– دوسمۇحامەد كىشىبەك ۇلى, ەستەلىكتەرىڭىزدە اشارشىلىق تاقىرىبىنا ءجيى توقتالاسىز. رەداكتسيامىزعا جولداعان قىسقا حاتىڭىزدا دا تاريحىمىزدى قانمەن ايعىزداعان قيانپۇرىس كەزەڭنىڭ جانىڭىزعا سالعان جاراسىن اينالىپ وتە الماپسىز.
– راس. اشارشىلىق, تاريحىمىزدى قانمەن ايعىزدادى دەمەي, نە دەيمىز. ايتار اۋىزعا جەڭىل بولعانىمەن, حالقىمىز الاپات ازاپتى باستان كەشىردى. ونى قالاي ۇمىتامىز. الىسقا بارماي-اق, ءوز كوزىممەن كورگەن مىنا ءبىر كورىنىستى اڭگىمەلەپ بەرەيىن. مەن قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋىلىندا ءوستىم. بۇل قىستاققا 1861 جىلى رەسەيدە «باسىبايلى قۇقىعى» جويىلعاننان كەيىن, بوستاندىق العان شارۋالار كەلىپ ورنالاسقان. سۋى, تابيعي بايلىعى مول جەر بولاتىن. ولار تەز بايىپ, ۇلكەن شىركەۋ, قىزىل كىرپىشتەن كەڭ اۋرۋحانا, ءتورت كلاستىق ورىس مەكتەبىن اشتى. ودان بولەك, اۋىلىمىزدا تاتارلار, وزبەكتەر, بىرەن-ساران قازاقتار تۇردى. اۋىلدا ەكى ۇلكەن ساۋدا بازارى, بىرنەشە دۇكەن, مەشىت بولدى. كەڭەس جىلدارىندا دا ولار بۇرىنعىداي تۇرىپ جاتتى. 1932 جىلى اكەم مەنى مەكتەپكە بەردى. جاسىم جەتىدە بولسا دا, الىستاۋ «ارقا ەلىندە اشتىق باستالىپتى», دەگەن سۋىق حاباردى قۇلاعىم شالىپ قالاتىن. بىراق «اشتىق» دەگەن نە, ەل نەگە اشىعادى, ول جاعىن بىلمەيمىن. ءبىز توقپىز, توعاي تولعان قىرعاۋىل, قويان, جابايى شوشقا. داريادا – جايىن بالىق. سول جىلدىڭ قاراشاسىندا ءبىزدىڭ اۋىلعا اشتاردىڭ الدى كەلدى. كۇن سۋىق. كيىم-كەشەگى جوق, قالتىراعان كىلەڭ اش ادامدار. جەرگىلىكتى حالىق ولارعا جىلى كيىم, تاماق بەرە باستادى. بىراق كوپ ۇزاماي ولاردىڭ سانى مىڭعا جەتتى. قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتكەن وڭشەڭ ەرەسەك ادامدار. كەمپىر-شال, بالا-شاعا جوق. سويتسە, ولار جۇرە الماي, جولدا قىرىلعان ەكەن. وزدەرىن «قارساقپايلىقپىز» دەيتىن. بىرتە-بىرتە جۇرت اشىققاندارعا جاردەم بەرۋدەن قالدى. ولەردەي جالىنىپ, قولىن سوزىپ سۇرايتىنى – ءبىر تىستەم نان. سوندا ەل تاعامنىڭ ەڭ قادىرلىسى, قۇدىرەتتىسى نان ەكەنىن ءبىلدى. اركىم ەسىگىن جاۋىپ, مال-مۇلكىن كۇزەتە باستادى. مەكتەپكە اتا-اناسى بالالارىن قولىنان ۇستاپ ەرتىپ اپارىپ, ەرتىپ قايتاتىن. ويتكەنى, ەل بالادان ايىرىلىپ قالامىز با دەپ قورقاتىن. كەلگەندەردى بوس ءۇي, سارايلارعا جىلىتۋ ءۇشىن قامىس جاعىپ, سابان توسەپ ورنالاستىردى. بىراق ولار جاتپايتىن, تەك تەڭسەلىپ جۇرەتىن. ەگەر قۇلاسا, تۇرمايتىن. ۇكىمەت ادامدارى كەلگەندەرگە ۇلكەن قازانعا سۋ قايناتىپ, ۇستىنە ءبىر كەسە ۇن تاستاپ, بىلامىق جاساپ, اركىمگە ءبىر شومىشتەن قۇيىپ بەرەتىن. بىراق ونىڭ ەش قۋات-دارمەنى جوق, ىشسە دە, ىشپەسە دە ءولىپ جاتتى. تۇندە ولگەندەردى ەرتەڭگىسىن جيناپ, ارباعا تيەپ, اۋىل سىرتىنداعى دالاعا اپارىپ, ورعا كومەتىن. سوندا شيەلى ستانساسىندا «زاگوتزەرنو» مەكەمەسى بولاتىن. وندا بيداي, كۇرىش, ارپا ساقتالاتىن. سول بيدايدى ۇرلاماسىن دەپ, ۋلاندىرعانىن ەستىگەنبىز. ويتكەنى, بۇل كەلەر جىلى ەگۋگە تۇقىمدىق دەپ قاتاڭ قورعالدى.
– ءسىز اڭگىمەلەپ وتىرعان ەستەلىكتەر شىنىندا دا الاپات ناۋبەتتىڭ قازاق حالقىنا سالعان قاسىرەتتى تاڭباسىن كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي بولدى. ول بەيباقتاردىڭ ودان كەيىنگى ءومىرى قالاي ءوربىدى؟
– 1933 جىلى سۇراپىل اشتىق بۇدان ءارى سوزىلدى. سول 1932-1933 جىلدارى كوپ ادام اشتان قىرىلدى. اشتىققا سەبەپ بولعان – تابيعي كوشپەلى ءومىر سۇرگەن ەلدى وتىرىقشى ەتىپ قاۋىمداستىرۋ ەدى. كولحوزداستىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ مالىن تارتىپ العان بولاتىن. بۇل – مالى باردا قازاقتار وتىرىقشى بولمايدى, كوشە بەرەدى دەگەن شولاق ساياساتتىڭ سالدارى. مالمەن كۇن كورگەن ەل مالسىز قالعان سوڭ, جاپپاي اشتىققا ۇشىرادى. بۇل – ءبىرىنشى تراگەديا.
ارقادا تارتىپ الىنعان ءجۇز مىڭداعان ءتورت ت ۇلىك مال جەمسىز, ءشوپسىز قالىپ, قىرىلدى. العاشقىدا كوبىن ەتكە سويعانمەن, ونى ساقتايتىن ورىن بولماي, تەككە ءشىرىدى. سودان بۇزىلعان مال ەتىن جيناپ, اۋرۋ تاراماسىن دەپ ۇستىنە بەنزين قۇيىپ, ورتەپ جاتتى. بۇل – ەكىنشى تراگەديا. ادام باسىنا كەلمەسىن! كەڭەس جىلدارىندا قازاق ەلىندە ەكى رەت اشتىق بولدى. ءبىرىنشىسى, 1921 جىلى. ول تابيعي جاعدايدان ەدى. قىس ايىندا جاڭبىر جاۋىپ, ارتىنشا قاتتى سۋىق بولىپ, بۇكىل دالا اق قار, كوك مۇزعا اينالىپ, مۇز استىندا قالعان ءشوپتى مال تەۋىپ جەي الماي, قىرىلدى. ونى ەل «جۇت» دەپ اتادى. ەكىنشىسى, 1932-1933 جىلدارداعى قولدان جاسالعان اشتىق. ونى «اشارشىلىق» دەپ اتادى. بۇل – ەڭ اۋىرى ەدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشاتۇياق قالماسىن!» دەگەن سوقىر ساياساتتىڭ سۇمدىق ناتيجەسى. ءولىمنىڭ ءبارى جامان, ەڭ اۋىرى, ءسىرا, اشتان ءولۋ دەيتىن ەل. كەڭەس وكىمەتى قىرعا ەكسپەديتسيا شىعارىپ, ايدالادا سۇيەنەرى جوق, تەنتىرەپ, ءتىرى قالعان بالالاردى جيناپ, بالالار ءۇيىن اشتى. سول بالالار ءۇيىنىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كەنتتە قۇرىلدى, سودان بىزدە ەڭ العاش جەتىجىلدىق قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەي باستادى. كەنتتەگى قازاق بالالارىن ورىس مەكتەبىنەن سول قازاق مەكتەبىنە كوشىردى. سولاردىڭ ءبىرى مەن بولدىم. جەتىمدەردەن وتان قورعايتىن پاتريوتتار ءوسىپ شىقتى, قوعامعا ەڭبەك ەتىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوستى. كەنت ماڭىندا «بيداي كول» دەگەن قوعالى شالقار كول بولاتىن. اۋلانباعان سوڭ ءىشى بالىققا سىيماي جاتىر ەكەن. ونى ۇستاپ بەرسە, اشتار امان قالار ەدى. ول ەشكىمنىڭ ويىنا دا كەلمەپتى. 1934 جىلى توقتىق كەزى باستالىپ, اشتان امان قالعاندار ءىسىپ-كەۋىپ كەتتى. ولارعا ەم − بالىق مايى ەكەن. سول بالىقتاردى قازانعا قايناتىپ, مايىن قالقىپ ءىشىپ, ەتىن جەپ, قينالعاندار امان قالدى. مىنە, بۇل اشتىقتىڭ تاعى ءبىر اۋىر سالدارى. جەرگىلىكتى باستىقتار سونى دا بىلمەدى. سۇراپىل اشتىقتىڭ سەبەبىن اشىپ, ستالينگە حات جازعان تۇرار رىسقۇلوۆ ەدى. ول رسفسر حالىق كوميسسارياتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولاتىن. جاعدايدى ءبىلۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن پويىزبەن اقتوبەگە جەتىپ, ودان ماشينامەن قىزىلورداعا دەيىن ءجۇرىپ, جولدا كورگەن سۇمدىقتارىن جازعان. وندا ول ادام ولىكتەرىنەن باسقا بىردە-ءبىر يت, نە مىسىق كورمەگەنىن بايانداعان. ارينە, بۇل اشىق پىكىر ستالينگە ۇنامايدى. كوپ ۇزاماي تۇرار رىسقۇلوۆ «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتالدى. بۇل – تاعى ءبىر تراگەديا. بۇگىنگى كۇندى باعالاۋ ءۇشىن وتكەندى بىلگەن ءجون. كەشەگى قازاق عىلىمىنىڭ ساردارى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋعان قارىنداسى دا بالا-شاعاسىمەن اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولعانىن جاقسى بىلەمىز.
– اشارشىلىق قازاقتىڭ رۋحاني داستۇرىنە قالاي اسەر ەتتى؟
– اشىعىن ايتقاندا, حالقىمىز اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان ءوزىنىڭ رۋحاني داستۇرلەرىنەن, دامۋ جولىنان تايىپ كەتتى. 1928 جىلدان باستاپ ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ باستالعاننان كەيىن كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ نەگىزىندە زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ بەلەڭ الدى. «باي-قۇلاقتاردى جويۋ» دەگەن ساياسات پايدا بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جاپپاي تارتىپ الۋ, مال شارۋاشىلىعىن كۇيرەتۋ, قۋعىن-سۇرگىن ءبارى قاتار ءجۇردى. 1937 جىلى شىلدەدە «سوتسياليستىك مەنشىكتى قورعاۋ» دەپ اتالعان قيسىنسىز زاڭ شىعىپ, قانشاما ازامات تۇرمەگە توعىتىلدى. اۋقاتتى شارۋالاردى تاپ رەتىندە جويۋ دەپ ايدار تاعىلعان ءبىر عانا ناۋقاندا 200 مىڭ ادام جەر اۋدارىلىپ, تالايى سوتتالدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقتى تەك دەموكراتيالىق ەمەس, الەۋمەتتىك, ساياسي, رۋحاني تۇرعىدان دا جانشىدى. ەڭسەسىن ەزدى. ساياسي قاسىرەت دەيتىنىمىز, قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولام دەگەن ارمانىنان قول ءۇزدى. الاشورداشىلار وسى ارماننىڭ ەڭ سوڭعى ۇمتىلۋشىلارى بولدى. بۇل تاقىرىپتى وسىنداي كەڭ اۋقىمدا قاراستىرۋىمىز كەرەك. ءبىز تەك قانا «قازاق حالقى جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدى», «اشتىق بولماسا ءبارى بۇلاي بولمايتىن ەدى» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەرمەن شەكتەلىپ قالماي, وسىناۋ قاسىرەتتى جىلدار ۇلتتىق تامىرىمىزدان اجىراتىپ, دىلىمىزدەن جاڭىلدىرا جازداعانىن تۇيسىنسەك يگى. مىنە, اشارشىلىققا وسىلاي باعا بەرۋىمىز كەرەك. قايماقتارىمىزدى قالقىپ الدى, بارىمىزدى تارتىپ الدى. الاشوردانىڭ قايراتكەرلەرىن ايتپاعاندا, قانشاما يماندى تۇلعالارىمىز, رۋحاني كوسەمدەرىمىز بولعان زەردەسى تەرەڭ زيالىلارىمىز جازىقسىزدان جان كەشتى. ءوزىنىڭ تۋعان بالاسىن سۋعا لاقتىرىپ, ادام ەتىن جەۋگە دەيىن بارعان دەرەكتەر بولدى. قازاققا تونگەن اشارشىلىق – ەشبىر ادامزاتتىڭ باسىنا تىلەمەيتىن جان تۇرشىگەرلىك, عاسىر قاسىرەتى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ونىڭ رۋحاني سالدارلارى بۇگىنگە دەيىن اعا ۇرپاقتىڭ ساناسىنداعى ۇرەيلەنە ەسكە الاتىن ەڭ سۇرىقسىز سۋرەتكە اينالدى. قازاقتى ءداستۇرلى جولدان تايدىرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كورىنىسى – وسى اشتىق.
– سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان ۇستازسىز. بۇگىنگى ۇرپاق باباسىنىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتىڭ سالماعىن سەزىنە الدى ما؟
– تولىق سەزىنە الدى, جاستارىمىز اشارشىلىق قاسىرەتىن تۇگەل تۇيسىنە الدى دەپ ايتا المايمىز. وتكەنىنە ءۇڭىلىپ, تاريحتان ساباق الىپ جۇرگەن جاس بۋىن بار. بۇل تۋرالى تەرەڭ ويعا بارا المايتىن بالالارىمىز دا ءوسىپ كەلەدى. بۇل ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا دا بولماس. بالكىم, ۇرپاق ساناسىنا تاريحي جادى قالىپتاستىرا الماعان ءوزىمىز شىعارمىز؟ ويتكەنى ولار مۇنداي زوبالاڭدى كوزىمەن كورگەن جوق. قۇداي, ەندىگارى كورسەتپەسىن! ولار تاريحىن جازىلعان كىتاپتاردان, قيلى زاماندارعا ساپار شەكتىرەتىن كينوكارتينالاردان, ادەبي تۋىندىلاردان تانىپ ءبىلىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ ولارعا ۇسىناتىن مۇنداي قورىمىز جەتكىلىكتى مە, وسىعان كوڭىل بولگەنىمىز ابزال. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا: «تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك. بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلگەنى ءجون. ءبىز بۇل كۇردەلى ماسەلەگە ۇستامدىلىقپەن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز قاجەت. جالپى, تاريحي زەرتتەۋلەردى ۇرانشىلدىق پەن داڭعازاسىز, تازا عىلىمي ۇستانىممەن جۇرگىزگەن دۇرىس» دەپ, ءبىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان بولاتىن. پرەزيدەنت ايتقانداي, تاۋەلسىزدىك قۇندىلىعى جادىنا ءبىرجولا شەگەلەنىپ, ماڭگى ساقتالۋى ءۇشىن وسكەلەڭ ۇرپاق ونىڭ قادىرىن ءبىلۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, تاريحىن تانىعان ۇرپاق قانا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن بىلەدى.
بىلتىردان بەرى الەمدى كوروناۆيرۋس دەيتىن ىندەت شارپىدى. اقپارات قۇرالدارى ساعات سايىن ىندەتتەن ساقتان, ۇيدە وتىر دەپ ايتاتىن بولدى. ەگەر اباي بۇگىن ءتىرى بولسا, ەڭبەكتەنىڭدەر, ەگىنىڭدى كۇت, مالعا قارا, تاعام دايىندا, ءبىلىمىڭدى كوتەر دەگەن بولار ەدى. ىندەتتەن ساقتان دەگەن ءسوز ەڭبەك ەتپەي, ۇيدە تىعىلىپ وتىر دەگەن ءسوز ەمەس. قاجىرلى ەڭبەك تە, ويىن-ساۋىق تا, بىلىمگە ۇمتىلىپ, دەمالىپ, دەنساۋلىقتى ساقتاۋ دا – ءبارى بىزگە كەرەك. ابايدى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. سول زاماننىڭ وزىندە دانىشپان «عىلىم ىزدەپ, ونەر تاپ» دەدى. وسى ءسوزدىڭ ءباسى ءالى دە بيىك, ءالى دە وزەكتى. ادامدى ادام ەتكەن ەڭبەك. ەڭبەك قىلعان ادام اش قالمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
