– باقىت رامازانقىزى, «ەگەمەنگە» شىققان ماقالانى وقىدىڭىز با؟
– ناعاشى اپام گازەتكە ماتەريال شىققانىن ايتىپ, حابارلاستى. باسىلىمنىڭ سايتىنان تاۋىپ الىپ, وقىدىم. كوكەيىمىزدە جۇرگەن ماسەلەنى كوتەرگەن گازەت ۇجىمىنا شەكسىز ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. اكەمنىڭ اتىنا كوشە بەرۋ ىسىنە Egemen Qazaqstan-نىڭ ارالاسۋى سونۋگە اينالعان ءۇمىت وتىن قايتا تۇتاتقانداي بولدى.
– رامازان اعا ۇيدە قانداي اكە, قانداي وتاعاسى بولدى؟
اتامىز ايىپ پەن اجەمىز ءجاميلانىڭ پەشەنەسىنە جەتى پەرزەنت جازىلعان ەكەن. الايدا سونىڭ سوڭعى ەكەۋى عانا ەر جەتىپ, قاتارعا قوسىلىپتى. ولار – اكەم رامازان مەن ءىنىسى قايىرگەلدى. وڭگەسى كىشكەنتاي كۇندەرىندە-اق شەتىنەپ كەتكەن. اكەم دە ءالجۋاز بولىپ تۋىپتى. ءبارى ودان ءۇمىتىن ءۇزىپ, كيىزگە وراپ, بوساعاعا اپارىپ قويادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەندە, كيىز جىبىرلاپ, قوزعالا باستايدى. ۇيدە وتىرعان اعايىن «مىنا بالا ءجۇز جاسايدى» دەپ قۋانىپ, ءسۇيىنشى سۇراسادى. سوندا اتامىز ايىپ «وسى ۇلدى جەتى جاسقا جەتكىزسە دە رازىمىن» دەپتى. اكەمىز جەتىگە تولعانىمەن, اتامىز ۇلىنىڭ ودان كەيىنگى قىزىعان كورە الماي ومىردەن وتكەن. ۇلكەندەردىڭ قۇدايدان تىلەك تىلەردە تارىلماۋ كەرەك دەيتىنى سول ەكەن عوي. اكەم 65 جاسىندا قايتىس بولدى. ال سوڭىندا قالدىرعان ادەبي مۇراسى ءالى ەلىمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. دەمەك, اكەم تۋعاندا سۇيىنشىلەگەن اعا-اپالاردىڭ ء«جۇز جاسايدى» دەگەنى ءدال كەلگەن ءتارىزدى. ول اتامىز ايىپتىڭ ءىنىسى تولەشتىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن.
قازاقتار «ەكى جارتى – ءبىر ءبۇتىن» دەيدى عوي. ءدال وسى ءسوز اكەم مەن شەشەمە ارناپ ايتىلعانداي. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىراتىن. شەشەم گۇلماشكەن – پاۆلودارداعى مايقايىڭنىڭ تۋماسى. ءتورت جاسىندا شەشەسى گۇلباشيرادان ايىرىلعان. 17 جاسىندا پاۆلودارداعى مەدۋچيليششەگە وقۋعا تۇسۋگە كەلەدى. جولى بولمايدى. سول جولى اكەممەن تانىسادى. ءبىر-ءبىرىن ۇناتىپ, كوپ ۇزاماي شاڭىراق كوتەرگەن. ۇيلەنگەندە اكەم 22 جاستا, شەشەم 18 جاستا بولىپتى. سودان بەرى اكەم ونىڭ جارى دا, اكەسى دە, شەشەسى دە, سىرلاس دوسى دا بولا ءبىلدى.
اكەم وتە بالاجان, مەيىرىمدى بولدى. ونىڭ قول قۋسىرىپ, بوس وتىرعان كەزىن كورگەن ەمەسپىن. جازعاندارىن ماشينكاعا باسادى, كىتاپ وقيدى, الدەنەلەردى كوشىرىپ جازادى. ايتەۋىر تىنىم تاپپايتىن. وتە ەڭبەكقور ەدى. بىزگە دە كوپ ۋاقىت بولەتىن. ءتۇرلى ويىندار ويناتادى. ەركەلىكتىڭ ءجونى سول ەكەن دەپ, ءبىز دە ونى اسا مازالاعان ەمەسپىز. ءۇي شارۋاسىنا قىرسىز بولاتىن.
– مەملەكەتتىك سىيلىقتى العانى تۋرالى حاباردى ەستىگەندە قانداي كۇيدە بولدى؟
– بۇل ونىڭ قاتتى اۋىرىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ءسۇيىنشى حاباردى ەستىگەنىمەن, سىيلىقتى الىپ ۇلگەرگەن جوق. يگىلىگىن دە كورمەدى. حاباردى اكەمە قاليحان اعا ىسقاقوۆ باستاعان توپ كەلىپ جەتكىزدى. سول جەردە وزىمىزشە اتاپ وتتىك. اكەم وتە كوڭىلدى ءجۇردى. 2003 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاپسىرۋ ءۇشىن شەشەم ەكەۋىمىزدى «دوستىق ۇيىنە» شاقىردى. قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ول كەزدە پرەمەر-مينيستر بولاتىن. سول كىسىنىڭ قولىنان اكەمنىڭ ماراپاتىن الدىق.
جالپى, مارتەبەلى سىيلىقتى العان «ابايدىڭ جۇمباعى» – وتە كۇردەلى ەڭبەك. اكەم بۇل رومانعا كوپ كۇش جۇمسادى. نەگىزى, «ابايدىڭ جۇمباعىنان» كەيىن بوگەنباي باتىر مەن ەستاي اقىن تۋرالى رومان جازۋعا ءتيىس-تۇعىن. العاشقىسىن باستاعانىمەن, اياقتالماي قالدى. ونىسى «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالاندى دا. ال ەستاي تۋرالى رومان سول جوسپار كۇيىندە قالدى. دەگەنمەن, بۇل تاقىرىپقا تىنعىلىقتى دايىندالعانىن جاقسى بىلەمىن. جالپى, ەستايدىڭ «قورلانى» ونىڭ سۇيىكتى ءانى بولاتىن. ۇيدە ۇنەمى ورىنداۋشى ەدى.
–اعانىڭ سوڭىندا كۇندەلىكتەرى قالعانىن جاقسى بىلەمىز. ولار قازىر قايدا؟
– كۇندەلىكتەرى دە, كىتاپتارى دا, قولجازبالارى دا, تۇتىنعان جەكە زاتتارى دا – مەنىڭ قولىمدا. كۇندەلىك – اركىمنىڭ ىشكى تولعانىسى. ەندەشە ونى جاريالاۋدىڭ قاجەتى شامالى دەپ ويلايمىن. دەسە دە, وندا ادەبيەت, ادەبي ورتا, ۇلت, مەملەكەت توڭىرەگىندە ايتىلعان تۇشىمدى ويلار وتە كوپ. بالكىم, مۇنداي كەسەك ويلاردى ىرىكتەپ الىپ, باسۋعا بولاتىن شىعار. جالپى كۇندەلىكتەگى جازبالارىن كەزىندە ءوزى ىرىكتەپ, «جۇلدىز» جۋرنالىنا باستىرا باستادى دا. كەيىن ءۇزىلىپ قالدى. اكەمنىڭ قولدا بار مۇراسىنىڭ بارلىعىن ءبىر مەكەمەگە وتكىزگىم كەلەدى. بىراق ارحيۆكە ەمەس. ول جەرگە تاپسىرسام, اكەمنىڭ مۇراسىن بىلايعى كوپشىلىك كورمەيدى, بىلمەيدى. سوندىقتان ءوزىنىڭ تۋعان جەرى پاۆلودارداعى س.تورايعىروۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادان رامازان توقتاروۆ اتىنداعى وقىرمان زالىن اشقان دۇرىس شىعار. ال ءبىز كۇندەلىكتەرىن, جەكە كىتاپحاناسىن, قولجازبالارىن, قىسقاسى قولدا بار مۇراسىنىڭ ءبارىن سول جەرگە تاپسىرۋعا دايىنبىز. كىتاپحانا ادامدار كوپ جينالاتىن ورىن. اكەمنىڭ مۇراسى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا تۇرسا دەيمىز.
– جازۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىندا جارىققا شىقپاعان قانداي شىعارمالار بار؟
– اكەم روماننان بولەك, پەسا دا جازعان. ۇيدەگى مۇراعاتتا ونىڭ «اقساق قۇلان» جانە «قۇسني-قورلان» دەگەن ەكى پەساسى جاتىر. بۇلاردىڭ باسپا بەتىن كورگەنىن يا كورمەگەنىن بىلمەيمىن, بىراق تەاتردا ساحنالانباعانى انىق. سوڭعىسىن پاۆلودارلىق ازاماتتار كورەرمەنگە ۇسىنباق بولعان. بىراق سودان ناتيجە شىقپادى. اپكەم گۇلنار الماتىداعى ورتالىق ارحيۆتە جۇمىس ىستەدى. اكەمىزدىڭ ءبىراز مۇراسىن جەكە قور اشىپ, سول جەرگە تاپسىرعانبىز. مەنىڭشە, جوعارىداعى ەكى پەسادان بولەك, «ابايدىڭ جۇمباعىن» دا تەاتر ساحناسىنا الىپ شىعۋعا بولاتىن سياقتى.
– جازۋشىنىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى شىقتى ما؟
– جوق. اكەم كوزى تىرىسىندە دايىنداپ جۇرەتىن. ول كۇنگە جەتە المادى. قاراپ وتىرسام, ونىڭ كىتابى سوڭعى رەت وسىدان 17 جىل بۇرىن باسىلىپ شىققان ەكەن. سودان بەرى بىردە-ءبىر كىتابى باسپا بەتىن كورمەگەن. ال وقىرماندار تاراپىنان ونىڭ كىتاپتارىنا سۇرانىس بارىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان رامازان توقتاروۆتىڭ كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى نەمەسە جەكەلەگەن كىتاپتارى قايتا باسىلىپ شىقسا دەگەن تىلەك بار. بۇعان وتاندىق باسپالار ءۇن قاتسا دەيمىز.
– كوپشىلىك جازۋشىنىڭ سوڭىندا قالعان ۇرپاعى تۋرالى بىلگىسى كەلەدى...
– ۇلكەنىمىز – گۇلنار. 1958 جىلى پاۆلودار قالاسىندا تۋعان. ءبىر جاسقا تولعاندا اكە-شەشەمىز الماتىعا قونىس اۋداردى. اعام اسقار ەكەۋىمىز وسىندا تۋدىق. اعام 1960 جىلدىڭ, مەن 1963 جىلدىڭ ءتولىمىن. گۇلنار الماتى قالاسىندا تۇرادى, زەينەتكەر. اعامنىڭ الىستاعى امەريكادا تۇرىپ جاتقانىنا جيىرما جىلدان استى. ەكى ۇلى, ءۇش نەمەرەسى بار. جىلىنا ءبىر مارتە كەلىپ كەتەدى. اقىن, ستسەناريست. اۆتورلىق كينو تۇسىرەدى. ءوزىم وسى الماتىدا تۇرامىن. ماماندىعىم – جۋرناليست. بىرقاتار رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە ەكونوميكالىق شولۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. قازىر انامدى كۇتىپ ۇيدە وتىرمىن. شەشەم سوڭعى جىلدارى قاتتى اۋىرىپ قالدى, ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. اكەمنىڭ ءىنىسى قايىرگەلدى وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن دۇنيە سالدى.
جۋرناليست بولعاندىقتان, ءوزىم دە جازعاندى, وقىعاندى جاقسى كورەمىن. تەك, قازىر بوس ۋاقىتىم مۇلدەم جوق. نەگىزى اكەم تۋرالى اياۋلى ءبىر دۇنيە جازۋدى جوسپارلاپ جۇرگەنىمە ءبىراز جىل بولدى. بۇيىرتسا, مۇنىڭ دا ءساتى تۇسەر. ءبىر وكىنىشىم بار – فرانتسۋز ادەبيەتىمەن «اۋىرعان» اكەمە ءپاريجدى كورسەتە المادىم. جالپى, اكەم قاراپايىم بولىپ كورىنگەنىمەن, تاعدىرلى, كۇردەلى تۇلعا. «ابايدىڭ جۇمباعىن» جازعان رامزايدىڭ دا ءوز «جۇمباعى» بار...
– اكەڭىز ومىردەن وتكەلى 20 جىلدان استى. پاۆلوداردان كوشە سۇراپ, باستاما كوتەردىڭىزدەر مە؟
– وسى شارۋامەن جيىرما جىلداي جۇگىردىم. شەشەم اۋىرىپ قالدى دا, سوڭعى جىلدارى جۇمىستى ءسال سايابىرسىتىپ الدىق. پاۆلودار وبلىسىن باسقارعان اكىمدەردىڭ بارىنە حات جازدىم. قازاقستان جازۋشىلار وداعى تاراپىنان قانشاما حات ۇيىمداستىرىلدى. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ بارىنەن ناتيجە بولمادى. رامازان توقتاروۆ اۋدان, اۋىل ەمەس ءدال سول پاۆلوداردىڭ ءوز باسىندا تۋعان عوي. ەندەشە نەگە وعان ءبىر كوشەنىڭ اتى بۇيىرمايدى؟! تاڭ قالامىن. كەيدە جىلاعىم كەلەدى. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن الماتى قالاسىندا اكەمنىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. ال ءوزىنىڭ تۋعان قالاسىندا ءالى جوق. سوعان قاراعاندا ءوڭىردىڭ يدەولوگياسىنا, مادەنيەتىنە جاۋاپتى ادامدار دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن سەكىلدى. ايتپەسە, رامازان توقتاروۆقا پاۆلودار وبلىسىنىڭ كەز كەلگەن اۋدان-قالاسىنان كوشە بەرسە دە ارتىق ەتپەيدى. جاقسى ادام ەڭبەگىمەن ۇزاق جاسايدى. ەرتەڭگى ۇرپاق ءبىر كوشەنى بەرمەي وتىرعان بۇگىنگى شەنەۋنىكتەردىڭ ەمەس, اكەم سەكىلدى جاقسى ادامداردىڭ ەسىمىن جاتتاپ وسەرىنە سەنەمىن.
اكەم كوپ جازدى. سونىڭ بارىندە ءوزىنىڭ ءومىرى, وسكەن ورتاسى, اينالاسى تەگىس قامتىلدى دەپ ويلايمىن. روماندارى ارقىلى ونىڭ ومىرىمەن تانىسىپ شىعۋعا بولادى. ول ەرتىس وزەنىن ەرەكشە جاقسى كورەتىن. قايتىس بولارىنان بىرنەشە اي بۇرىن «ەرتىسكە اپارىڭدار, ءبىر شومىلايىن» دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى. ەكى ەتكەن جوقپىز. شومىلۋعا جاعدايى بولمادى, ارينە. اياعىن ەرتىستىڭ سۋىنا مالىپ, ۇزاق وتىردى. جالپى, كەرەكۋگە ءجيى باراتىن. ساعىنىشىن سولاي باساتىن. ءوزى الماتىدا جۇرگەنمەن, جانى پاۆلوداردا ەدى. ونى شىعارمالارىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە اكەم بىزگە ءوزى تۋىپ-وسكەن كەرەكۋدەن توپىراق بۇيىرسا ەكەن دەگەن تىلەگىن دە ءبىلدىردى. بىراق بۇل تىلەگىن ورىنداي المادىق. باسىنا ءجيى بارىپ تۇرامىز دەگەن ويمەن كەڭسايعا جەرلەدىك. ادەتتە, تۋعان جەرىنە جەرلەۋدى تاپسىراتىندار ۇرپاعىنىڭ سول ولكەدەن تامىرى اجىراماسىن دەگەن نيەتتى ۇستانادى عوي. اكەمنىڭ تۇپكى ويىن ەندى ۇعىنىپ جاتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
