بەرىندە قازاق حاندىعى مەن رەسەي مەملەكەتى اراسىنداعى XVI، XVII عا­سىر­ل­ار­داعى قاتىناستارىنىڭ العاش­قى كە­زەڭىندەگى ديپلوماتيالىق قاتىن­اس­تار تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى دە تالقى­لان­دى. قازاقستان بعم مەملەكەت تاري­حى ينستيتۋتى ەۋرازيالىق جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ن.ءلاپيننىڭ پىكىرىنشە، بۇل كەزەڭ – جالپى ەكىجاقتى قاتىناستار­دى قا­لىپ­تاس­تىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ونى زەرتتەۋ «قازاق-ورىس قاتىناس­تارى­­نىڭ ۇزاق تاريحىنىڭ كەيىنگى كەزەڭ­دەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ­عا كومەكتەسەدى». قازاقستان­دىق تاريحشى­نىڭ ويىنشا، «العاش­قى قازاق-ورىس ديپلوماتيا­لىق قاتىناستارىنىڭ ورنىعۋى 1519-1520 جىلدارعا، قاسىم حاننىڭ بيلىك ەتكەن كەزەڭىنە سايكەس كەلەتىنى قۇجاتتارمەن دالەلدەنگەن.

«حح عاسىر جانە تاۋەلسىزدىك. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى سترا­تە­گيالىق سەرىكتەستىك پەن وداق­تاستىقتى دامىتۋ» تاقىرىبىنداعى ەكىنشى سەسسيا جۇمىسى XX عاسىردىڭ تاريحى مەن پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ مەملەكەتارالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى ماسەلەسىنە، قازىرگى گەوساياسي پروتسەستەر كونتەكسىندەگى ەكى ەل قاتىناستارىن تالداۋ سۇراقتارىنا ارنالدى. ءسوز سويلەگەندەر وتكەنگە، ونىڭ ىشىندە كەڭەستىك كەزەڭدى زەرتتەۋ­گە جۇيەلى جانە كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك دەگەن ورتاق پىكىر ايتتى.

حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن عالىمدار مەن ساراپشىلار ءار ەلگە سەنىمدى جانە جايلى كورشىلىك قاجەت ەكەندىگىنە سۇيەنە وتىرىپ، بار­لىق كۇردەلى تاقىرىپتى ءارتۇرلى كونتەكستى جانە ءار ەلدەگى فاكتى­لەردى ءارتۇرلى قابىلداۋىن ەسكەرە وتى­رىپ، كەلتىرىلگەن دالەلدەردىڭ ارقاي­سىسىن اشىق اكادەميالىق تالقىلاۋ ارقىلى تالداۋعا بولاتىنىن جانە تالقىلانۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلار قازاقستان-رەسەي قاتى­ناستارى­نىڭ قازىرگى كەزەڭىن تالداۋ­دىڭ جو­عارى دەڭگەيىن، ءوزارا سەرىك­تەستىك­تىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەتىن ارىپتەس­تەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن، ءوزارا سەنىمى مەن كاسىبيلىگىن اتاپ ءوتتى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار