اباي • 16 ءساۋىر، 2021

ساندىقتان جيناققا دەيىن...

309 رەت كورسەتىلدى

وتارشىلدىقتىڭ ەزگىسىنەن ەسەڭگىرەگەنىمىز سونشا، كەنەسارىنىڭ باسى عانا ەمەس، ابايدىڭ جەكە جازبالارى ساقتالعان ساندىققا دا يە بولا الماي قالىپپىز-اۋ. ابايدىڭ ءۇيىن تىنتكەندە «ىشىندە نە سايتان بار؟» دەپ، ومبىعا اكەتكەن جەرىنەن قايتارىلماعانى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە دە جازىلدى. سول قالپى سول جەردە قالدى ما، بوسقىندارمەن بىرگە شەتەل استى ما، ورتەنىپ كۇلگە اينالدى ما، بەلگىسىز ەكەنى ايتىلدى. نە بولسا دا ابايدىڭ شەشىلمەگەن ءبىر جۇمباعى سول ساندىقتا كەتكەندەي كورىنەدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا شىققان اباي شىعارمالارىنىڭ ۇشتومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعىن قولىمىزعا ۇستاعان بەتتە، كەيىنگى كەزدەرى قۇلاعىمىز شالعان وسى اڭگىمە بىردەن ويىمىزعا ورالدى. «ابايتانۋشى زارقىن تايشىباي ايتىپ جۇرگەن بۇل ساندىق ىزدەۋگە تۇراتىن ءۇمىت بار دۇنيە مە؟ وسىنىڭ باسىن اشىپ بەرسەڭىز، بەك جاقسى بولار ەدى» دەگەن سۇراعىمىزعا جيناقتى شىعارۋشى توپ جەتەكشىسى، ادەبيەتتانۋشى عالىم كەنجەحان ماتىجانوۆ: «بۇل باسى اشىق ماسەلە، ارينە ىزدەۋگە تۇراتىن اسىل مۇرامىزدىڭ بىرەۋى. اباي تاعدىرىنا قاتىستى ءالى دە ىزدەيتىن دۇنيەمىز وتە كوپ. ابايدىڭ كورگەن سوققىسى ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى باسىنان ۇرىپ ەسەڭگىرەتكەندەي ەڭ بۇرالاڭى كوپ جولدىڭ ءبىرى بولعانىنا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوزىمىز جەتىپ وتىر. ابايدىڭ ءوز ءومىرى دە، شىعارماشىلىق عۇمىربايانى دا تالاي شىرعالاڭعا تۇسكەن. ونى بۇرىنعىداي ءوز ورتاسىنان كورۋ از، وتارشىلدىقتان دا كورۋ كەرەك. پاتشا وكىمەتىنىڭ تۇسىنداعى ابايدىڭ ءۇيىن ءتىنتۋدى ايتپاعاندا، كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندەگى تونالعان دۇنيەسى ورنى تولماس وراسان زور شىعىن دەۋگە بولادى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ون ءبىرىنشى جيناق

– ساندىق دەگەنىمىز كادىمگى ساندىق پا، الدە سيمۆولدىق تۇردە ايتىلعان نار­­­سە مە؟

– ساندىق ەكەنى سەنىمدىرەك. بىراق قا­لاي بولعاندا دا ابايدىڭ ءۇيىن تىنتكەنى راس. ساندىق قانا ەمەس، باسقا مۇرالاردى دا الىپ كەتكەن. سوندىقتان ابايدىڭ قول­­جازباسى بىزگە جەتە العان جوق. اباي سول كەزدە مىرزاقاماقتا ايلاپ وتىرعان.

– ءيا، ول جاعىن ءارى قاراي قازبالا­ما­­ساق تا بەلگىلى. باستىسى، ابايدىڭ قول­­­جاز­با­لا­رى ەكى داۋىردە دە قياناتقا ۇشى­­راعانى انىق. جالپى، وسىلاي تىر­نەك­تەپ جيناعان دۇنيەلەر تولىق جي­ناق رەتىندە وسىمەن نەشىنشى رەت جا­رىق كورىپ وتىر؟

– 1909 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگتە كاكىتاي مەن تۇراعۇلدار جيناپ، ءاليحان بوكەيحاننىڭ كومەگىمەن شىعارعان العاشقى كىتابىن ەسەپكە الساق، مىنا جيناققا دەيىن تولىق جيناق رەتىندە ون مارتە جارىق كورگەن. سوندا مىناۋ ون ءبىرىنشىسى بولادى.

– ءبىز تولىق جيناقتى عانا ايتىپ وتىر­مىز. تولىق جيناق كەيدە تۇپ­نۇ­س­­قانىڭ دا ورنىنا جۇرسە كەرەك. عا­لىم­دار: «پالەنىنشى تولىق جيناعىنان ال­دىق» دەپ جاتادى. اكادەميالىق دەپ وتىر­عانداعى مۇنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟

– الەمدىك وركەنيەتتە اكادەميالىق جيناق – قالىپتاسقان ۇعىم.بۇنىڭ تولىق جيناقتان ەرەكشەلىگى – عىلىمي تەكستولوگيالىق تالداۋ جاساي وتىرىپ، سۋرەتكەردىڭ بارلىق مۇراسىن ىشىنە كىرگىزىپ، عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرگەن جيناقتى اكادەميالىق جيناق نەمەسە عىلىمي جيناق دەيمىز. ابايدىڭ ون ءبىرىنشى اكادەميالىق تولىق جيناعى وسىنداي تالاپ بويىنشا شىقتى.

– بۇعان دەيىن دە تالاي تالقىدان ءوتتى. « ۇلى­لاردان قالعان ءسوز بار ما؟» دە­­­گەن دە سۇراق تۋادى. جاڭالىعى بار دەپ سەنە­مىز بە؟

– ارينە، بار. ءبىرىنشى جاڭالىعى – ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن شىققان جي­ناق­تارى قايتادان تەكستولوگيالىق زەرتتەۋدەن ءوتتى. اباي شىعارمالارىنىڭ قولجازباسى دەگەن اتپەن بەلگىلەنگەن وننان استام قولجازبا جيناقتالعان. سونىڭ ىشىندە ابايدىڭ ءوزىنىڭ ءتول مۇراسى دەپ اتالاتىن قولجازبالار دا بار. ول ءبىرىنشى جارتىسى دەيىك. ال ەكىنشى جارتىسى 1909 جىلعى جيناقتان كەيىن سودان كوشىرىلگەن قولجازبالار. 1909 جىلدان بەرى شىققان جيناقتاردىڭ ىشىندەگى 4-5 جيناققا مۇحتار اۋەزوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن. سوندىقتان سول ماتىندەردىڭ ءبارىن سالىستىرا وتىرىپ، تەكستولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالدى. ەكىنشى جاڭالىعى – ابايدىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارى جيناقتالىپ ەنگىزىلدى. ءۇشىنشىسى، ون ەكى قولجازبانىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى جاسالدى. 1909 جىلعى جيناقتىڭ فاكسيميلەلىك كوشىرمەسىمەن قوسا، ونىڭ قازىرگى كيريلل قارپىمەن بەرىلگەن نۇس­قا­سى تۇگەل سالىستىرىلىپ بەرىلدى. اباي­دىڭ ماعاۋياعا، اقىلبايعا، سەنات­قا جازعان حاتتارى، «قازاقتىڭ قايدان شىق­قانى تۋرالى بىرەر ءسوز» دەپ اتالاتىن شىعارماسى ءۇشىنشى تومعا جيناقتالدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، ابايدىڭ شى­عار­ماشىلىعىندا كوپ كەزدەسەتىن اراب، پارسى سوزدەرى دە ساراپتالدى. اباي اراب، پارسى تىلدەرىمەن قوسا، سول كەزدە ورتاق تۇركى ءتىلى بولعان شاعاتاي ءتىلىن دە جەتىك بىلگەن. سوندىقتان قاراسوز­د­ەرى اراب سوزدەرىمەن ارالاسىپ كەلىپ وتى­رادى. سونىڭ ىشىندەگى وتىز سە­گىزىنشى ءسوز «كىتابي تاستيق» دەپ اتا­لىپ جۇرگەن شىعارماسىن تورەالى قى­دىر قايتادان سالىستىرىپ، اۋدارماسىمەن بەرىپ ءجۇر. سوڭعى رەت 1999 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنىڭ قار­ساڭىندا شىققان. قازىرگى جيناق سونداي ىزدەنىستەردىڭ نەگىزىندە تولىق­تى­رىلىپ، قۇرىلىمى جاڭارىپ وتىر دەۋگە بولادى. وسىلاي ءار جەردەن شىققان اباي شى­عار­ماشىلىعىنا قاتىستى جاڭا­لىق­تاردى جيناستىرىپ، سالىستىرىپ، ەنگىزدىك.

– ابايدىڭ ولەڭ­دەرى مەن قاراسوز­دە­رىنە قانشاما عۇلاما باس قا­­تىر­عان، ءار ارپىنە دەيىن تۇگەن­دە­گەن. ولار دا تالاي تالاسقان، ال سىز­دەر قا­لاي تا­لاس­تىڭىزدار؟ اكادە­ميا­لىق جي­­ناق­تى دايىنداعاندا اۋىز­بىر­شىلىك بول­دى ما؟

 – يدەيا بىرلىگى بولدى. شاما جەتكەن­شە بارلىق ابايتانۋشى اتسالىستى. بىراق اباي شىعارمالارىن دايىنداۋ قاي كەزەڭدە دە وڭاي بولماعان. ماسەلەن، بىزدە ابايدىڭ ءوزى جازعان قولجازبا قالعان جوق. مۇرسەيىتتىڭ كوشىرگەن ءۇش كو­شىر­مە­سى بار. بارلىعىن سالىستىرعان كەزدە ءار جيناق پەن ءار قولجازبانىڭ اراسىندا اركەلكىلىك شىعادى. پىكىرتالاس وتە كوپ بولدى. ءاربىر ولەڭنىڭ ءبىر جولىن وقىعان سايىن سۇراق قويىلىپ وتىرادى.

– نەگىزگى تالاس قاشاننان اباي شى­عار­­ما­لارىنىڭ تەكستولوگياسىنا باي­لا­­نىس­تى جۇرەدى عوي. وسىعان قاتىستى مى­سال ايتا الاسىز با؟

– مىسالى، بىزگە بەلگىلى كەيبىر ولەڭ­دە­رىنىڭ ءوزىن ءارتۇرلى جاريالاپ جۇر­گەن جاعدايلار بار. «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا، مەن ءبىر جۇمباق اداممىن، ونى دا ويلا» دەگەندەگى ءسوز باسى «جۇرەگىمنىڭ» دەپ جاتتالىپ قالعان. ال قولجازبالاردا «جۇرەگىڭنىڭ» دەپ بەرىلگەن. بۇل كۇندە ايتىلىپ، كۇندە جاتتالىپ جۇرگەن ولەڭىنەن الىنىپ وتىر. ال باسقا ولەڭدەرىندە ءارتۇرلى ايتىلاتىن سوزدەر بىرەۋ-ەكەۋ ەمەس. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەكى ءتۇرلى جازعان. بىرىنشىسىندە «جۇرەگىم» دەپ، ەكىن­شىسىندە «جۇرەگىڭ» دەپ جازىپتى. سونداي-اق «جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى» دەپ تە، «ساۋىتى» دەپ تە ءجۇر. ءبىز «سۋاتى» دە­گ­ەنگە توقتالدىق.

 

بۇل دا سوڭعى نۇسقا ەمەس

– وسى ارادا ابايتانۋشى عۇلا­ما­­لار­­دىڭ كوزىن كورگەن عالىم مەكەمتاس مىر­زاح­مەت ۇلىن اڭگىمەگە ارالاس­تىر­­عىم كەلىپ وتىر. توقسانعا كەلگەن جا­س­ىنا قارا­ماستان وسى ۇشتوم­دىق­تىڭ شىعۋىنا باس-كوز بولعان عالىم. مەكەمتاس اعا، اكا­دە­ميالىق جيناق­قا كوڭىلىڭىز تولدى ما؟ بۇرىن قالاي شى­عۋشى ەدى؟ قازىر­گى­لەر قالاي شى­عا­رادى ەكەن؟

– بۇرىن ازداپ «ديكتوۆكا» بولاتىن، ال قازىر دەموكراتيالىق تۇردە جۇمىس ىستە­دىك.

– «ديكتوۆكا» دەگەنىڭىز قالاي؟

– ۇلكەن كىسىلەر بۇرمالاپ جىبەرەدى. ايتقانىنان قايتپايدى. ال قازىر ويىن ەركىن ايتادى. سانامىزعا قوندىرۋعا بولاتىن نارسەلەردى قابىلداپ وتىردىق. ماسەلەن، ابايدىڭ ولەڭىندە «اقىل مەن قاۋاس بارلىعىن» دەگەن جول بار. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ايتۋىمەن «اقىل مە­ن قاۋاس» دەپ وسىلاي ءۇش ءسوز بولىپ جا­زىل­عان. قيسىنعا كەلمەيدى. قاۋاس دەپ اللا تاعالانى دا ايتادى. «اقىلىڭمەن اللانى تاني المايسىڭ، جۇرەكپەن سەزە­سىڭ» دەگەن سوپىلىق ءپالساپا تۇر مۇ­نىڭ ار جاعىندا. مىنە، سولاي «اقىلمەن» دەگەنى بىرىگىپ جازىلۋى كەرەك. بۇرىنعى باسىلىمىندا ۇستەمدىك جا­ساپ كەتىپ ەسكىشە بەردىك. بۇل جولى جا­ڭاشا بەردىك.

– جاس عالىمدار قالاي ەكەن، اعا؟

– جاس عالىمدار ءالى قاناتتانباعان عوي. تەكستولوگيا ارتتا قالعان. ەندى قا­ل­ىپ­تاسىپ كەلە جاتقان عىلىم. بىلە-بىلسە­ڭىز بىزدەگى تەكستولوگيا اباي ار­قى­­لى قالىپتاسىپ جاتىر. ءوز باسىم ابايدىڭ شىعارماشىلىعىنا ەرتە ارالاستىم. ءبىرىنشى رەت وسىنىڭ تولىق بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن جاسادىم. جاساپ قانا قويعانىم جوق، تولىق وقىپ شىقتىم. ءسويتىپ «بايىپ» العان جاعدايىم بار، بىلگەنىمشە اقىلىمدى ايتتىم. بۇل جولعىسى تۇراقتانعان كا­نون­دىق ماتىنگە باعىتتالدى. كەلەسى ۇر­پاق دالەل تاپسا، وزگەرىس ەنگىزۋى مۇمكىن، دالەل بولماسا، وسى بويى تۇرادى.

 – مەكەمتاس اعا، وسى سوڭعى نۇسقا بولۋى مۇمكىن بە؟

– جوق، ءويتىپ ايتا المايمىن. ويتكەنى زامان وزگەرگەن سايىن، ابايعا كوزقاراس تا وزگەرە باستايدى. ەندىگى كەلەتىن ما­مان­­داردىڭ شىعىس تاقىرىبىنا دايار­لى­عى بولۋ كەرەك. ەگەر ولاي بولسا، وزگە­رىس بولۋى مۇمكىن.

– ابايدىڭ ءوزىنىڭ قولجازباسى جوق­قا ءتان ەمەس پە؟

– اناۋ ەكى بەت، قازاقتىڭ قايدان شىق­قا­نى تۋرالىسى عانا ساقتالعان، قالعانى جوق. حاتتارى بار. ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازعاندارى ساقتالسا، ءبۇيتىپ اۋرە بولماس ەدىك. مۇندا اۋەزوۆتىڭ ءرولى وتە ۇلكەن. كەيىن اۋەزوۆتەگى بيلىكتى ءسابيت مۇقانوۆ الىپ كەتتى. ءسويتىپ ابايدىڭ قولجازباسى ءبىر ىزگە تۇسپەي كەتتى.

– اعا، بۇل اڭگىمەنى بەكەر ايتىپ وتىر­عا­ن جوقپىز. اباي شىعارمالارىنىڭ ەندىگى تاعدىرى كىمنىڭ قولىندا بولادى دەگەن الاڭداۋشىلىق ءبىزدىڭ دە، ءسىز­دىڭ دە ويىڭىزدا بار. ەندى ابايدىڭ تەكس­تو­­لو­گياسىنا قاتىستى بەلسەنىپ جۇ­مىس ىستەگەن عالىم ءتورالى قىدىردى تىڭدايىق.

ەندىگى تاعدىرى كىمدەردىڭ قولىندا؟

– ابايدىڭ شىعارمالارىن ءار شى­­عار­عان سايىن تالاي دۇنيە ەسكە ءتۇ­سىپ وتىرادى. تالاي دۇنيەنى تۇزەپ تە كەلە جاتىرمىز. كەشەگى اۋەزوۆتەن باس­تاپ ءبىرشاما عۇلامالارىمىز دا تۇزەدى. ولاردىڭ ورنىنا كەلىپ، سىزدەر دە تۇزەپ جا­تىرسىزدار. وسىنىڭ ءمانىن ءتۇسىن­دى­رىپ بەرىڭىزشى؟

– اكادەميالىق جيناقتىڭ نەگىزگى وبەكتىسى قولجازبالار بولدى. عىلىمعا بەلگىلى جانە بەلگىسىز قولجازبالاردى جي­ناق­تاعانداي بولدىق، ونىڭ ءبارى قازىر ينستيتۋتتىڭ قورىندا تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جيناقتاردا مۇرسەيىتتىڭ قول­جاز­بالارىنا سۇيەنگەن. ال ينس­تيتۋتتىڭ باسشىلىعى وسى جوبانى قول­­عا العان كۇننەن باستاپ جان-جاقتان قول­­­جازبالار جيناقتالدى. البەتتە، ابا­ي­­­دىڭ ءوزىنىڭ قولجازباسى جوق، بىراق اباي شىعارمالارىنىڭ قولجازبالارى ارىسى 1897 جىلعا بارادى ەكەن. سول جىلى كنياز كۋداشەۆ دەگەن كىسى اباي­دىڭ ون بەس شاقتى ولەڭىن كوشىرگەن. سونىمەن قاتار حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن دە جيناعان. 1897 جىلى سادۋاقاس شورمانوۆ دەگەن اتاقتى قوعام قايراتكەرى، قولجازباتانۋشى ابايدىڭ قولجازباسى مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جيناپ، باستىرۋ ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگكە بارعان. سول ۋاقىتتا اتاقتى تۇركولوگ، پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مەليورانسكيدىڭ قولىنا تۇسەدى. شورمانوۆ سىرقاتتانىپ، قايتىپ كەتەدى. قولجازبا مەليورانسكيدىڭ قو­لىندا قالادى. قازىرگى ۋاقىتتا سالتى­كوۆ-ششەدرين اتىنداعى رەسەي ۇلتتىق كىتاپ­حاناسىندا اتاقتى تۇركولوگ سماي­لو­ۆيچ قورىندا تۇر ەكەن. ءبىز بۇنى دا پايدالاندىق. ودان كەيىن حرونولوگيالىق تۇرعىدان كەلەتىن بولساق، 1897 جىلى كۋداشەۆ پەن شورمانوۆ قولجازباسى، 1906 جىلى مەكايلعا ارناپ كوشىرىلگەن قولجازبا، 1907 جىلى تاعى ءبىر رەت كو­شىرىلگەن، 1910 جىلى قوجان ۇلى دەگەن بى­رەۋگە ارناپ كوشىرگەن. بۇل مۇرسەيىتتىڭ كوشىرگەندەرى. سوسىن 1913-1914 جىلداردا دا تولەۋ تۇگەلباي ۇلى دەگەننىڭ، احات شاكارىم ۇلىنىڭ، تۇراعۇلدىڭ، شەريازداننىڭ جانە ەسىمدەرى بەلگىسىز تاعى ەكى ادامنىڭ كوشىرگەن قولجازباسى بار. جوعارىدا ايتقانداي، بارلىعى ون ەكى قولجازبا قارالدى. 1912 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپەسى كەلدى. بۇرىنعى قادىم جازۋدى بۇكىل تۇركى حالقى تۇسىنە بەرەتىن. ابايدىڭ 1866 جىلى ءىنىسى قاليوللاعا جازعان حاتى قا­دىمشا ەدى. ودان كەيىنگى كوشىرمەلەرگە جا­ديدشە سوزدەر ارالاسا باستادى. مۇر­سەيىت­تىڭ قولجازبالارى قادىم ۇلگى­سىندە جازىلعان بولسا، كەيىنگىلەرىندە بايتۇرسىن ۇلى الىپپەسىنىڭ ىقپالى بار. ءبىز بىلەتىن «قارتايدىق، قايعى ويلادىق، ۇيقى سەرگەك» دەگەن جول بار. 1909 جىلعى جيناقتا «قارتايدىڭ، قايعى ويلادىڭ، ۇيقىڭ سەرگەك» بولىپ بەرىلگەن. جوعارىداعى قولجازبالاردا دا وسىنداي ارتۇرلىلىك بار. وسىنداي جەرلەرگە كەلگەندە ءبىراز پىكىر قايشىلىقتارى بولدى.

– وسىنى كەنجەحان ماتىجانوۆتان تاعى سۇرايىنشى. ءسىز، كەنجەكە، اۋىز­­بىر­شى­­لىگىمىز­ مىقتى بولدى دەپ ەدى­ڭىز. جاڭا مەكەمتاس اعامىز دا ءبىر اڭ­­گ­ى­­مەنىڭ شەتىن شىعاردى. ءتورالى قىدىر دا ال­دەنەنى مەڭزەپ وتىر. سو­عان قا­را­عان­­دا، كەيىن دە ءبىر اڭگى­مە­لەر تۋادى-اۋ؟

– بۇل جيناقتى قۇراستىرۋعا ەلىمىز­دەگى ەڭ مىقتى ابايتانۋشىلار جي­نالدى جانە سولاردىڭ ءار كەزەڭدەگى ۇر­پاق­­تارى بولدى. ماسەلەن، مەكەمتاس اعامىز توقسانعا كەلىپ وتىر، اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ سەكسەندە، بەلگىلى اباي­تانۋشىلار تۇرسىن جۇرتباي مەن قا­نيپاش مادىباەۆا جەتپىستىڭ ىشىندە، ودان كەيىن تۇرسىنجان شاپاي ەكەۋىمىز الپىستىڭ ىشىندەمىز، مىنا ءتورالى مەن ەركىن شۇكىمان ەلۋدى القىمداپ قالدى. باعاشار تۇرسىنباي ۇلى دەگەن جاس جىگىت وتىزعا كەلگەن. مىنە، وسى اتال­عان ۇرپاق وكىل­دەرىنىڭ ابايدى تانۋدا ءوز كوز­قا­راست­ارى بار. سونىڭ ىشىندە تۇرسىن جۇرت­بايدىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرى وقىر­مان­دى قىزىقتىرىپ ءجۇر. بىراق سوندا دا بۇرىنعىداي ءبىر ادامنىڭ عانا پىكىرىنە بايلانىپ قالعان جوقپىز. ءار ولەڭدى وقىپ وتىرىپ، قىرىق پىشاق بولىپ داۋلاسىپ، اقىرىندا ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ جاساعانىمىز دا راس.

– ە، باسە!.. اباي شىعار­ماشى­لى­عىن­دا ەرەكشە ورىن الاتىن جانە حالىققا ەڭ تانىمالى ونىڭ اندەرى ەمەس پە؟ وسى تا­قىرىپتا ۇشتومدىق اكادەميالىق جي­ناق­قا جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى ءداستۇرلى ءان­شىمىز ەركىن شۇكىمانعا دا كەزەك بەرىپ كورەيىك وندا.

 

ابايدىڭ قانشا ءانى بار؟

– ەرەكە، وسىعان دەيىن ابايدىڭ جيىر­ما شاقتى ءانى بار دەپ ءجۇرمىز. ك­ە­يىنگى كەزدە ابايدىڭ سوزىنە ءان شى­عا­رىپ جۇر­گەن­دەر دە بار. بارلىعىن جيناپ ەنگىز­دىڭىزدەر مە، تەك الدە حالىق­­تىق بولىپ كەتكەن اندەردى عانا ەنگىز­دىڭىزدەر مە؟

– ابايدىڭ ءوزىنىڭ عانا اندەرى كىردى. بىراق ءبىر قىزىعى ءار جىل سايىن اباي ان­دەرىنىڭ سانى كوبەيىپ وتىرعان. اباي­دىڭ اندەرىن العاش نوتاعا 1920-1922 جىلدارى قازاق اۋىلدارىن ارالاعان مۋزىكانت، ەتنوگراف بيمبوەس الۆين ەرنەس­تو­ۆيچ تۇسىرگەن ەكەن. «سەگىز اياق» پەن «تاتيانانىڭ حاتىن» جازىپ العان. ونان كەيىن زاتاەۆيچ، لاتيف حاميدي، ەۆگەني برۋسيلوۆسكي، احمەت جۇبانوۆتار نوتاعا تۇسىرگەن. ودان بولەك م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قو­رىن­­دا تۇراعۇلدىڭ قىزى ماكەن مۇ­حا­­مەد­جانوۆا اپامىزدىڭ ورىنداۋىندا ون جەتى ءان ساقتالعان. ول كىسى ورىن­دا­عان ءبىراز ءان كونسەرۆاتوريانىڭ دا قورىندا ساقتاۋلى تۇر. جالپى، ماكەن اپا­مىزدان ەكى رەت جازىلىپ العان ەكەن. كون­سەرۆاتوريادا 1960 جىلى جازىلعان، بىراق قانشا ءان جازىلعانى بەلگىسىز. ال م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا 1984 جىلى ون جەتى ءانى جازىلعان ەكەن. اباي اندەرى 1920-1922 جىلدارى العاش نوتاعا تۇسسە، ءارى  قاراي جيناقتالىپ، 30-40-جىلداردان باستاپ اباي اندەرىن زەرتتەۋ باستالدى. قىرقىنشى جىلدارى شىققان تولىق جيناقتا ون التى ءانى جاريالانعان. كەيبىر اندەر ەكى نۇسقاسىمەن جاريالانعان. سول ەكى نۇسقاسىن قوسىپ ەسەپتەگەندە، قىرقىنشى جىلعى جيناققا جيىرما ءان ەنىپ وتىر. سودان كەيىن 1954 جىلى تۇڭ­عىش رەت «ابايدىڭ مۋزىكالىق تۆورچەست­ۆو­سى» دەگەن جيناق جارىق كورەدى. وعان 35-36 ءان ەنگەن ەكەن. كەيىن 1986 جىلعى «ايتتىم سالەم، قالامقاس» جيناعىندا 65 ءان، 3 كۇي توپتاستىرىلىپتى. قاراپ وتىر­ساڭىز، جىل سايىن كوبەيىپ وتىرعان. مۇنىڭ بارلىعى ابايدىڭ اندەرى تۇرگە جانە نۇسقالارعا بولىنگەنىنەن دەپ ويلايمىن. مىسالى، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «سەگىز اياقتىڭ» ءتورت ءتۇرلى نۇسقاسى بار. بىرىنە ءبىرى ۇقسامايدى. تۇرگە ءبولدىم، ونىڭ ىشىندە نۇسقالارعا ءبولدىم. سوندا «سەگىز اياقتىڭ» 17-18 ءتۇر-نۇسقاسى شىق­تى. «تاتيانانىڭ حاتى» دا سولاي. ءتىپتى «جەلسىز تۇندە جارىق ايدى» الكەي مار­عۇ­لان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قال­عىپ­تىڭ» اۋەنىمەن ايتىپ بەرگەن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى جيناقتارعا ەنبەي قالعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەردەگى اندەر، اباي ءانى دەپ جەتكەن كونسەرۆاتوريانىڭ عىلىمي زەرت­حا­ناسىنان تابىلعان كوپتەگەن اۋديو­جاز­باداعى ءاننىڭ بارلىعى قاراس­تىرىلدى. ابايعا قاتىستى مۋزىكالىق مۇرالاردىڭ بارلىعىن تەگىس جينادىق. سونىڭ ىشىندە ابايدىكى دەگەندەردى ءبىر-ءبىر نۇسقادان، تەك 6-7 ءان عانا ەكى نۇسقادان بەرىلدى. «كوزىمنىڭ قاراسىنىڭ» ەكى ءتۇرى جەتكەن. ەشقانداي تالاسسىز ونى بەردىك. «قور بولدى جانىم»، «بىرەۋدەن بىرەۋ ارتىلسا» دەگەن اندەرىن ەكى نۇسقادان بەردىك. كىم جاقسى ايتتى، سونىڭ ورىنداۋىندا ەمەس، ابايدىڭ تاربيەسىن كورگەن نەمەرەسى ءارحام ىسقاقوۆ پەن تىكەلەي ۇرپاعى ماكەن مۇحامەدجانوۆانىڭ ايتۋىن­داعى، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جا­زۋىن­داعى، امىرە قاشاۋباەۆ پەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ سياقتى ۇلكەن انشى­لەر­دىڭ جەتكىزۋىندەگى اندەردى بەر­دىك. سوندا ابايدىڭ 24 ءانى بار. بىراق سونىڭ ىشىندە ەكى انگە كۇدىك-كۇمان تۋىپ تۇر. ولار «تاتيانانىڭ ولەردەگى ءسوزى» مەن «قارا­شادا ءومىر تۇر» دەگەن اندەرى. «تاتيا­نا­نىڭ ولەردەگى ءسوزى» ون ءبىر بۋىندى قاراولەڭ تيپىندە بولعانىمەن، ايتىلۋى جاعىنان جوقتاۋعا ۇقسايدى، اۋەنى جاعىنان ابايعا جاقىن ەمەس. بىراق ءوزىنىڭ ۇر­پاعى ماكەن اپامىز ايتىپ وتىرعاننان كەيىن ەنگىزدىك. «قاراشادا ءومىر تۇر» ءانىن بيمبوەس الۆين ەرنەستوۆيچ 1920-22-جىلدارى العاشىندا شاكارىمدىكى دەپ جازىپ الادى. سول تۇستا زاتاەۆيچ «تىلەك-باتام» دەپ تۇسىرگەن ەكەن. حاميدي 1944-جىلدارى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن «قاراشادا ءومىر تۇر» دەپ جازىپ الىپتى دەسەدى. بىراق حاميدي ونى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن ەمەس، ءارحام ىسقاقوۆتان جازىپ العانىن انىقتادىق.

 

P.S. كەيدە ءبىز ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى، ءداستۇر-سالتىمىزدى عانا ەمەس، ابايدى دا قورعاۋعا ءماجبۇر بولىپ قالامىز. ءبىر كەزدە ابايدى كريشنايت جاسادى، ەندى كەلىپ اباي سونداي دانىشپان بولسا، قولجازبالارى نەگە ساقتالماعان دەگەن اڭگىمەلەر شىعىپ جاتىر. ءبىر ساتكە بوساڭسيتىن بولساق، ابايدى يەلەنىپ كەتكىسى كەلەتىن كۇشتەر بار ەكەنىنە دە كوزىمىز جەتتى. شىنداپ كەلگەندە، ابايتانۋعا ىشكى-سىرتقى ساياسي كۇشتەر دە ارالاسىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندايدا قولىمىزدا مىقتى دايەك، بۇلتارتپاس دەرەك، تاپجىلتپاس تۇجىرىم بولۋى كەرەك. «ابايدىڭ ۇشتومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعى» وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەدى عوي دەگەن ويدامىز.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار