ايماقتار • 19 ءساۋىر، 2021

«جۇتىلعان» جەر اتاۋلارى قايتا «تىرىلە» مە؟

1016 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىكتى ايقىندايتىن تۋ، ەلتاڭبا، گيمن، ءتىل سياقتى مەملەكەتتىك  نىشانداردىڭ قاتارىندا جەر-سۋ اتاۋلارى دا تۇرادى. اسىرەسە سوڭعى ەكەۋى – ءتىل مەن جەر-سۋ اتاۋى ءبىر-بىرىمەن تامىرلاسا ءورىلىپ، ەل مەن جەر تاريحىنىڭ  تۇتاستىعىن ايقىنداپ تۇرۋى شارت ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىزجىلدىق بەلەسىندە وسى ماسەلەنى جان-جاقتى ەلەكتەن وتكىزىپ، اسىرەسە سولتۇستىك ايماقتاعى تاريحي توپونيمدەردى قايتا تىرىلتۋگە قادام جاسالۋى قاجەت. ويتكەنى توپونيميكا مەن تاريح ەگىز. ەكەۋى دە – كونەنىڭ ءىزى، بۇگىنگى كۇننىڭ تولقۇجاتى، كەلەشەكتىڭ كەمەڭگەر تالىمگەرى.

تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا بيىل 30 جىل تولىپ وتىرعانىنا قاراماستان، قوستاناي وبلىسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن سول باياعى ەسكى اتاۋىنان ارىلا الماي كەلەدى. ماسەلەن، فەدوروۆ اۋدانىندا 10 شاقتى اۋىلدىق وكرۋگ بار. سونىڭ ىشىندە قازاقشا اتاۋعا يە بولىپ وتىرعانى قورجىنكول مەن قوسارال عانا. قالعانى باننوۆ، ۆورونەج، فەدوروۆ، كوسترياكوۆ، لەنين، نوۆوشۋمنىي، پەرۆوماي، پەشكوۆ دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىمدىعىنا قاراماستان، اۋدانداعى ورىسشا اتالاتىن ەلدى مەكەندەردىڭ كوبىنىڭ بۇرىنعى قازاقشا تاريحي اتاۋلارى بار. بۇل تاريحي اتاۋلار تۋرالى قۇندى دەرەكتەر بەلگىلى تاريحشى عالىمدار امانجول كۇزەمباي ۇلى مەن ەركىن ءابىل باستاعان زەرتتەۋ توبى جۇرگىزگەن ۇشجىلدىق عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەسىندە 2010 جىلى جارىق كورگەن «قوستاناي وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى» جيناعىنىڭ ەكىنشى تومىندا كەزدەسەدى. بۇل ەڭبەكتە  حح عاسىردىڭ باسىندا ءوڭىر توپونيميكاسىن زەرتتەگەن ف.ششەر­بينا باستاعان ەكسپەديتسيا قاعازعا تۇسىرگەن فەدوروۆ، قارابالىق، قوستاناي اۋدان­دارىن­داعى بايىرعى جەر-سۋ اتاۋ­لارى كورسە­تىلگەن. مىسالى، ششەربينا قازىرگى فەدو­روۆ اۋدانىندا جاتقان كەڭارال بولىسىندا جاڭعابىل توعاي، قابىلتوعاي، بەستاماق، اقسۋات-قاراسۋ، قاراتوعاي، شاڭىراقتوعاي، جولبارىس، ولجاباي، تۇرسىنباي وزەك، جاراعاش، شاڭىراق، قاراعوزىتوعاي، كەڭتوعاي، بوقتىبايتوعاي، اقسۋات، اقتوبە، قاراكوڭ، جىلاندى، قوسارال، جارقايىڭ، مەدەۋباي، اششىكەمەر، يىرىمقاراسۋ، تىنەيتوعاي، قىزىلشارپى، داۋلەتساي، قىزىلتوق، ساسىقاعاش، تولىساي، تۇيعىناعاش، ۇيالىتومار، تىشقاقساي، شوقتەرەك، قاشقىنبايساي، باپانساي، بورسىقبايساي، نايمانقىستاۋ، ۇساق، جىڭعىلدىساي، ۇڭگىر، قاراجار، قۇتتىبەك، تەرەڭساي، بەسقايىڭ، ەسىمبايتۇبەك، كوكايىل، الجانساي، جارىقكول، بالىقتىكول، كىشكەنەكول، ۇلكەنكول، ت.ب. اۋىلداردىڭ قونىستانعانىن جازادى. بۇگىندە بۇل اتاۋلاردىڭ بىرەۋى دە جوق.

– 1913 جىلى ف.ششەربينا باستا­عان ستاتيستيكالىق ەكسپەديتسيا شىعىپ، سول ايماقتاعى ەلدى مەكەننىڭ ءبارىن قاراعان. سول ەڭبەكتە كورسەتىلگەن جەر اتتارىن تۇگەلدەي كورسەتتىك. سوسىن كەڭەس وكىمەتى العاش ورناعان جىلدارى قازاق اۋىلدارىن بىرىكتىرىپ، كەڭشار قۇرىپ، ونىڭ اتىن ورىسشا قويعان. ءبىز كورسەتكەن قازاقى جەر اتاۋلارى وسىنداي تاسىلمەن جويىلعان. قوستاناي وڭىرىندەگى قازاقتار مەن وزگە ۇلتتاردىڭ سانى تىڭ يگەرۋ جىلدارىنا دەيىن ەلۋ دە ەلۋ بولعان ەكەن. تىڭنان كەيىن 70 پايىزدان استامى وزگە ۇلت بولىپ، تورعاي حالقىن قوسىپ ەسەپتەگەندە 20 پايىزدان ءسال اساتىن عانا قازاق قالدى، – دەدى جيناقتىڭ اۆتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمباي ۇلى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ف.ششەربينا ەكسپەديتسياسىنىڭ ماقساتى قازاق جەرىن شارۋاشىلىق وتارلاۋدىڭ اۋقى­مىن كە­ڭەيتۋ، وسى ماقساتتا اۋىل شارۋا­شى­­لى­­عىنا قولايلى جەرلەردى ىزدەستىرۋ بول­­عان. سوندىقتان ەكسپەديتسيا سول كەز­دەگى جەر-سۋ جاعدايىن جان-جاقتى سيپات­تاپ، مەيلىنشە ءدال مالىمەت بەرىپ وتىر­عان. بۇل مالىمەتتەردىڭ ىشىندە قازى­ر­گى فەدوروۆ پەن قارابالىق اۋدانىند­ا ور­نالاسقان تالدىكول، قاراقوپا، وزەن­كول، س ۇلىكتىكول، سوركول، بيكەلەك، بايتەمىر، مەڭدىجاسار، شىڭداق، جاڭگىركول، توقتاس، جولجۇرگەن، جاقسى، جاركول، الدار، شىعىر، ۇلكەن ءبورىلى، دامدىوزەك دەگەن وزەن-كول اتاۋلارى دا كەزدەسەدى.

بۇل اتاۋلاردىڭ دەنى، وكىنىشكە قاراي، كەيىنگى رەسمي قۇجاتتاردا كەزدەسە قوي­مايدى. تەك اتادان بالاعا اۋىزشا تاراعان حالىقتىڭ تاريحي جادىنىڭ جاڭ­عى­رىعىندا عانا قالعان. بۇل جەردە وتكەن عاسىرلاردا ورناعان جاڭا قوعامنىڭ قازاق دالاسىنا ورەسكەل وكتەمدىكپەن كەلىپ، ناتيجەسىندە بايىرعى حالىقتىق قۇندىلىقتاردى تابانعا تاپتاپ، ۇلتتىق تاريحىمىز بەن جەر-سۋ اتاۋلارىن بارىنشا كومەسكىلەندىرىپ، جويىپ جىبەرگەنىن قاپەردەن شىعارماۋ كەرەك. سوندىقتان ۇلت تاريحىنىڭ سول كەزەڭىندەگى اۋىزەكى دەرەكتەردىڭ جازبا دەرەككە پارا-پار ماڭىزعا يە ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت.

2010 جىلى فەدوروۆ اۋدانىن ارالاپ شىققان ا.كۇزەمباي ۇلى ەكسپەديتسيا­سى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋزى­نان اۋدانداعى ءبىرسىپىرا ەلدى مەكەن­دەر­­دىڭ بايىرعى اتاۋلارىن جازىپ ال­عان. مىسالى، 1928 جىلى تۋعان مىر­زا­عالي ءابدىراحمانوۆ دەگەن اقساقال 1950 جىل­دارعا دەيىن اۋدانداعى ۋكراين اۋىل­دىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىندا قارا­شاكول، نازار، سالامات، تالاس دەگەن اۋىل­داردىڭ بولعانىن ايتادى. بۇل كىسى­نىڭ سوزىنشە، قازىرگى تراكتوۆىي اۋىلى بۇرىن باتپاقكول دەپ اتالعان.

1932 جىلى فەدوروۆ اۋدانىنىڭ تايلان اۋىلىندا تۋعان اندرەي ابدى­راقاەۆ دەگەن كىسىنىڭ ايتۋىنشا، اۋدان­داعى كەڭارال بولىسىنىڭ توڭىرەگىندە ۇجىمداستىرۋ جىلدارى قۇرىپ كەتكەن تاقتاي، شاكى، مىرزا، بايقايىڭ، تايلان اۋىلدارى بولعان. «بايقايىن اۋىلىنان كەڭارال اۋىلىنا كەلە جاتقان جولدا تايلان، ءۇي، تىران، بەكارىستان، ەرۋباي زيراتتارى بار. ول جەرلەردە ەرتەرەكتە قازاقتىڭ اۋىلدارى بولدى. مىسالى، 1940 جىلى تىران اۋىلى مەن تاي­لان اۋىلىن جەرىمەن بىرگە قوسىپ جىبەردى. بى­­­راق تايلان اۋىلى 1945 جىلعا دەيىن تۇر­­­دى. بىراق بۇل قازاق اۋىلدارى جويى­لىپ كەت­سە دە، تورىاتولگەن، تۇياقباي تۇ­بەگى، جاڭبىرشى تۇبەگى، ارالتوعاي، قارا­عايلى، ۇڭگىر، امانجول، تاقتاي، بوق­تى­باي توعاي، ساسىقتوعاي، توقتاس كولى، سۋبىتپەسىن دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى وسى كۇنگە دەيىن ەل ەسىندە ساقتالىپ قالدى»، دەيدى اندرەي ابدىراقاەۆ.

1951 جىلى تۋعان فەدوروۆ اۋدانى­نىڭ تۇرعىنى مايرا اقشاقباەۆا ەسىمدى زەينەتكەردىڭ سوزىنشە، قازىرگى ۋيسك بۇرىندارى مەشىت اۋىلى دەپ اتالىپتى. كەيىن مەشىت قيراپ قالعان. وسى اۋىلدىڭ كۇنباتىس جاعىندا اداي كوڭى دەگەن جەر بولعان. ول جەردە اداي رۋىنىڭ اۋىل­دارى تۇرعان. سونىمەن قاتار بايان، شاعاتاي، بەكتەمىر دەگەن اۋىلدار، كول­دەنەڭساي، تەرەڭساي، شوڭ­قاساي، شۇڭ­قىركول، سارىكول، ۇلكەنكول دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى بولعان.

سونداي-اق جوعارىدا اتالعان جيناقتا ەل ىشىندەگى كونەكوز قاريالاردان جازىلىپ الىنعان جىلاندى، بايعارا (قازىرگى لەنين)، بالىقتى (مينسك)، توعىزباي (ارالسكي)، ساتىركە، باتىركە، كۇنتۋ، ءۇي، ەرمانقۇل، بايزاق، شوڭقا، شىلىك، قانان، سارجاۋ، تۇزدىكول، شوڭقاساي، تۇراعاش، قوسارال، كۇنسۇلەك، ءامىرتاي، مىڭجاسار (قازىرگى ۋسپەنوۆكا)، بەكەلەك، تالاس، شورپىلداق (باتمانوۆكا)، تاسقور، وتەپ، جامان، توراعاش، قوس­جال­تىر (ۆلادىكينو)، كىشى باراق (درۋجبا)، ۇلكەن باراق (پەرۆومايكا)، بايانشوق (ترۋجنيك)، بالتاۋ (پولتاۆكا)، شارتىلداق (سميرنوۆ)، قوسكول (نوۆو­شۋمنوە)، ساۋىت (پەشكوۆكا)، شاندىاياق، وزتەمىر، جالپاقاعاش (قازىر بۇل ءۇش اۋىلدىڭ ورنىندا بەرەزوۆكا ەلدى مەكەنى تۇر)، ت.ب. تاريحي ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى بەرىلگەن.

كونەكوز قاريالاردان قالعان ەستەلىك اڭگىمەلەردە قازىرگى فەدوروۆ اۋىلى تۇر­عان مەكەننىڭ كەزىندە سول ماڭايداعى كول­دىڭ اتاۋىنا ساي جاركول دەپ اتالعانى اي­تىلادى. 1927 جىلى قارابالىق اۋدانى­نىڭ ەسەنكول اۋىلىندا تۋعان باقىت­جان جيەنتاەۆ اقساقالدىڭ ايتۋىن­­شا، «فەدوروۆكا سەلوسىنىڭ بۇرىن­عى اتى – جاركول. وندا فەدور دەگەن چۋۆاش رەسەيدەن قاشىپ كەلىپ، بالىق اۋلاعان، سول جەردەن ءۇي سالعان. وسى­لايشا، ول جەردە حالىق كوبەيە بەرگەن. فەدوروۆتىڭ قاسىنداعى جامان جاركول، جارى بيىك، ادامدار سۋعا ءجيى كەتىپ وتىرعان. جاقسى جاركول بار. ۇلكەن ماناس كولى مەن كىشى ماناس كولىنىڭ اراسىنداعى جەردى قۇنانشاپقان دەيدى».

ءوڭىر زيالىلارى فەدوروۆ اۋدانى مەن اۋدان ورتالىعى ورنالاسقان ەل­دى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە شيرەك عاسىردان بەرى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. الايدا ودان ەش ناتيجە جوق. وكىنىشكە قاراي، قازىر بىزگە قادىمنان قالعان جاركول اتاۋى­نان گورى فەدور جارىقتىقتىڭ ەسىمى قۇندىراق بولىپ تۇر.

ال ەندى «فەدوروۆ اتاۋى قالاي پايدا بولدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ العىڭىز كەلسە، اۋدان اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتىنان ء«حىح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى جامان جاركولدىڭ جاعاسىنا فەدور ەسىمدى موردۆا بالىقشى قونىستانعان ەكەن. 1894 جىلى فەدوردىڭ قونىسىندا ترويتسك پەن قوستاناي پوشتا جامشىك تراكتىنىڭ ءۇشىنشى تاراتۋ بەكەتى سالىنادى. 1900 جىلى جاركولدىڭ جاعاسىندا فەدوروۆ دەگەن جاڭا ەلدى مەكەن پايدا بولدى» دەگەن جۇتاڭداۋ مالىمەتتى وقيسىز.

تاياۋدا مادەنيەت جانە سپورت مي­نيستر­­­لىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى وب­لىس­­تىق ءتىل باسقارماسىنا قوستاناي وڭى­رىن­دە تۋىپ-ءوسىپ، بۇكىل سانالى عۇمى­رىن ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە ارناعان 43 الاش قايراتكەرىنىڭ ءتىزىمىن جىبەرىپ، وسى كىسى­لەردىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ قامى­نا كىرىسۋدى ۇسىنىپتى. الايدا جەرگى­لىكتى قۇزىرلى ورگاندار ولاردىڭ بارىنە بىردەي اتاۋ بەرە المايمىز دەپ وتىر. الايدا تالپىنىس جوق ەمەس، بار.

– بۇرىنعى تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن، تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭادان زەردەلەۋ ماقساتىندا ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى اتاۋلاردى تاعى ءبىر پىسىقتاپ، بىلتىر 71 تاريحي جەر-سۋ اتاۋىن ءتىل ساياساتى كوميتەتىنە تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى مەن تاريحي تۇلعا­لار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جىبەرگەن ەدىك، ونىڭ 23-ءى تىزىمگە ەندى. مىسالى، قازىرگى رۋد­نىي قالاسىن سارىباي دەپ وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىلدى، مۇنداعى ءىرى كەن ورنى تۇرعان جەردىڭ تاريحي اتاۋى سارى­باي بولعانىمەن، وعان سوكولوۆ اتاۋى قوسارلانىپ اتالىپ كەلەدى، ليساكوۆ قالاسىنىڭ ورنىندا كەزىندە ناۋرىزباي دەگەن ەلدى مەكەن بولعان. ال جاركول تىڭ يگەرۋ جىلدارى فەدوروۆ بولىپ كەتكەن، بەيىمبەت مايلين اۋدانىنداعى قازىرگى «ۆارۆارينكا» كەنىشى تۇرعان جەر كورپەلى دەپ اتالعان. سونداي-اق قارا­بالىق اۋدانىنداعى سلاۆەنكا بۇ­رىن قاراعايلى دەپ اتالعان. وسى اۋدان­داعى بەلوگلينكانىڭ تاريحي اتاۋى – مىڭباي. مەڭدىقارا اۋدانىن­داعى مولودەج­نىي بۇرىن قىزىلقوجا، ۇزىنكول اۋدانىنداعى ارزاماس ەلدى مەكەنى قۇت­تى­كول، وسى اۋدانداعى كازانكانىڭ بۇرىنعى اتاۋى سارىبالىق، پيلكينو – ۇلپان، كسەنەۆكا – قايرانكول، جانىمىزدا تۇرعان قوستاناي اۋدانىنداعى الەكساندروۆ – شەكتىباي، نوۆوسەلوۆ – قاستەك، بەيىمبەت مايلين اۋدانىنداعى لەنينو – بايعارا، دەنيسوۆ اۋدانىنداعى الشانوۆكا – الشىن دەپ اتالعان. مۇنىڭ سىرتىندا، تاياۋدا عانا ءتىل ساياساتى كوميتەتى 5 تاريحي تۇلعانىڭ ءتىزىمىن سۇرادى. ونى ءبىز 2 ناۋرىزدا جىبەردىك. بۇل تىزىمدە 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى ابدىعاپار جانبوسىن ۇلى، دەربىسالى بەركىنباەۆ، ەلدەس وماروۆ، مۇحامەتجان قاراباەۆ، نۇرجان ناۋشاباي ۇلى سياقتى تاريحي تۇلعالار بار. بۇل كىسىلەردىڭ ەسىمدەرىن ەلدى مەكەندەرگە، كوشەلەرگە، مەكتەپ، كىتاپ­حانا، اۋرۋحانا، مادەنيەت ءۇيى سياق­تى نىساندارعا بەرۋگە بولادى.

2008 جىلى وبلىستىق اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن قوستاناي ءوڭىرىنىڭ تاريحي توپونيميكاسىن زەرتتەۋ ماقساتىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، بەلگى­لى عالىم امانجول كۇزەمباي ۇلى، ولكە­تانۋ­شى عالىم قۋانىش ورمانوۆ، عالىم راۋان بايدالى باستاعان عىلىمي-زەرت­تەۋ توبى قۇرىلىپ، وبلىستىڭ بۇكىل ەلدى مەكەندەرىن ارالاپ، كونەكوز قاريا­لار­دىڭ اۋزىنان جەر-سۋ اتاۋلارىنا قا­تىس­تى كوپتەگەن دەرەكتەردى جازىپ العان. ودان كەيىن عىلىمي جۇمىس توبى رە­سەي­دىڭ شەكارالاس جاتقان قالالارىنا بارىپ، ارحيۆ مالىمەتتەرىن، ەسكى كارتالاردى تاۋىپ اكەلىپ، سالىستىرا وتىرىپ، وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ كوبىنىڭ تاريحي اتاۋلارى بولعاندىعىن راستاپ شىعاردى، دەدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ونوماستيكا جانە كورنەكى اقپاراتتار مونيتورينگى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاراسقان ناۋرىزباەۆ.

 – ءبىز ەلدى مەكەن اتاۋلارىن وزگەرتەتىن كەز كەلدى دەپ ايتامىز عوي. بىراق قازىر كوپ اۋىلداردا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى ءالى دە بولسا باسىم. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى جالپىحالىقتىق تالقىعا سالۋ ەرتەرەك. ونى باسقاشا وز­گەرتۋگە بولادى. مىسالى، كەزىندە سەمي­پالاتينسك سولاي وزگەردى عوي. ەلبا­سى­نىڭ ءوزى باردى دا، «سەمەي دەگەن ءسوز قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى»، – دەپ، شارۋانى ءبىر-اق كۇندە تىندىردى. ال قازىرگىدەي كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا سالاتىن بولساق، ۇتىلامىز. 2017 جىلى قوستاناي اۋدانىن­داعى داۆىدەنوۆكا اۋىلىنىڭ اتاۋىن اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ ەڭبەك دەپ وزگەرت­تىك. كىشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ اتىن وزگەرتەمىز دەپ ءۇش ساعات وتىردىق. تۇرعىندار قارسىلىق ءبىل­دىرىپ، ءمىز باقپاي وتىرىپ الدى. اۋىل­دان قالاعا الدەقاشان كوشىپ كەتكەن كارى كەمپىرلەرگە دەيىن كەلدى. نەگىزى، جيىنعا وسى اۋىلدا رەسمي تىركەلگەن ادامدار عانا قاتىسۋى كەرەك. ءسوز سويلەگەندەردىڭ كوبىنىڭ كوشىپ كەتكەن ادامدار ەكەنىن كەيىن بىلدىك. مەن ەكى رەت شىعىپ سويلەدىم. ارتتا وتىرعاندار شۋلاپ سويلەتكىزبەي، پولي­تسيا كەلىپ تار­تىپكە شاقىرىپ، اقى­رى داۋىسقا سالىپ، ازعانتاي عانا باسىم­دىقپەن ەڭ­بەك دەپ وزگەرتتىك. ەندى ءاربىر ەلدى مەكەن­­دى وسىنداي جولمەن وزگەرتسەك، وعان ءبىز­­دىڭ ءومىرىمىز جەتپەيدى، – دەدى ا.كۇزەمباي ۇلى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋا­قىتتا جەر اتتارىن وزگەرتۋدىڭ جاڭا ەرە­جەسىن ەنگىزۋ كەرەك. ول ەرەجە بويىنشا ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمى ارقىلى عانا وزگەرۋى كەرەك. تۇرعىنداردى جيناپ، ولاردىڭ پىكىرىمەن ساناسۋدىڭ كەرەگى جوق. تۇرعىندار جيىنىنىڭ پايداسىنان زيانى كوپ. ءبىر اۋىلدا ۇيىپ وتىرعان جۇرت مۇنداي جيىننان كەيىن ەكىگە ءبولىنىپ كەتەدى ەكەن. 

ونوماستيكا ماسەلەسىمەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى عالىم­نىڭ بۇل ۇسىنىسى قولداۋ تاپسا، قوستاناي وڭىرىندەگى سىرەسىپ تۇرعان كىرمە اتاۋ­لاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ، قۇنارلى توپى­راققا تۇسكەن سوقا ءتىسى جويىپ جىبەر­گەن قازاق اۋىلدارىنىڭ بايىرعى اتاۋ­لارى قايتا تىرىلەرى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار