رۋحانيات • 20 ءساۋىر، 2021

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

108 رەت كورسەتىلدى

قازاق ارابيستيكاسىنىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشى ءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىسالى مەنىڭ العاشقى ۇستازىم ەكەنىن ماقتانىش تۇتامىن.

بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي ءسوزدى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا جانە شىعىستانۋ فاكۋلتەتتەرىنىڭ جۇزدەگەن تۇلەكتەرى دە ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرگەنى اقيقات.

1977 جىلى سوۆەت وداعىنىڭ اتەيستىك يدەولوگياسى دۇرلىگىپ تۇرعان شاقتا، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ، انا ءتىلىن ەركىن بىلەتىن جاستاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ اياسى تارىلا باستاعان زاماندا ماسكەۋدەگى اتاقتى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان جاس عالىم ءابساتتار دەربىسالى سول كەزدەگى كازگۋ-ءدىڭ اتاقتى رەكتورى اكادەميك، ءو.جولداسبەكوۆتىڭ قولداۋىن تاۋىپ، لەنينگراد، تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان قازاق وقىتۋشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ، فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبولىمىن اشتى. العاشقى جىلى ون ستۋدەنت، كەيىنگى جىلدارى جيىرما بەس ستۋدەنت وقۋعا قابىلدانىپ، قازاق عىلىمىندا ارابيستيكا سالاسى وسىلايشا قالىپتاسا باستادى.

اراب ءتىلى ءبولىمىنىڭ ءتاي-ءتاي قادام باسا باستاعان «سابيلىك شاعىندا» اياقتان شالۋشىلار دا كوپ بولدى: ءبىر جاعىنان كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ شولاق بەلسەندىلەرى قازاقستاندا اراب ءتىلىن وقىتۋ قاجەتتىگىن جوققا شىعارىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىنان اتەيزمنىڭ جالاۋىن كوتەرىپ جۇرگەندەر بۇل ءبولىم مولدالار دايىندايدى دەپ كۇدىكتەندى. دەي تۇرعانمەن، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ باستاعان ۇلتجاندى زيالىلار قازاقستاندا اراب ءتىلىن وقىتۋ ماڭىزدىلىعى زور ەكەنىنە كورەگەندىكپەن قارادى.

كەيىن كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندەگى اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىنە تۇسۋگە نيەت بىلدىرگەن تالاپكەرلەردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ، وسى ماماندىققا قىزىعۋشىلار كوپ بولعان كەزدە ءوز بالالارىن ورىس مەكتەپتەرىنە بەرگەن ىعاي مەن سىعايلار اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىن ورىس تىلىندە وقىتۋ كەرەك دەپ تالاپ قويا باستادى. سول كەزدە دە اۋىلدىڭ شاڭىن جۇتىپ تۋىپ وسكەن ءابساتتار دەربىسالى باستاعان زيالى قاۋىم قازاق مەكتەپتەرىندە اراب ءتىلىن شەتەل ءتىلى رەتىندە وقىتۋ ساياساتىن ۇستانىپ، انا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن قازاق جاستارىن عانا وسى ماماندىققا دايىنداۋ ءۇشىن تاباندىلىق كورسەتتى. اللاعا شۇكىر، سول كەزدەگى ۇستانىم بۇگىن ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن ايقىن دالەلدەپ بەردى.

1981 جىلى پاۆلوداردان الماتىعا وقۋ ىزدەپ كەلگەن مەن دە ءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىسالى شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدىم. ول كەزدە اراب ءتىلى وقۋلىقتارى تاپشى بولاتىن. ءابساتتار ۇستازىمىز تاشكەنتتەن ب.ز. حاليدوۆتىڭ وقۋلىعىن قاراجاتىنتولەپ الدىردى دا، ءاربىر ستۋدەنتتەرگە ءبىر-ءبىرەۋدەنتاراتىپ بەردى. كەيىن ءا.دەربىسالى، م.ماجەنوۆا، ب.تاسىموۆ، گ.رامازانوۆا، ج.توقمامباەۆ، ن.وسەروۆ جانە تاعى باسقا عالىم-وقىتۋشىلار مەكتەپ سىنىپتارىنا ارنالعان اراب ءتىلى وقۋلىقتارىن جازىپشىعارا باستادى.

سول كەزدەگى ءابساتتار دەربىسالىنىڭ جاس مامانداردى دايىنداۋداعى سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى – ماسكەۋدە وزىمەن بىرگە وقىعان تانىس-تامىرلارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ، قازاق ستۋدەنتتەرىن اراب ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە اراب ءتىلىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن بىرجىلدىق ارناۋلىكۋرستارعا جىبەرۋ ەدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى مۇنداي جاعداي رەسەيدەگى شىعىستانۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ ەنشىسىندە عانا بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋدەن بەس ورىندى جىرىپ العاندا يوردانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تىلدىك كۋرستارىنا وقۋعا بارۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ «جوعارى جاقتا وتىرعان» تۋعان-تۋىستارى كورپەنى ءوز جاقتارىنا قاراي تارتقىسى كەلدى. سوندا ءوزىنىڭ ادىلدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ءابساتتار دەربىسالى ۇمىتكەرلەردىڭ «جاعرافياسىنا» قاراماي، ەڭ الدىمەن وقۋى ۇزدىك ءارى قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ات سالىسىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردى ىرىكتەدى.

ءابساتتار دەربىسالى ءوز ستۋدەنتتەرىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا عىلىمي جۇمىستارعا دا ەرتە باۋلي ءبىلدى. جازعى كانيكۋل كەزىندە ستۋدەنتتەر قر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا بولىمىندە پراكتيكادان وتەتىن. سول پراكتيكاعا جۇمىستارعا جەتەكشىلىك ەتكەن ءابساتتار اعا اتا-بابالارىمىزدان قالعان اسىل قولجازبا مۇرالاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋعا، ورتاعاسىرلىق رۋحاني، مادەني، عىلىمي مۇرالاردى وقۋ ءتاسىلىن ۇيرەتتى. ۇلى جىبەك جولىنداعى كونە قالالار، يسلام ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەرى ءبىزدى قاتتى ەلىكتىرەتىن.

ءالى ەسىمدە، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە ءابساتتار ۇستازىمىزدىڭ «شىڭىراۋ بۇلاقتار» اتتى كىتابى جارىق كورىپ، سول ەڭبەكتەن وتىرار شاھارىنان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ەسىمدى عالىمدار شىققانىن العاش رەت وقىپ، ءوزىمىزدىڭ باي تاريحىمىزعا قۇرمەتپەن قاراي باستادىق.

80-ءشى جىلدارى قاسيەتتى قۇران كارىم كىتابىنىڭ سابلۋكوۆ اۋدارعان ورىس تىلىندەگى نۇسقالارى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ اۋداندىق كوميتەتى بەكىتكەن ارنايى ءتىزىم بويىنشا عانا تاراتىلاتىن قيلى زاماندا ءابساتتار دەربىسالى «اراب ادەبيەتى» اتتى كىتابى ارقىلى قازاق وقىرماندارىنا مۇسىلمانداردىڭ باستى كىتابىنىڭ ءمان-مازمۇنىن اشىپ، «فاتيحا» مەن «يحلاس» سۇرەلەرىن قالاي وقۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتتى. مىنە، ءابساتتار ۇستازىمىزدىڭ وسىنداي عىلىمي ءتاسىلى ارقىلى كوپتەگەن ادامدار مۇسىلماندىق ساۋاتتىلىعىن اشا باستادى.

سوۆەت وداعى كەزىندە قازۇۋ-ءدىڭ اراب ءتىلى ءبولىمىن اياقتاپ، يەمەن، يراق، ليبيادا ءتارجىماشى بولىپ ىستەپ جۇرگەن تۇلەكتەرى ءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىسالى ۇستازىمەن حابار ۇزىسكەن جوق. اراب وركەنيەتىنىڭ بەسىگى بولىپ سانالاتىن حادراماۋتتا (وڭتۇستىك يەمەندە) اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ۇستازىممەن جازىسقان حاتتارىمدى جەكە ارحيۆىمدە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ كەلەمىن.

كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الىپ، ەگەمەندى ەل بولىپ جاتقاندا ءابساتتار دەربىسالىنىڭ ءبىر توپ شاكىرتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قىزمەتكە كىردىك. مىنە، ديپلوماتيانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنە باستاعان شاعىمىزدا اراب ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىن، ەكونوميكاسىن، مادەنيەتىن، سالت-داستۇرلەرىن جاقسى بىلەتىن ءابساتتار دەربىسالىدەن ءاردايىم اقىل-كەڭەس سۇراپ تۇراتىنبىز. 1998 جىلى قازاقستاننىڭ ساۋد ارابياسىندا ەلشىلىگى اشىلعاندا ءابساتتار دەربىسالى كەڭەسشى بولىپ تاعايىندالدى. ۇستازىمىز ەر-ريادتا ديپلوماتيالىق قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىلدارى ەكى ەل اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناستار ورناتىلىپ، بۇگىنگى تاڭدا سول جۇمىستاردىڭ جەمىسىن كورىپ كەلە جاتىرمىز.

سول جىلدارى ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن ەگيپەت ۇكىمەتى الماتىدا «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ورتالىعىن سالدى. قۇرىلىسى الدە قايدا بىتكەن ورتالىقتى ىسكە قوسۋدا كەرى تارتپا پىكىرلەر بولىپ، ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىققا كءولەڭكەسىنتۇسىرە باستادى. بىرنەشە جىلدار بويى توقىراۋدا قالىپ قويعان بۇل ماسەلە ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ قازاقستاننىڭ باس ءمۇفتيى بولىپ سايلانعان كەزدەن باستاپ قايتا جاندانىپ، ۇكىمەتارالىق كەلىسىممەن بارلىق وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلدى. ەگيپەت پرەزيدەنتى حوسني مۇباراك ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ، 2001 جىلى مامىر ايىندا كايردە يسلام ىستەرى جونىندەگى جوعارى ماجىلىسكە قاتىسقان 370-كەجۋىق مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءدىني قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا 1 دارەجەلى «ونەر جانە عىلىم» وردەنىمەن ماراپاتتاعاندا قۋانىشىمدا شەك بولمادى.

ءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىسالى ساۋد ارابياسىندا جيناقتاعان مول ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا باس ءمۇفتي بولعان العاشقى جىلدارى سول كەزدە قر اقپارات، مادەنيەت جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى مۇحتار ابرار ۇلى قۇل-مۇحاممەد باستاعان قازاقستان دەلەگاتسياسى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ قاجىلىق مينيسترلىگىمەن كەلىسىم شارتقا وتىرىپ، قاجىلىق ماسەلەسى دە رەتتەلە باستادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق قاجىلارىنىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتۋىمەن بولدى.

وسى كۇندەرى (ناۋرىز، 2021) ءال-ازھار اش-شاريف ۋنيۆەرسيتەتى يمامى دوكتور احمەد ات-تاييەبتىڭ شاقىرۋىمەن فارابيتانۋشى، قر ۇعا اكادەميگىءابساتتار باعىسباي ۇلى دەربىسالى مىسىردىڭ يسلام عىلىم اكادەمياسى مەن مىسىرداعى قازاقستان ەلشىلىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «ەكىنشى ۇستاز ءال-ءفارابيدىڭ يسلام وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا مىسىر ەلىنىڭرۋحاني-زيالى قاۋىمى الدىندا اراب تىلىندە مازمۇندى بايانداما جاسادى. سونىمەن قاتار ەلشىلىكتە ءابساتتار ۇستازىم ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى شىعارعان ء«ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ اقىل-وي پىكىرلەرى مەن ناقىل سوزدەرى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەستى.

ءومىر جاسىڭىز ۇزاق بولسىن، ۇستازىم!

 

قايرات لاما-ءشارىپ

قازاقستاننىڭ مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنداعى

توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار