ەكونوميكا • 20 ءساۋىر، 2021

«ب» جوسپارى داعدارىسقا قارسى قالقان بولا الا ما؟

837 رەت كورسەتىلدى

الەمدىك ەكونوميكا پاندەميا داعدارىسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە دايىندىقتى باس­تاپ كەتكەنىن بايقاپ وتىرمىز. «بەلدى بەكەم بۋىڭدار» دەگەن ەسكەرتپە بۇۇ تاراپىنان اشىق ايتىلا باس­تادى.

حالىقارالىق ۇيىم ەكونوميكالىق داعدارىس بۇل جولى «ۇزاق بولاتىنىن، اسىرەسە كەدەي جانە ءالسىز الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا ايرىقشا سەزىلەتىنىن» ەس­­كەرتتى. «ۆيرۋس الەمدىك ەكو­­نو­ميكانىڭ نەگىزگى كۇرە تا­­مىر­­­لارى ارقىلى شەكارا اسىپ كەتتى. پاندەميا ەڭ ءال­­سىز الەۋمەتتىك توپتار­عا سوق­قى بەرگەن الەمدىك ەكونو­مي­­كانىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەر­دى»، دەيدى يۋنكتاد باس حات­شىسى مۋحيسا كيتۋي. 

داعدارىستىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى قام­سىز ەمەس ەكەن. ۇلتتىق ەكونو­ميكا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتى ەلىمىزدە ەكونوميكالىق احۋال ناشارلاعان جاعدايدا ىسكە اسى­رىلاتىن «ب» جوسپارى بارىن حا­بارلادى. مۇنىڭ الدىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەر­عاليەۆ ۇلتتىق بانك جانە قار­جى نارىعىن دامىتۋ اگەنت­تىگى­مەن بىرلەسىپ، داعدارىسقا قار­سى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپ جات­قانىن، وعان كونترتسيكلدىك سي­پات­تاعى شۇعىل شارالار توپتا­ماسى كىرەتىنىن ايتقان بولاتىن. بۇل جوسپاردا حالىق پەن بيزنەس­كە قولداۋ كورسەتەتىن شارالار لەگى مەن ماكروەكونوميكالىق تۇ­راق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە با­عىتتالعان جۇمىستار ەنگەن. مي­نيستر­لىكتىڭ حابارلاۋىنشا، پان­دەميا كەزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە، شاعىن ءوندىرىستى دا­مى­تۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. «بىلتىردان بەرى بۇل سەك­تورعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. مەملەكەت شوب-تى سالىق جۇك­تە­مەلەرىنەن جانە جالعا الۋ اقىسى­نان بوساتتى، سونداي-اق ەكىن­شى دەڭ­گەيلى بانكتەر ارقىلى جەڭىل­دەتىل­گەن نەسيە بەرە باستادى» دەدى مي­نيستر جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە.      

مەملەكەتتىڭ وسىنشاما قارا­جات ءبولىپ، قولداۋ كورسەتۋى – داع­دارىستىڭ كەزەكتى تولقىنىنا قام-قارەكەتسىز وتىرماعانىنىڭ بەلگىسى. سەبەبى پاندەميا قاۋپى ءالى سەيىلگەن جوق. وتاندىق ەكونوميكانىڭ ما­ڭىزدى بولىگىنە ارنالعان ورتا جانە شاعىن بيزنەستى سەرپىلتۋ، سول ارقىلى ەكونوميكانىڭ وزگە سالا­لارىن جانداندىرۋ باستى سترا­تەگيالىق جوس­پارعا اينالىپ وتىر.

مينيستر ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك، قازاقستاننىڭ داع­دا­رىس­قا قارسى باعدارلاماس­ىنىڭ جالپى كولەمى 6،3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. بۇل دەگەنىڭىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 9 پا­يىزى. رەسەيدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزى كولەمىندە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلگەن. «پاندەميا مەملەكەتتىڭ قوعام مەن ەكونوميكا ومىرىندەگى ءرولىن ارتتىردى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءتيىم­دى جۇمىسى ماڭىزدى ءرول اتقا­راتى­نىن تۇ­سىندىك. ماسەلەن، كوپ­تەگەن ازامات­ جۇمىسىنان ايى­رىلدى نەمەسە اقىسىز ەڭبەك دەما­لى­سىنا جىبە­رىل­دى، ال ولاردىڭ شى­عىن­دارىن مەم­لە­كەتتىك جاردەماقى عانا جاۋىپ بەر­دى. ونداي جاعداي قازاقستان­عا عانا ءتان ەمەس، اقش، ەۋروپا، جا­پو­نيا­دا دا جاعداي تۋرا وسىلاي بول­دى. نا­تي­جەسىندە، تسيفرلاندىرۋ، ين­نو­ۆا­تسيا­لىق ءوسىم، ينۆەستيتسيا ءۇشىن جا­ھان­­­دىق باسەكەلەستىك، جاسىل ەكونو­ميكاعا ۇم­تىلىس ەرەكشە قارقىنمەن العا جىلجىدى» دەيدى ءا.ەرعاليەۆ. 

 

سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىشكى نارىققا اسەرى ەسكەرىلەدى

وتاندىق ەكونوميكاعا اسەر ەتۋشى سىرتقى فاكتورلار دەپ الەم­دەگى ەپي­دەميالىق جاع­دايدى، ون­داعى جوسپارلى ۆاكتسينالاۋدى، دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنداعى احۋال­دى، سون­داي-اق الەمدىك مۇ­ناي نارىعىن­داعى قالىپقا كەلۋ ءۇردىسى مەن مۇ­ناي، مەتالداردىڭ با­عا­لارىن قالىپ­قا كەلتىرۋدى اتاۋ­عا بولادى. ايتالىق، جىل باسى­نان بەرى مۇناي باعاسى 27%-عا ءوسىپ، ءبىر باررەل ءۇشىن 65 اقش دوللارىن قۇراسا، مەتالداردىڭ ورتاشا باعاسىنىڭ ءوسۋى 6،5%-دى قۇراپ وتىر. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ بولجامى بويىنشا، 2021 جىلدىڭ قورى­تىندىسىندا مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 55،9 دوللاردى قۇرايدى، الەم ەكونو­ميكاسىنىڭ ءوسۋى 4-5،1% ارا­لىعىندا بولادى.

«جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇردىس­تەردى ەسكەرە وتىرىپ، 2021 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 3% دەڭ­گەيىندە بولجانىپ وتىر. ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جوسپارلانىپ وتىر­عان اۋقىمدى شارالاردى ىسكە اسىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ، اعىم­داعى جىلى ناقتى سەكتور ءوسۋى­نىڭ نىعايۋى، قىزمەت كورسەتۋ سالا­سى­نىڭ جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركا­سىبىنىڭ قالپىنا كەلۋى ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى بولماق» دەلىنگەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىندە. 

 

ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ەپيدەميالىق احۋالعا بايلانىستى

ۇكىمەت ەكونوميكاعا تيگەن سوق­قىنى  بيزنەسكە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ، كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن م ۇلىك سالىعىنان، توتەنشە جاعداي كە­زىندە نەسيە تولەمىن مەرزىمىنەن كەشىك­­تىرگەن ءۇشىن الىناتىن ايىپ­پۇل مەن وسىمنەن بوساتۋ ارقىلى جۇم­سار­تۋعا تىرىسىپ جاتىر. سونداي-اق مەملەكەت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا ج­انە ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعى ساق­­تالۋىن قاداعالاۋعا ۋادە بەردى. 

ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ اي­تۋىن­شا، ءاربىر داعدارىستىڭ ءوز قاھار­مانى بولادى. ەكونوميكانىڭ السىزدىگىن دۇرىس باعالاي ءبىلۋ – داع­دارىستان شىعاتىن باستى جول.

 بiلiكتi دە بەدەلدi ساراپشىلاردىڭ ۇزاقمەرزiمگە جاساعان بولجامدارى­نىڭ بارلىعىندا دەرلiك ازىق-تۇلiكتiڭ الەمدiك باعاسىنىڭ وسە بەرەتiنi، ال ەنەرگيانى تۇتىنۋ باعاسى قازiرگiدەي جوعارى دەڭگەيدە قالاتىنى ايتىلادى. «بۇل پروتسەستەر قازاقستان ءۇشiن تيiمدi بولۋى تيiس، ويتكەنi بiزدiڭ ەل – ەنەرگيا ەكسپورتتاۋشى ەل. الايدا ونىڭ پايداسىن كورۋ ءۇشiن مەملەكەت iرi مۇناي-گاز جوبالارىنداعى وزiندىك ۇلەسiن 50%+1 دارەجەسiنە جەتكiزۋi تيiس، ياعني جەراستى بايلىعىن يگەرۋگە قاتىستى كەلiسiمدەردi ءوز پايداسىنا ورايلاستىرىپ، قايتا قاراۋى كەرەك. بۇل فاكتورلار − جاڭا باعىتقا جاسالعان بiرiنشi قادام عانا. سوسىن گازى بار، باسقاسى بار، قازاقستاندا شىعارىلاتىن شيكiزات تەگiس الەمدiك باعامەن جانە ەشبiر دەلدالسىز ەكس­­پورتتالىپ، ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگى ۇكىلەپ وتىرعان «ب» جوس­­پارىندا ناقتىلانۋى ءتيىس. ەگەر وسى تەتىكتەر جۇمىس ىستەسە، 2021 جىل­دىڭ داعدارىس مەنەدجەرلەرى قالىپ­تا­سادى»، دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشى اتاپ وتكەندەي، ەكونوميكا مەن قارجى نارىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى باعامداۋ ارقىلى دا داعدارىستىڭ الدىن الۋعا بولادى. نارىق نەمەسە ەكونوميكانىڭ ءالسىز تۇسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ نارسە قاجەت ەمەس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق جانە پاندەميالىق داعدارىس قوس وكپەدەن قىسقان سىن ساعاتتا ادام فاكتورىنا  – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەرگەن شەشىمى  كوپتىڭ قولايىنا جاققانىن، بۇل شەشىم داعدارىس مەنەدجەرلەرىن قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىن تاريحي شەشىم بولعانىن ايتادى. سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ قازىرگى قۇرامىنا 1993-1996 جىلدارداعى ۇكىمەتتىڭ تاجىريبەسىن قايتا زەردە­لەگەنى دۇرىس. 

ە.يبراگيم «داعدارىسقا تاس-ءتۇيىن دايىنبىز» دەپ، قوس بىردەي جوسپاردىڭ بەتىنە قاراپ، كوڭىلىن جايلاندىرىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ وسى كۇنگە دەيىن قايتالانا بەرگەن قاتەلىكتىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي وتىرعانىن دا قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ياعني كەز كەلگەن داعدارىستا قال­قانىمىز بولادى دەپ ۇكىلەپ وتىر­عان قوس بىردەي جوسپاردىڭ ستراتەگيالىق باعىتىندا ءمىن جوق. ءتىپتى  توتەنشە جاعدايلاردا ء«ۇپ» ەتە قالعان جەلدىڭ دە اسەرىن جانە قانشا شىعىنعا باتاتىنىن الدىن الا ەسەپتەپ قويعان. ساراپشى وسى تۇستا الداعى ۋاقىتتا ەسكەرىلۋگە ءتيىس ەڭ باستى باعىت – بۇگىنگە دەيىنگى قابىلدانعان جوس­پار­لاردىڭ ناتيجەسى تاۋەلسىز ساراپشىلار تاراپىنان زەرتتەلمەگەنىن، باسقاشا ايتقاندا، الدىڭعى جوسپاردا كەتكەن قاتەلىكتەن ساباق الىنباعانىن ەسكەرتتى.

 

مۇناي قىمباتتايدى دەگەن قيالعا سەنۋگە بولمايدى

  داعدارىس جاعدايىندا جوسپار قۇرىپ، باعىت-باعدارىڭدى ءتۇزىپ الۋ –  الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس. اقش پەن جاپونيا دا داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ءوتتى. تاۋەلسىز ساراپشىلاردان تۇراتىن جۇمىس توبى 2020 جىلى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن ناقتى زەرتتەگەن، ناتيجە بەرگەن تۇستارىن العا جىلجىتتى. ۇكىمەت تاراپىنان  الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى اقپاراتتى باقىلاۋ باسىمدىققا يە بولا باستاعانىن ايتقان ە.يبراگيم سىندى قابىلداۋ كەمشىن ءتۇسىپ جات­قانىن دا جەتكىزدى. ءىجو-ءنىڭ داع­دا­رىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە ورالۋ كەم دەگەن­دە ءبىر جىل ۋاقىتتى الادى. داع­دا­رىسقا دەيىنگى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيىنە جەتۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇشىن تاعى ءبىر-ەكى جىل قاجەت بولا­دى، سوندىقتان الدىمىزدا وتە ۇزاق قال­پىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى تۇر. «قا­زىر مۇناي قىمباتتايدى دەگەن ادەمى قيالعا سەنىپ قالۋعا بولماي­دى. مۇنايدىڭ ەكونوميكاعا اسەرى «اسپيريندىك» دەڭگەيدە ەكەنىن وت­كەن تاجىريبە دالەلدەدى. قازىر داع­دا­رىستىڭ ىقپالىن السىرەتەتىن شەشىم­­دەردىڭ ءوزىن ءارتاراپتاندىرىپ، وز­گەر­تىپ وتىرۋ كەرەك. تاپ قازىر  تريگ­گەر­لەر (داعدارىستى ەڭسەرۋگە باعىت­­تالعان امالدىق جۇيەلەر)  جۇ­مىس ىستەسە، جوسپار كۇشىنە ەنەدى» دەپ سەنۋگە دە بولمايدى. ءبىز ال­داعى ۋا­قىتتا قاۋىپ-قاتەردىڭ قاي بۇ­­يىر­دەن سوعارىن بىلمەيمىز. ۇكى­مەت­تىڭ ەكو­نو­مي­كالىق بلوگى، «ا» جوس­پارى­نىڭ قانداي ناتيجەگە جەتكەنىن، بولىن­گەن قارجىنىڭ قان­داي تەتىكتەرگە جۇم­ساعانىن جانە قايتارىمىن اشىپ اي­تىپ، ەكى جوس­پاردى ءبىر-بىرىمەن ساباق­تاستىرا وتىرىپ، ەكونوميكانىڭ مەن­تالدى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە  جۇر­گىزۋ كەرەك»، دەيدى ە.يبراگيم.

 

باستى دونور – مۇناي

ەكونوميكالىق جوسپارىمىزدى نەمەسە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى كورشى ەلدەرگە، سونىڭ ىشىندە رەسەيگە قاراپ ۇيلەستىرە بەرۋدىڭ كۇنى ءوتتى، دەيدى ساراپشىلار. ولاردىڭ ەكونومي­كاسىنا اسكەري-وندىرىستىك تەحنو­­لو­گيالار كەشەنى كۇش بەرىپ تۇر. ال بىزدە ونداي مۇمكىندىك جوق. كارانتينگە بايلانىستى كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا فيرما جۇمىسىن توقتات­تى، ال جۇمىسشىلار نە ەڭبەكاقىسىز ەڭبەك دەمالىسىندا، نە مۇلدەم جۇمىستان شىعارىلدى. الەمدىك ءىجو-دەگى شىعىننىڭ  قانشا ەكەنىن باعالاۋ قيىن ەكەنىن ايتقان ساراپشى داعدارىستىڭ سالدارى الداعى 5-6 جىلعا دەيىن بايقالاتىنىن،  ءبىز قازىر مۇناي كەزەڭىنەن تازارماعانىمىزدى ايتتى. ەكونوميكانىڭ دا، ۇلتتىق قوردىڭ دا باستى دونورى – مۇناي. ال ونىڭ ءتۇبى سارقىلىپ، مۇنايدان كۇش كەتە باستاعان كەزدە ەكونوميكادا «جاڭا شىندىق» پايدا بولىپ، «ب» جوسپارىنىڭ الەۋەتى ناق وسى كەزدە بايقالادى.

بىزدە قازىر ينفلياتسيا دەڭگەيى − 7 پايىز.  رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 3 پايىزدىڭ اينالاسىندا تۇر. ءدال قازىر رەسەي ەكونوميكاسىنا قورعانىس كەشەندەرىنەن ءتۇسىپ جاتقان سالىقتار دەم بەرىپ تۇرعانى انىق. ءىجو دەم بەرىپ تۇرعان فاكتور تۋرالى ۇكىمەت شىنداپ ويلانۋى جانە اشىق ايتۋى  ءتيىس ەكەنىن، رەسەيدىڭ باسى ارتىق شىعىنعا باستار تەتىكتەردىڭ ءبارىن تىيىپ تاستاعانىن ايتقان ساراپشى ءبىزدىڭ ەلدە كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ شىعىندارعا دەگەن «تابەتى» تىيىلماي تۇرعانىن، ادەمى كولىك، توي-دۋمان مەن باسى ارتىق شىعىنعا اڭسارى اۋىپ تۇراتىنىن دا ەسكە سالىپ ءوتتى. «قازىر مۇناي باعامى 60 دوللاردان اسسا، قۋاناتىن بولدىق. ء«بىزدىڭ تەڭگەگە نەمەسە ءىجو-گە قىمبات مۇناي، قىمبات تەڭگە اسەر ەتە المايتىنىن تۇسىنەتىن كەز جەتتى. التىن-كۇمىس، ۋران ءوندىرۋ ىستەرى قارقىنداپ دامۋى قاجەت» دەگەن پىكىرلەر 2020 جىلدان بەرى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ال ساراپشىلاردىڭ «ەكونوميكا الىپساتارلىقتان ارىلعانى ءجون» دەگەن پىكىرلەرىنىڭ ايتىلا-ايتىلا اقجەمدەنىپ كەتكەنىن ەل سەزەدى. دەمەك، ەندىگى جوسپار مەملەكەت باسشىسى ءجيى ايتىپ جۇرگەن قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن العا جىلجىتۋدان باستالۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ «ب» جوسپارىندا وسىنىڭ تەتىكتەرى ناقتىلانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن»،  دەيدى ە.يبراگيم.  

ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ ەلدە پاندەمياعا دەيىن شەكتەۋلەردى جوسپارلاۋ، «ا»، «ۆ»، «س» جوسپارلارى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ بولعانىن، ونىڭ ءبارى جاعداي ۋشىعىپ كەتكەن جاعدايداعى ستسەناريلەردى قاراس­تىرعانىن ايتادى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن  ەكونوميكالىق سايا­سات ايقىن بولۋى كەرەك. «ەكو­نومي­كالىق ساياساتتا «ا» جوسپارى­مەن قاتار «ب» جوسپارى قاتار ءجۇرۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا، «ب» جوس­پارى قۇتقارۋ جاستىقشاسىنىڭ كومە­گىن اتقارۋى ءتيىس. ءبىز ەكى الپاۋىت مەم­لەكەتتىڭ ورتاسىندا تۇرمىز. قىتاي ءوسىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشكى-سىرتقى ءوسىمى وزدەرى قالاعان دەڭگەيدىڭ شەكاراسىنان شىقپايدى. ال اقش سانكتسياسى رەسەيگە اقشا ساناۋدى جانە ونى رەتىمەن جۇمساۋدى ۇيرەتتى. قازىر رەسەي باسى ارتىق شىعىنعا جول بە­ر­مەيدى. بىزگە دە ەكونوميكالىق ساياسات­تى قارجىنى ۇنەمدەۋدەن جانە ەكو­نوميكالىق ساياساتقا تۇزەتۋ ەنگىزۋدەن باستاۋ كەرەك»، دەدى ا.قۇسايىنوۆ.

2020 جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 2،6 پايىزعا قۇلدىراپ، ۇلتتىق دامۋ جوسپارى دا بەكىتىلگەنىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى 3 پايىزدىق  ەكونوميكالىق ءوسۋ  قازاقستاننىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولاتىنىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا ىشكى فاكتورلاردىڭ مۇمكىندىگىنە يەك ارتۋ كەرەگىن ايتقان ساراپشى «ا» مەن «ب» جوسپارلارىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىس­تىرا وتىرىپ جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى وسى تۇستا بايقالاتىنىن جەتكىزدى. دەمەك، ۇكىمەتتىڭ «ب» جوسپارىنىڭ كارتاسى ءالى اشىلعان جوق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار