قازاقستان • 15 ءساۋىر، 2021

شىندىق پەن وتىرىك

345 رەت كورسەتىلدى

ارعى زاماندارعا بارماي-اق ءسوزىمىزدى حح عاسىر دەپ اتالاتىن جۇزجىلدىقتان باستاساق، بۇل وتىرىكتىڭ ورشىگەن كەزى.

وتىرىك الەمدىك يدەولوگياعا اينالدى. باتىس ەۋروپادا جاڭا زاماننان باستالعان وتىرىك حح عاسىردا جاڭا ساپاعا ءوتتى.

وتىرىككە ءبىر بوگەت ءدىن ەدى، حح عاسىر سەكۋلياريزاتسيا داۋىرىنە اينالدى. ەۋروپا دىننەن اجىراي باستادى. ءدىنسىز داۋىرلەردە وتىرىكتىڭ تىڭ تۇرلەرى اعارتۋشىلىق جانە گۋمانيزم، ساياسي، يدەيالىق، يندۋسترولوگيالىق قۋاتقا اينالدى.

باتىس ەۋروپادا قالىپتاسقان اعارتۋشىلىق جانە گۋمانيزم يدەيالارى، اۋەلى رەسەي، ودان قازاق ەلىندە گۋمانيتارلىق، قوعامدىق ءبىلىم جۇيەلەرىنە ابدەن ءسىڭىپ، تارادى.

نەگىزىندە، اعارتۋشىلىق جانە گۋمانيستىك ءبىلىم، ءىلىم، تەوريالار رەسەي جانە قازاق قوعامىنىڭ يدەياسىنا اينالدى. رەسەيدە بەلينسكي ءتارىزدى ساۋاتتىلار باتىستىڭ اعارتۋشىلىعى جانە گۋمانيزم يدەيالارىنىڭ تارالۋىنا العىشارتتار جاساي باستاعان. ولاردى رەسەيلىك ەۋروپاشىلار، اعارتۋشىلار ءارى گۋمانيستەر دەۋگە ابدەن بولادى.

الايدا ەۋروپالىق اعارتۋشىلىق پەن گۋمانيستىك يدەيالاردا ءسوتسياليزمنىڭ «جىلى اعىسى» بارىن ف.دوستوەۆسكي سەكىلدى قالامگەرلەر سەزگەن، بىلگەن، تۇسىنگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءسوتسياليزمنىڭ رەسەي قوعامى ءۇشىن قاۋىپتى ەكەندىگىن ەسكەرتكەن.

امال جوق. وتىرىك ورىستەي بەردى، اقىرى 1917 جىلعا جەتتى. شىن مانىندە، قازان توڭكەرىسىن جاساۋشىلار ناعىز وتىرىكشىلەر بولاتىن.

باتىس ەۋروپادا اشىقتان-اشىق شىققاننان تاۋى شاعىلعان وتىرىكشىلەر رەسەي يمپەرياسىنا مىقتاپ ۇيا سالدى، ونىڭ ناتيجەسى جەڭىسكە جەتكەن پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيا، قۇرىلعان پرولەتاريات ديكتاتۋراسى. بۇل مەملەكەتتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن تاريحي جاڭا ءتيپى.

ايگىلى وتىرىكشى لەنين بۇل مەملەكەتتى ماشينا دەدى. ماقسات – تاپ جاۋلارىن جويۋ. سول ءۇشىن جاڭا مەملەكەتكە پرولەتاريات ديكتاتۋراسى قاجەت بولدى. ونىڭ تاريحي قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ بەرگەن وتىرىكشىلەر كوسەمى كارل ماركس. ول قىلمىس ءىلىمىن جاساۋشى تەورەتيك.

 

* * *

لەنين باستاپ، ستالين قولداعان وتىرىك ىلىمگە نەگىزدەلگەن الىپ كوممۋنيستىك يمپەريا قۇرىلدى، ول كسرو دەپ اتالدى. وتىرىكتىڭ تاريحي ورەسى قىسقا، يمپەريا 1917 جىلى قۇرىلىپ، 1991 جىلى ءىرىپ-ءشىرىپ، ىدىراپ تىندى.

تاۋەلسىز ەلدەر لەگى ومىرگە كەلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىز ەل اتاندى. ويلادىق، وتىرىكتىڭ جەلكەسى قيىلدى ما دەپ. راسىندا تاۋەلسىز ەل اتانۋ وتىرىكتىڭ شىندىققا اينالۋى.

ەگەمەن قازاق ەلى – شىندىق. قازاقتار ءماز بولدىق. الايدا ءبىز قوعامدىق، گۋمانيتارلىق سالاداعى عالىمدار سول ەرتەدە قالىپتاسىپ ادەتكە، داعدىعا اينالىپ قالدىق. اداسقان كوپتى الىپ شىعا الاتىن بىردە-ءبىر سالادا تۇلعا بولمادى.

بىزدەن بۇل ماسەلەدە بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر: ەستونيا، لاتۆيا، ليتۆا اسىپ ءتۇستى.

بەرتىن كەلە وتىرىكتى شىندىقتان اجىراتۋدا گرۋزيا، ۋكراينا، كورشى قىرعىزدار، مولدوۆاندار العا تۇسكەندەرى بەلگىلى بولۋدا.

قازاقتار تاۋبەشىل حالىقپىز. قۇشاعىمىزعا قوناقشىلدىق ءداستۇر نەگىزىندە كوپتەگەن جۇرتتى الدىق. وسى جاعدايدان بىرنەشە ماسەلە وربىمەك.

بىرىنشىدەن، تاۋبەشىلدىك، ياعني سابىر ءتۇبى سارى التىن دەۋ جاقسى، بىراق تىم تاۋبەشىل، تىم سابىرلى ەمەسپىز بە؟ ويلانعان ءجون.

ەكىنشىدەن، نەگە قابىل العان جۇرتتار قازاق تىلىنە، داستۇرىنە قىزمەت ەتپەۋدە. قيىن جاعداي. ءبىز ولارعا قولۇشىن بەردىك، ال قازىر نەگە ولار قازاقتارعا قولۇشىن بەرمەۋدە. ويلانعان ءجون.

ۇشىنشىدەن، نەگە قازاق قوعامىندا سىنشىلدىق جوق. سىن ءمىندى ايقىنداۋشى. نەگە، اباي سەكىلدى ءوز ءمىنىمىزدى اشىق ايتىپ، ودان ارىلۋ جولدارىنا مىقتاپ تۇسپەي جالتاقتاۋدامىز.

تورتىنشىدەن، وتىرىكتەن ارىلۋ ءۇشىن بويىمىزعا ادەت بولىپ سىڭگەن ۇرەيدەن ارىلۋ قاجەت. ۇرەيدى بىزگە كوممۋنيستەر ەكتى. ءمانىسى كارل ماركس، ۆلاديمير لەنين، يوسيف ستالين، ياعني كوممۋنيستەرگە، سوتسياليزم، كوممۋنيزم يدەيالارىنا قارسى شىقپاق.

رەسەي يمپەرياسىنا، جالپى بوداندىققا، ورىس ەلىنىڭ ۇستەمدىك ساياساتىنا (شوۆينيزمگە) قارسى شىقپاق. قازاق زيالىلارىنىڭ بويلارىنان كەتپەي جۇرگەن ۇرەي سەزىمىنىڭ ءمانىسى وسىلار.

 

* * *

ەگەمەن ەل بولعالى – وتىز جىل. جاڭا ۇرپاق ءوستى. ەندىگى جەردەگى ۇرەيدىڭ ءمانىسى نەدە؟ تاعى دا ويلانۋ كەرەك.

قازاق ەلىن ورىس شوۆينيستەرى جاۋلاپ الۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەي ءالى دە بار، ونىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس.

بۇل ۇرەي سىرتتان جانە ىشتەن سىر بەرۋدە. سىرتتان تۇسىنىكتى، كەيبىر رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە پيعىلدارى جات.

ىشتەن، سىرتقى جاۋلارعا ءوزىمىز جەلەۋ بەرەمىز. نەگە! سەبەپتەرى نەگىزىنەن ساياساتقا، كوررۋپتسياعا سايادى.

 

عاريفوللا ەسىم،

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار