ايماقتار • 15 ءساۋىر، 2021

تابيعات تاعىلىق جاساعاندى كەشىرمەيدى

74 رەت كورسەتىلدى

ءوڭىردىڭ ءوڭىن قاشىرىپ جاتقان ماسەلە از ەمەس. ومىراۋىنا سەكسەن كولدەن مونشاق تاققان كورىكتى كوكشە وڭىرىندەگى سۋى ازايىپ، تايىزدانىپ كەلە جاتقان كولدىڭ ءبىرى – قوپا.

الداعى ۋاقىتتا كول تابانىندا جىلدار بويى جينالىپ، تاۋ-تەڭىز بولىپ جاتقان شوگىندىنى تازارتىپ، كولگە قۇياتىن قوس وزەننىڭ بويىمەن كەلەتىن كۇل-قوقىستى ازايتساق قانا تۇنشىعىپ جاتقان تىرشىلىك كوزى اق ايدىنعا اينالار ەدى.

 

اتى قوپا بولعانمەن، قورىسى جوق كول ەدى

وبلىس ورتالىعىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 223 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان قوپا كولى تانانىڭ كوزىندەي جارقىراپ جاتىر. سوزبەن جاتتاندىلاۋ سۋرەت سالىپ، جارقىراپ جاتىر دەگەنىمىزبەن، جالپى اۋماعى 13 شاقىرىمدى قۇرايتىن، تەرەڭدىگى 3 مەترگە جۋىق كول تابانىن تولايىم قورىس باسقالى قاي  زامان. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، لاي قاباتىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 2 مەتردەن اسىپ كەتكەن، كەي جەرلەرىندەگى باتتاسقان لاي 6 مەترگە دەيىن جەتەتىن كورىنەدى. كوكتەمدە قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە، شاعالالى سۋ قويماسىنان سۋ اعىزعان ساتتە ونسىز دا قورىس باسقان كولگە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 مىڭ تەكشە مەترگە جۋىق شوگىندى تۇسەدى ەكەن. ەندى قورىسقا اينالماسقا، باتپاق بولماسقا نە شاراسى بار؟! شوگىندى كول تۇبىندەگى بۇلاق كوزدەرىن دە بىتەگەن. ەرتەرەكتە كولگە قاراي بۇرقىراپ اققان بۇلاق اتاۋلىنى جاعالاۋعا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتار بىتەپ تاستاعان. تابيعي سۋدان تولىقتىرۋ بولماعان سوڭ جاعالاۋ جىلدان-جىلعا الىستاپ بارا جاتىر.

قوپانىڭ سۋى ءمولدىر، تەرەڭ، كوركەم كەزىن كورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 1955 جىلى 59،2 ملن تەكشە مەتر شاماسىندا بولعان كولدىڭ جاعالاۋى انتەك تارىلىپ، 90-جىلدارى 26 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان. قۇرعاقشىلىقتىڭ جانە جەراستى سۋلارىنىڭ كوزى بىتەلۋى سالدارىنان كولدىڭ قۇرعاپ قالۋ قاۋپى تۋعان سوڭ ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا شاعالالى وزەنىنىڭ ارناسىن بۇرىپ، قوپاعا باعىتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. ايتسە دە، بۇل شەشىم دە كول سۋىن مولايتا المادى. ەسكى وزەننىڭ ءىزى، اڭعار سورابى كراسنويار اۋىلىنىڭ جانىندا ءالى دە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ جاتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كولدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا ورىن العان ەكەن. تەك ارادا 10 جىل وتكەن سوڭ عانا سولتۇستىك جاعالاۋعا شاعىن بوگەت سالىنىپ، بۇرىن ساي-سالانى قۋالاپ اعىپ جاتقان كوكتەمگى قار سۋى كولگە قۇيىلىپ، دەڭگەيى 60-80 سانتيمەترگە دەيىن كوتەرىلىپ، قۇتقارۋ مۇمكىن بولعان. ەڭ كوپ زارداپ شەككەن كەزەڭ 50-جىلداردىڭ ەنشىسىندە ەكەن. وسى جىلدارى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ەگىن ەككەن القاپتاردان  ەروزيانىڭ سالدارىنان جويقىن شاڭ كوتەرىلىپ، ۇشقان توپىراق كول تابانىندا تۇنىپ قالعان. وعان دەيىن سۋى ىشۋگە جارامدى بولىپتى. كول تابانىنىڭ تەرەڭدىگى 16 مەترگە دەيىن جەتىپتى. تابيعات جاناشىرى، «بالىق اۋلاۋ­شىلار قوعامدىق بىرلەستىگى» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ  ديرەكتورى جەتكەرگەن ابديەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، شاياننىڭ ازايۋى دا لاستانۋعا اسەر ەتەدى ەكەن. كونەكوز قاريالار ءبىر زاماندا قوپا كولىنىڭ بالىعى تايداي تۋلاپ، شاياندارى جاعاعا شىعىپ جاتۋشى ەدى دەپ تامسانادى.

– كولدە بالىقتىڭ ون شاقتى ءتۇرى بار، – دەيدى جەتكەرگەن ابديەۆ. – تۇقى، كوكسەركە، شورتان، الابۇعا، موڭكە ءتارىزدى. زەرەندىدەگى بالىق پيتومنيگىنەن ۋىلدىرىق اكەلىپ، كولگە جىبەرۋ ارقىلى بالىق قو­رىن مولايتۋعا تىرىسۋدامىز. رە­سەيدەن دە جەتكىزىلەتىن بالىق تۇ­قىمدارى بار. بۇل ارادا مىناداي ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتا كەتۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن قوپاعا سۋىققا بارىنشا ءتوزىمدى بالىق تۇرلەرى كەرەك. سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ جانىندا ونگا كولى بار. 1956 جىلى سول كولدىڭ كليماتىن ءبىزدىڭ اۋا رايىمەن سالىستىرا وتىرىپ، يحتيو­لوگتەر قوپادا ءورىس جايۋى مۇمكىن بالىقتاردىڭ تۇرلەرىن باسقا ۇرعانداي ەتىپ اتاپ بەرگەن بولاتىن. ءبىر وكىنىشتىسى، ول بالىقتاردىڭ تابيعي ءوسىمى بولمايدى، تەك قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى كوبەيەدى. قوپاعا كەرەگى كولدى قامىستان تازالايتىن ءدوڭماڭداي مەن امۋر بالىقتارى. بۇرناعى جىلى 10 تونناداي اق امۋر مەن ءدوڭماڭداي بالىعى سۋعا جىبەرىلدى. شوپپەن قورەكتەنەتىن بۇل بالىقتاردىڭ ءتاپ-ءتاۋىر پايداسى بار. نەگىزگى ماسەلە، كولدى تازالاتۋ توڭىرەگىندە عوي. تازارتۋ ءۇشىن الدىمەن لايىن الۋ كەرەك. ايتپەسە، كولدەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءالى دە بار. كول سۋىن مولايتاتىن تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ كوپشىلىگى جابىلىپ قالدى. كولدى تۇنبادان تازارتۋ باعىتىندا تالاي تاجىريبە بار. الىسقا بارماي-اق ىرگەدەگى تۇمەن وبلىسىن الايىقشى. ولاردا كول تۇبىندەگى شىرىك تۇنبانى الىپ، تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانىپ جاتىر. دەمەك، تازالاۋعا جۇمسالعان قاراجات تولايىم قايت­پاسا دا، ءىشىنارا ءوزىن-ءوزى اقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قوپا كولىنىڭ تۇبىندەگى شوككەن شىرىكتى باۋ-باق­شاعا پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى، ول ەكولوگيالىق جاعىنان تازا، ۇزاق ۋاقىت سۋمەن جۋىلعان، كادىمگى قۇم سياقتى ۇلپىلدەك زات. ارينە، تازالاۋ بارىسىندا كولدىڭ استىن تاقىرلاپ تاستاۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل كولدىڭ سۋى اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانىلمايدى عوي. ەڭ باستىسى، وبلىس ورتالىعىنىڭ حالقى دەمالاتىن كورىكتى ورىن بولار ەدى.

ماماننىڭ ايتۋى قيسىنعا كەلەتىن ءتارىزدى. كول سۋىنىڭ لاستانۋىنا ىرگەسىن­دەگى ەل تىرلىگى دە اسەر ەتىپ جاتىر.  وتكەن عاسىر­دا كولگە تىم جاقىن  سالىنعان ەسكى ۇيلەر ءالى تۇر. قار سۋىمەن بىرگە بارلىق لاس زاتتار كولگە قۇيىلادى. دەمەك، تۇر­عىن ۇيلەر مەن كولدىڭ اراسىندا ەشكىم شەكا­را­سىن بۇزبايتىن ءبىر جولاق بولۋعا ءتيىستى.    

اسىلىندا، قوپا كولى سۋىنىڭ لاستانۋى كەڭەس زامانىنان باستالدى. كولگە قۇيىلاتىن شاعالالى وزەنىنىڭ بويىنا زەرەندى، ساندىقتاۋ اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارى مال، شوشقا قورالارىن تىم تاياۋ سالعان بولاتىن. قىزىل سۋ جۇرگەن ۋاقىتتا مال فەرمالارىنداعى بار قوقىس وسى وزەن ارقىلى قوپاعا كەلىپ قۇيىلدى. ول از بولعانداي، جاعالاۋىنا نۋ قامىس ءوسىپ، كولدى بالدىر باسىپ كەتتى. سانيتارلىق-ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا كولگە قۇياتىن قىلشاقتىنىڭ لاستانۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. وتكەن جىلدار ىشىندە ماماندار وزەن ارناسىن وسىمدىكتەن ءبىرشاما تازارتتى. جاڭا جوبا ازىرلەنىپ، جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ەكولوگيالىق جوبا 5 ۋچاسكەگە بولىنگەن بولاتىن. قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ قاتىس­تىرىلۋىمەن ەكى مىڭ تەكشە مەترگە جۋىق قوقىس شىعارىلدى. سۋاستى وسىمدىكتەرىن شاباتىن ارنايى تەحنيكا دا الىندى. سۋ كوزىن تازالاۋعا ۇتىمدى دەپ ەسەپتەلىنەتىن بەلارۋس تەحنولوگياسى قولدانىلدى. «لك-12ا» قۇرىلعىسىمەن سۋاستى ءشوبى شابىلدى. 2009 جىلى كولدى تازارتۋدىڭ تاعى ءبىر جوباسى دايىندالىپ، تەندەر وتكىزىلدى. تەندەردىڭ جەڭىمپازى بولىپ گەرمانيا كومپانياسى تانىلدى. بىراق كەيىن بۇل جۇمىس سۇيىلىپ كەتتى.

– 2011 جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالىپ، وبلىستىق بيۋدجەتتەن 90،6 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى، – دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى ماريا دەرباسوۆا. – 2012 جىلدىڭ 5 قازانىندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما 90 پايىزعا دايىن بولدى. 2014 جىلى كول تابانىنداعى قورىستىڭ 6 ملن تەكشە مەتردەن 7،5 ملن تەكشە مەترگە جەتۋىنە بايلانىستى قۇجاتتاماعا ءىشىنارا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ايتكەنمەن جوبا قارا­جاتتىڭ جوقتىعىنان ۇزاق ۋاقىت جۇزە­گە اسىرىلماي قالدى.

كولدى ساقتاپ قالامىز دەسەك، ەندى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك-اق بولىپ تۇر. سوندا عانا قالا تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە جارار ەدى. ازىرگە جىل سايىن جىلعا قۋالاپ اعاتىن قىزىل سۋ قوقىسقا قارىق قىلىپ تۇر.

 

اعىن سۋ احۋالدى كۇردەلەندىرۋدە

كوكتەمگى ساي-سالانى قۋالاپ، بەي-بەرەكەت اعاتىن اعىن سۋ وڭىر­دەگى ەكولو­گيا­لىق احۋالدى بۇرىن­عىدان بەتەر كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. قۇرامىندا سابىن، سينتە­تيكالىق جۋ ۇنتاعى، ارقيلى دەزين­فەك­تسيالىق ءدارى، تۇرمىستىق حيميا قوسپالارى اعىن سۋمەن اعىپ كەلىپ، جارىم دۇنيەنى بىلعاپ جات­قان­دىعى وكىنىشتى. بۇگىنگى كۇنى كوكونىس وسىرۋشىلەر قۇرامىندا زياندى پرەپاراتتارى بار سينتەتي­كالىق تىڭايتقىشتى ءجيى پايدالا­نا­تىندىعى  بەلگىلى. قار سۋىمەن اق­قان وسى زياندى زاتتىڭ ءبارى سۋ ايدىندارىنا قۇيىلادى. ءبىر كەزدەگى كىر­شىكسىز تازا دۇنيەنى ادام­­­داردىڭ سال­دىر-سالاقتىعى، ارى­دەن ويلاي بەرمەيتىندىگى بىلعاپ جاتىر. قازىر سۋ ايدىندارىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگىن جامان ءيىس باسىپ كەتكەن. قارا قارعانىڭ ميى قاي­ناي­تىن شىلدەنىڭ ىستىعىندا اشىق سۋ كوز­دەرىنە ادام جاقىنداپ بارا ال­­مايدى. 

مامانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، لاستانۋ جامان ءيىستى سۋ وسىمدىكتەرىنىڭ رابايسىز قاۋلاپ ءوسىپ كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن. ەڭ جامانى مۇنداي وسىمدىكتەر وزگە وسىمدىكتەردىڭ وسۋىنە جول بەرمەيتىن كورىنەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە وزەن-كولدەردەگى تىرشىلىك اتاۋلىنى جويىپ، جاپپاي بات­پاققا اينالۋىنا الىپ كەلمەك.

سۋ بۇرۋ جۇيەسى مەن تازالاعىش نىسانى جوق ەلدى مەكەندەر اۋما­عىندا اعىندى سۋدىڭ لايلانۋى قولعا الىنباعان ماسەلە دەسە دە بولادى. ويتكەنى، جەرگىلىكتى تۇر­عىندار بۇل ماسەلەنى اتقا قونىپ، اتتان سالىپ كوتەرىپ جاتقان جوق. جالپاق جۇرت جايباراقات بولعان سوڭ اكىمدىكتەر دە ارقانى كەڭگە سالۋدا. ءسوزىمىزدى ناقتى فاكتىمەن شەگەندەيتىن بولساق، استراحان، ەگىندىكول، ءبىرجان سال، جاقسى، جارقايىڭ، زەرەندى، قورعالجىن، ساندىقتاۋ اۋدان­دارىنىڭ ورتالىقتارىندا كارىزدىك تازالاۋ نىسانى جوقتىعىن ايتۋعا بولادى. بار جەردىڭ وزىندە دە اعىندى سۋدى تازالاۋ ەكولوگيالىق تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرمەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، الدىن  الا تۇندىرۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىراتىن مەحانيكالىق تازالاۋ مۇلدەم ءتيىمسىز ەكەن. وسى سەبەپ­تى تازالانباعان اعىندى سۋ اشىق سۋ كوزدە­رىنە قۇيىلادى.

– كوكشەتاۋ قالاسىنداعى شارۋا­شى­لىق-تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپ سۋ اعىن­دارىن بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسى 1991 جىلدان بەرى پايدالانىل­ۋدا، – دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مامانى مارات شلىموۆ. – بۇل نىسان قازىر ءوز مۇمكىندىگىنىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەۋدە. نىسان­عا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.

وبلىس ورتالىعىندا 2010 جى­لى جاڭا بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسىنىڭ قۇرى­لىسى باستالعان بولاتىن. ايتسە دە، قارجىنىڭ جوقتىعىنان قۇرىلىس جۇمىستارى قاڭتارىلىپ قالدى. مۇنداعى احۋال ءدال وسىنداي وتكىر كۇيدە بولعاندا، شال­عاي­داعى ستەپنوگور قالاسىندا دا ماسەلەنىڭ كۇيىپ تۇرعاندىعىن قاداپ ايتۋىمىز كەرەك. شاعىن قالاداعى تازالاۋ نىسانى اۋپىرىمدەپ جۇ­مىس ىستەپ تۇر. «ستەپنوگورسك-ۆو­دو­كانال» مەملەكەتتىك كوم­مۋ­نال­دىق كاسىپورنى شارۋاشىلىق-تۇر­­مىستىق سۋ اعىندارىن تازالاۋ ستانساسى 1977 جىلدان، «ەنەر­گوۆودسەرۆيس» سەرىك­تەستىگىنىڭ بيولو­گيالىق تازالاۋ ستانساسى 1976 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. 

يندۋستريا جانە ينفراقۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ 53 قالاسىندا كارىزدىك تازالاۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋدى جانە قالپىنا كەلتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جول كار­­تاسىن بەكىتكەن بولاتىن. وڭىر­­دە وسى ماسەلەگە بايلانىس­تى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىز­دەمە جاساۋ ءۇشىن كوكشەتاۋ، اق­كول، ماكينسك، ەسىل، اتباسار، ستەپ­نوگور قالالارى ەنگىزىلدى. بۇ­گىنگى كۇنى بار جۇمىس ءۇش كەزەڭگە ءبو­لىنىپ وتىر. العاشقى كەزەڭدە ستەپ­نوگور قالاسىندا، ەكىنشى كە­زەڭدە كوكشەتاۋ قالا­سىندا كا­رىزدىك تازالاۋ نىساندارى سا­لىنباق. قالعان ەلدى مەكەندەر ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە. مي­نيسترلىك كوكشەتاۋ قالاسى بويىن­شا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋ ءۇشىن قارجى بو­لۋگە قارجى مينيسترلىگىنە بيۋد­جەتتىك ءوتىنىم جىبەرگەن. بىراق ازىر­گە قولداۋ تاپپاي وتىر. ال اعىن سۋ بولسا ايماقتاعى احۋالدى جىل وتكەن سايىن كۇردەلەندىرىپ بارادى.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار