الداعى ۋاقىتتا كول تابانىندا جىلدار بويى جينالىپ, تاۋ-تەڭىز بولىپ جاتقان شوگىندىنى تازارتىپ, كولگە قۇياتىن قوس وزەننىڭ بويىمەن كەلەتىن كۇل-قوقىستى ازايتساق قانا تۇنشىعىپ جاتقان تىرشىلىك كوزى اق ايدىنعا اينالار ەدى.
اتى قوپا بولعانمەن, قورىسى جوق كول ەدى
وبلىس ورتالىعىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 223 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان قوپا كولى تانانىڭ كوزىندەي جارقىراپ جاتىر. سوزبەن جاتتاندىلاۋ سۋرەت سالىپ, جارقىراپ جاتىر دەگەنىمىزبەن, جالپى اۋماعى 13 شاقىرىمدى قۇرايتىن, تەرەڭدىگى 3 مەترگە جۋىق كول تابانىن تولايىم قورىس باسقالى قاي زامان. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, لاي قاباتىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 2 مەتردەن اسىپ كەتكەن, كەي جەرلەرىندەگى باتتاسقان لاي 6 مەترگە دەيىن جەتەتىن كورىنەدى. كوكتەمدە قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە, شاعالالى سۋ قويماسىنان سۋ اعىزعان ساتتە ونسىز دا قورىس باسقان كولگە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 مىڭ تەكشە مەترگە جۋىق شوگىندى تۇسەدى ەكەن. ەندى قورىسقا اينالماسقا, باتپاق بولماسقا نە شاراسى بار؟! شوگىندى كول تۇبىندەگى بۇلاق كوزدەرىن دە بىتەگەن. ەرتەرەكتە كولگە قاراي بۇرقىراپ اققان بۇلاق اتاۋلىنى جاعالاۋعا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتار بىتەپ تاستاعان. تابيعي سۋدان تولىقتىرۋ بولماعان سوڭ جاعالاۋ جىلدان-جىلعا الىستاپ بارا جاتىر.
قوپانىڭ سۋى ءمولدىر, تەرەڭ, كوركەم كەزىن كورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1955 جىلى 59,2 ملن تەكشە مەتر شاماسىندا بولعان كولدىڭ جاعالاۋى انتەك تارىلىپ, 90-جىلدارى 26 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان. قۇرعاقشىلىقتىڭ جانە جەراستى سۋلارىنىڭ كوزى بىتەلۋى سالدارىنان كولدىڭ قۇرعاپ قالۋ قاۋپى تۋعان سوڭ ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا شاعالالى وزەنىنىڭ ارناسىن بۇرىپ, قوپاعا باعىتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. ايتسە دە, بۇل شەشىم دە كول سۋىن مولايتا المادى. ەسكى وزەننىڭ ءىزى, اڭعار سورابى كراسنويار اۋىلىنىڭ جانىندا ءالى دە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ جاتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كولدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا ورىن العان ەكەن. تەك ارادا 10 جىل وتكەن سوڭ عانا سولتۇستىك جاعالاۋعا شاعىن بوگەت سالىنىپ, بۇرىن ساي-سالانى قۋالاپ اعىپ جاتقان كوكتەمگى قار سۋى كولگە قۇيىلىپ, دەڭگەيى 60-80 سانتيمەترگە دەيىن كوتەرىلىپ, قۇتقارۋ مۇمكىن بولعان. ەڭ كوپ زارداپ شەككەن كەزەڭ 50-جىلداردىڭ ەنشىسىندە ەكەن. وسى جىلدارى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ەگىن ەككەن القاپتاردان ەروزيانىڭ سالدارىنان جويقىن شاڭ كوتەرىلىپ, ۇشقان توپىراق كول تابانىندا تۇنىپ قالعان. وعان دەيىن سۋى ىشۋگە جارامدى بولىپتى. كول تابانىنىڭ تەرەڭدىگى 16 مەترگە دەيىن جەتىپتى. تابيعات جاناشىرى, «بالىق اۋلاۋشىلار قوعامدىق بىرلەستىگى» رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى جەتكەرگەن ابديەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شاياننىڭ ازايۋى دا لاستانۋعا اسەر ەتەدى ەكەن. كونەكوز قاريالار ءبىر زاماندا قوپا كولىنىڭ بالىعى تايداي تۋلاپ, شاياندارى جاعاعا شىعىپ جاتۋشى ەدى دەپ تامسانادى.
– كولدە بالىقتىڭ ون شاقتى ءتۇرى بار, – دەيدى جەتكەرگەن ابديەۆ. – تۇقى, كوكسەركە, شورتان, الابۇعا, موڭكە ءتارىزدى. زەرەندىدەگى بالىق پيتومنيگىنەن ۋىلدىرىق اكەلىپ, كولگە جىبەرۋ ارقىلى بالىق قورىن مولايتۋعا تىرىسۋدامىز. رەسەيدەن دە جەتكىزىلەتىن بالىق تۇقىمدارى بار. بۇل ارادا مىناداي ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتا كەتۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن قوپاعا سۋىققا بارىنشا ءتوزىمدى بالىق تۇرلەرى كەرەك. سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ جانىندا ونگا كولى بار. 1956 جىلى سول كولدىڭ كليماتىن ءبىزدىڭ اۋا رايىمەن سالىستىرا وتىرىپ, يحتيولوگتەر قوپادا ءورىس جايۋى مۇمكىن بالىقتاردىڭ تۇرلەرىن باسقا ۇرعانداي ەتىپ اتاپ بەرگەن بولاتىن. ءبىر وكىنىشتىسى, ول بالىقتاردىڭ تابيعي ءوسىمى بولمايدى, تەك قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى كوبەيەدى. قوپاعا كەرەگى كولدى قامىستان تازالايتىن ءدوڭماڭداي مەن امۋر بالىقتارى. بۇرناعى جىلى 10 تونناداي اق امۋر مەن ءدوڭماڭداي بالىعى سۋعا جىبەرىلدى. شوپپەن قورەكتەنەتىن بۇل بالىقتاردىڭ ءتاپ-ءتاۋىر پايداسى بار. نەگىزگى ماسەلە, كولدى تازالاتۋ توڭىرەگىندە عوي. تازارتۋ ءۇشىن الدىمەن لايىن الۋ كەرەك. ايتپەسە, كولدەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءالى دە بار. كول سۋىن مولايتاتىن تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ كوپشىلىگى جابىلىپ قالدى. كولدى تۇنبادان تازارتۋ باعىتىندا تالاي تاجىريبە بار. الىسقا بارماي-اق ىرگەدەگى تۇمەن وبلىسىن الايىقشى. ولاردا كول تۇبىندەگى شىرىك تۇنبانى الىپ, تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانىپ جاتىر. دەمەك, تازالاۋعا جۇمسالعان قاراجات تولايىم قايتپاسا دا, ءىشىنارا ءوزىن-ءوزى اقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قوپا كولىنىڭ تۇبىندەگى شوككەن شىرىكتى باۋ-باقشاعا پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى, ول ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, ۇزاق ۋاقىت سۋمەن جۋىلعان, كادىمگى قۇم سياقتى ۇلپىلدەك زات. ارينە, تازالاۋ بارىسىندا كولدىڭ استىن تاقىرلاپ تاستاۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل كولدىڭ سۋى اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانىلمايدى عوي. ەڭ باستىسى, وبلىس ورتالىعىنىڭ حالقى دەمالاتىن كورىكتى ورىن بولار ەدى.
ماماننىڭ ايتۋى قيسىنعا كەلەتىن ءتارىزدى. كول سۋىنىڭ لاستانۋىنا ىرگەسىندەگى ەل تىرلىگى دە اسەر ەتىپ جاتىر. وتكەن عاسىردا كولگە تىم جاقىن سالىنعان ەسكى ۇيلەر ءالى تۇر. قار سۋىمەن بىرگە بارلىق لاس زاتتار كولگە قۇيىلادى. دەمەك, تۇرعىن ۇيلەر مەن كولدىڭ اراسىندا ەشكىم شەكاراسىن بۇزبايتىن ءبىر جولاق بولۋعا ءتيىستى.
اسىلىندا, قوپا كولى سۋىنىڭ لاستانۋى كەڭەس زامانىنان باستالدى. كولگە قۇيىلاتىن شاعالالى وزەنىنىڭ بويىنا زەرەندى, ساندىقتاۋ اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارى مال, شوشقا قورالارىن تىم تاياۋ سالعان بولاتىن. قىزىل سۋ جۇرگەن ۋاقىتتا مال فەرمالارىنداعى بار قوقىس وسى وزەن ارقىلى قوپاعا كەلىپ قۇيىلدى. ول از بولعانداي, جاعالاۋىنا نۋ قامىس ءوسىپ, كولدى بالدىر باسىپ كەتتى. سانيتارلىق-ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا كولگە قۇياتىن قىلشاقتىنىڭ لاستانۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. وتكەن جىلدار ىشىندە ماماندار وزەن ارناسىن وسىمدىكتەن ءبىرشاما تازارتتى. جاڭا جوبا ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ەكولوگيالىق جوبا 5 ۋچاسكەگە بولىنگەن بولاتىن. قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ قاتىستىرىلۋىمەن ەكى مىڭ تەكشە مەترگە جۋىق قوقىس شىعارىلدى. سۋاستى وسىمدىكتەرىن شاباتىن ارنايى تەحنيكا دا الىندى. سۋ كوزىن تازالاۋعا ۇتىمدى دەپ ەسەپتەلىنەتىن بەلارۋس تەحنولوگياسى قولدانىلدى. «لك-12ا» قۇرىلعىسىمەن سۋاستى ءشوبى شابىلدى. 2009 جىلى كولدى تازارتۋدىڭ تاعى ءبىر جوباسى دايىندالىپ, تەندەر وتكىزىلدى. تەندەردىڭ جەڭىمپازى بولىپ گەرمانيا كومپانياسى تانىلدى. بىراق كەيىن بۇل جۇمىس سۇيىلىپ كەتتى.
– 2011 جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالىپ, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 90,6 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى, – دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى ماريا دەرباسوۆا. – 2012 جىلدىڭ 5 قازانىندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما 90 پايىزعا دايىن بولدى. 2014 جىلى كول تابانىنداعى قورىستىڭ 6 ملن تەكشە مەتردەن 7,5 ملن تەكشە مەترگە جەتۋىنە بايلانىستى قۇجاتتاماعا ءىشىنارا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ايتكەنمەن جوبا قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان ۇزاق ۋاقىت جۇزەگە اسىرىلماي قالدى.
كولدى ساقتاپ قالامىز دەسەك, ەندى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك-اق بولىپ تۇر. سوندا عانا قالا تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە جارار ەدى. ازىرگە جىل سايىن جىلعا قۋالاپ اعاتىن قىزىل سۋ قوقىسقا قارىق قىلىپ تۇر.
اعىن سۋ احۋالدى كۇردەلەندىرۋدە
كوكتەمگى ساي-سالانى قۋالاپ, بەي-بەرەكەت اعاتىن اعىن سۋ وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى بۇرىنعىدان بەتەر كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. قۇرامىندا سابىن, سينتەتيكالىق جۋ ۇنتاعى, ارقيلى دەزينفەكتسيالىق ءدارى, تۇرمىستىق حيميا قوسپالارى اعىن سۋمەن اعىپ كەلىپ, جارىم دۇنيەنى بىلعاپ جاتقاندىعى وكىنىشتى. بۇگىنگى كۇنى كوكونىس وسىرۋشىلەر قۇرامىندا زياندى پرەپاراتتارى بار سينتەتيكالىق تىڭايتقىشتى ءجيى پايدالاناتىندىعى بەلگىلى. قار سۋىمەن اققان وسى زياندى زاتتىڭ ءبارى سۋ ايدىندارىنا قۇيىلادى. ءبىر كەزدەگى كىرشىكسىز تازا دۇنيەنى ادامداردىڭ سالدىر-سالاقتىعى, ارىدەن ويلاي بەرمەيتىندىگى بىلعاپ جاتىر. قازىر سۋ ايدىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن جامان ءيىس باسىپ كەتكەن. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەنىڭ ىستىعىندا اشىق سۋ كوزدەرىنە ادام جاقىنداپ بارا المايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, لاستانۋ جامان ءيىستى سۋ وسىمدىكتەرىنىڭ رابايسىز قاۋلاپ ءوسىپ كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن. ەڭ جامانى مۇنداي وسىمدىكتەر وزگە وسىمدىكتەردىڭ وسۋىنە جول بەرمەيتىن كورىنەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە وزەن-كولدەردەگى تىرشىلىك اتاۋلىنى جويىپ, جاپپاي باتپاققا اينالۋىنا الىپ كەلمەك.
سۋ بۇرۋ جۇيەسى مەن تازالاعىش نىسانى جوق ەلدى مەكەندەر اۋماعىندا اعىندى سۋدىڭ لايلانۋى قولعا الىنباعان ماسەلە دەسە دە بولادى. ويتكەنى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل ماسەلەنى اتقا قونىپ, اتتان سالىپ كوتەرىپ جاتقان جوق. جالپاق جۇرت جايباراقات بولعان سوڭ اكىمدىكتەر دە ارقانى كەڭگە سالۋدا. ءسوزىمىزدى ناقتى فاكتىمەن شەگەندەيتىن بولساق, استراحان, ەگىندىكول, ءبىرجان سال, جاقسى, جارقايىڭ, زەرەندى, قورعالجىن, ساندىقتاۋ اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىندا كارىزدىك تازالاۋ نىسانى جوقتىعىن ايتۋعا بولادى. بار جەردىڭ وزىندە دە اعىندى سۋدى تازالاۋ ەكولوگيالىق تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرمەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الدىن الا تۇندىرۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىراتىن مەحانيكالىق تازالاۋ مۇلدەم ءتيىمسىز ەكەن. وسى سەبەپتى تازالانباعان اعىندى سۋ اشىق سۋ كوزدەرىنە قۇيىلادى.
– كوكشەتاۋ قالاسىنداعى شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپ سۋ اعىندارىن بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسى 1991 جىلدان بەرى پايدالانىلۋدا, – دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مامانى مارات شلىموۆ. – بۇل نىسان قازىر ءوز مۇمكىندىگىنىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەۋدە. نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.
وبلىس ورتالىعىندا 2010 جىلى جاڭا بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان بولاتىن. ايتسە دە, قارجىنىڭ جوقتىعىنان قۇرىلىس جۇمىستارى قاڭتارىلىپ قالدى. مۇنداعى احۋال ءدال وسىنداي وتكىر كۇيدە بولعاندا, شالعايداعى ستەپنوگور قالاسىندا دا ماسەلەنىڭ كۇيىپ تۇرعاندىعىن قاداپ ايتۋىمىز كەرەك. شاعىن قالاداعى تازالاۋ نىسانى اۋپىرىمدەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. «ستەپنوگورسك-ۆودوكانال» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق سۋ اعىندارىن تازالاۋ ستانساسى 1977 جىلدان, «ەنەرگوۆودسەرۆيس» سەرىكتەستىگىنىڭ بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسى 1976 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ 53 قالاسىندا كارىزدىك تازالاۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋدى جانە قالپىنا كەلتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جول كارتاسىن بەكىتكەن بولاتىن. وڭىردە وسى ماسەلەگە بايلانىستى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋ ءۇشىن كوكشەتاۋ, اقكول, ماكينسك, ەسىل, اتباسار, ستەپنوگور قالالارى ەنگىزىلدى. بۇگىنگى كۇنى بار جۇمىس ءۇش كەزەڭگە ءبولىنىپ وتىر. العاشقى كەزەڭدە ستەپنوگور قالاسىندا, ەكىنشى كەزەڭدە كوكشەتاۋ قالاسىندا كارىزدىك تازالاۋ نىساندارى سالىنباق. قالعان ەلدى مەكەندەر ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە. مينيسترلىك كوكشەتاۋ قالاسى بويىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋ ءۇشىن قارجى بولۋگە قارجى مينيسترلىگىنە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جىبەرگەن. بىراق ازىرگە قولداۋ تاپپاي وتىر. ال اعىن سۋ بولسا ايماقتاعى احۋالدى جىل وتكەن سايىن كۇردەلەندىرىپ بارادى.
اقمولا وبلىسى
