ساراپشىلار قور جۇمىسىنا قاتىستى قابىلدانعان شەشىمدەر ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, رەسپۋبليكادا 8-8,5 ملن ادام جۇمىسپەن قامتىلعان, بىراق زەينەتاقى جارناسى ءبىر جىلدا شامامەن 2,5-2,7 ملن ادامنان عانا تۇراقتى ءتۇسىپ وتىر. ەندى سالىمى مۇلدە جوق شوتتاردى جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بيىلعى اقپان ايىنا دەيىن مۇنداي شوتتاردىڭ سانى 121 مىڭ بولعان.
جالپى, بجزق رەفورماسى تۇرعىن ءۇي نارىعى ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ وتىر. «Metra» جىلجىمايتىن م ۇلىك كەڭسەلەرى جەلىسىنىڭ باس ديرەكتورى عالىم ىسقاقوۆ بۇل باعدارلاما باسپانا باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلگەنىن ايتادى. مىسالى, بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ الماتى, نۇر-سۇلتان جانە اقتاۋ قالالارىندا پاتەرگە جانە جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋعا سۇرانىس كۇرت جوعارىلاعان. «بجزق سالىمشىلارىنىڭ 7%-ى «ارتىلعان» اقشاسىن الا الادى. ال ولاردىڭ 42%-ى يپوتەكاسىن جاپتى نەمەسە پاتەر الدى. دەگەنمەن دە تۇرعىن ءۇي نارىعى داقپىرتتىڭ قىسپاعىندا تۇر. ۇكىمەت ناقتىلاۋعا ءتيىس تەتىك كوپ», دەيدى ع.ىسقاقوۆ.
بجزق سالىمدارىن ەمدەلۋگە دە جۇمساۋعا بولاتىنىن ەستىگەندە ەل ەلەڭدەپ قالدى. زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنى ەم-دومعا جۇمساۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. ال بىزدەگى جاعداي باسقاشا. سالىمشى زەينەتاقى جيناعىن ورفاندىق اۋرۋلاردى, ياعني ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن سوزىلمالى دەرتتەردى ەمدەۋگە جۇمساي الادى. سونداي-اق بۇل اقشانى ءتىس ەمدەتۋگە, پلاستيكالىق وپەراتسياعا, راديوتەراپيالار مەن راديوحيرۋرگيالىق پروتسەدۋرالارعا جانە كوزدى ەمدەتۋ مەن پروتون تەراپياسىنا دا جاراتۋعا بولادى.
سيرەك كەزدەسەتىن (ورفاندى) اۋرۋلار – قوعامنىڭ شاعىن بولىگىن قامتيتىن, كوبىنەسە تۇقىم قۋالايتىن جانە ءومىر بويى اۋىراتىن گەندىك سىرقات. ازىرگە ونىڭ ەمى جوق. سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلارعا شالدىققان جاندار دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتپەيدى, تەك كۇتىنۋمەن ءومىرىن ۇزارتا الادى. ولار عۇمىر بويى فەرمەنتتىك ءدارى-دارمەكتەرگە تاۋەلدى.
مىسالى, بەلگىلى جۋرناليست قارلىعاش سايلاۋباەۆانىڭ 20 جاستاعى التىناي ەسىمدى قىزى ءتۋابىتتى شەرەشەۆسكي-تەرنەر سيندرومىمەن اۋىرادى. بويجەتكەننىڭ اي سايىنعى دارىسىنە, تەكسەرۋلەرىنە, مەديتسينالىق اپپاراتتاردان وتۋىنە باس-اياعى 280 مىڭ تەڭگەدەي قاراجات كەتەدى ەكەن. ال شەتەلدەن ءدارى الدىرتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ق.سايلاۋباەۆا زەينەتاقى جيناعىنداعى ارتىلعان اقشانى سيرەك كەزدەسەتىن دەرتتەردى ەمدەۋگە جۇمساۋعا بولاتىنىن ەستىگەندە قۋانىپ قالعانىن ايتادى. بىراق بۇگىنگە دەيىن جيعان-تەرگەن قارجىسى بار-جوعى التى ايدىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋگە عانا جەتەتىنىن بىلگەندە كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان. «ۇكىمەت بولاشاقتا سيرەك كەزدەسەتىن دەرتى بار ادامداردىڭ شەتەلدە ەمدەلۋىنە مۇمكىندىك جاساپ, وعان بولىنەتىن قارجى كولەمىن ۇلعايتۋى كەرەك. بار جاۋاپكەرشىلىكتى زەينەتاقى قورىنا اۋدارىپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى. مىسالى, مەن قىزىمدى شەتەلدە ەمدەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كۆوتا سۇراعالى ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كۆوتا تۇگىلى, جاي عانا مەملەكەتتىك اۋرۋحاناعا جاتىپ ەم قابىلداۋدىڭ ءوزى مۇڭ. مىنە, ءبىر اي بولدى, قالالىق اۋرۋحاناعا جاتۋ ءۇشىن پورتالعا تىركەلە الماي وتىرمىز. ءبىزدىڭ مەديتسينا جارىمجان ادامداردى ەمدەۋدەن گورى, ودان ءارى تۇقىرتۋعا بەيىم. ەندى بجزق-داعى از عانا سالىمىمىز سولاردىڭ پايدا تابۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. ءتيىستى مەكەمەلەرگە بارعاندا ولار: «بجزق-داعى سالىمىڭىزدى ەمدەۋگە سالىڭىز» دەپ وتىرماسىنا كىم كەپىل؟!» دەيدى ق.سايلاۋباەۆا.
زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى قانشا ادام ەمدەۋگە جۇمساعانى تۋرالى ازىرشە ناقتى رەسمي دەرەك جوق. كوپشىلىك يپوتەكا نارىعىنا باسىمدىق بەرىپ كەتتى دە, قارجىنى ەمگە جۇمساۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل فاكتور دا ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىمىزدىڭ دەڭگەيىنەن حابار بەرىپ تۇر. ساراپشى ەرلان يبراگيم ادامنىڭ ءومىرى, دەنساۋلىعى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردەن دە جوعارى تۇرۋى ءتيىس ەكەنىن, بىراق قازىرگى جاعداي وعان مۇمكىندىك بەرمەي تۇرعانىن ايتادى. «سالىمشىلاردىڭ 42%-ى قاراجاتىن يپوتەكاداعى قارىزىن جابۋعا جۇمسادى. وعان دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ال قالعان 48%-ى سالىمىن قايدا سالعىسى كەلەتىنى تۋرالى مالىمەت جوق. ادام اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدەۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. بۇل مۇمكىندىكتى شەكتەۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. سول سەبەپتى سالىمشىعا قازاقستانداعى اقىلى كلينيكالاردا پروفيلاكتيكالىق ەم-دوم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن ءجون», دەيدى ەرلان يبراگيم. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت بجزق رەفورماسىنا قاتىستى شەشىمدەردى الەۋمەتتىڭ جاعدايىمەن ساناسا وتىرىپ قابىلداعان دۇرىس. مۇنداي شەشىمدەر بيلىك پەن قوعامنىڭ اراسىن جاقىنداتادى دەيدى ول.
ال ساراپشى مۇرات تەمىرحانوۆ زەينەتاقى قورىنىڭ جۇمىسىنا رەفورما قاجەتتىگىن ايتادى. مىسالى, 15-20 جىلدان كەيىن بجزق قالاي جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى بۇگىننەن باستاپ ويلانعان دۇرىس. قازىرگى تولەنىپ جاتقان زەينەتاقىلاردىڭ 10-15%-ى عانا زەينەتاقى قورىنان اۋدارىلىپ وتىر. قالعان 80%-عا جۋىعى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنىپ كەلەدى. دەمەك بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان وسى ماسەلەنى رەتتەپ الۋ كەرەك.
«25-40 جاس ارالىعىنداعى, ورتا ەسەپپەن اي سايىن 10-15 مىڭ تەڭگەسىن قورعا اۋدارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىسى كەلەشەكتە قالاي بولاتىنى, ونىڭ بيۋدجەتكە اسەرى جونىندە جانە ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ ازايىپ, حالىق قارتايعان كەزدە جاعدايدىڭ قالاي ءوربيتىنىن جان-جاقتى زەردەلەۋ قاجەت. بۇعان بجزق الدىن الا دايىندالىپ, جوسپارىن قۇرىپ, كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن بەلگىلەۋى ءتيىس», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, ۇكىمەتتىڭ «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى الداعى تۇجىرىمدامادا كورىنىس تابۋى ءتيىس. مىسالى, ەلىمىزدە ەكونوميكالىق بەلسەندى توپتىڭ شامامەن 12%-ى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندار. ولاردىڭ زەينەتاقى قورىنا قارجى اۋدارۋ ماسەلەسى دە – ۇنەمى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىن باعىتتاردىڭ ءبىرى. قازىر مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرى ارقىلى تولىقتىرىلىپ وتىر. سوندىقتان مۇناي باعاسى تومەندەپ, تابىس سارقىلا باستاسا, ۇكىمەت قانداي شەشىمدەر قابىلداۋى مۇمكىن؟ مىنە, قور رەفورماسىنا قاتىستى ماسەلەدە دە قاۋىپ-قاتەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلۋى ءتيىس.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ (قفق) باسقارۋشى ديرەكتورى ەرلان بۋراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىمشىلار جيناعان اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن باسقارۋشى كومپانياعا بەرسە, بۇل ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ارتتىرىپ قانا قويماي, قارجى سالاسىنداعى اشىقتىقتى دا قامتاماسىز ەتپەك.
قازىر جەكە كومپانيالار زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ نومينالدى كىرىسىن 70% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلگەن. سالىمشىلار زەينەت جاسىن كۇتپەي, ينۆەستيتسيالىق كىرىستىلىكتىڭ ءبىر بولىگىن الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك السا, ايلىق جالاقىنى كونۆەرتپەن بەرىپ وتىرعان كەيبىر كومپانيالار كولەڭكەدەن شىعۋعا وزدەرى مۇددەلى بولادى. سوندا عانا سالىمشى زەينەت جيناعىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قوردىڭ ەسەبىندە قالدىرىپ, تەك قانا ينۆەستيتسيالىق كىرىستى الىپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە پايدالانا الادى.
ساراپشىلار بجزق توڭىرەگىندەگى بىزگە بەلگىلى ماسەلەلەر ۇلتتىق بانك, ۇكىمەت جانە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان پىكىرتالاستاردان سوڭ كوپشىلىككە جاريا بولعانىن ايتادى. ە.بۋراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ۇزاق تالقىلانعان ماسەلە سالىم اقشانىڭ ءبارىن جەكە كومپانيالارعا بەرۋ توڭىرەگىندە بولىپتى. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك وسى نۇسقاعا كەلىسكەن بولسا, بۇل سالىمشى ءۇشىن دە, جەكە كومپانيالار ءۇشىن دە ءتيىمدى بولاتىن ەدى. «بۇل − ازىرگە يدەيا عانا. ءبىز مۇنى ۇكىمەتكە ءالى جەتكىزگەن جوقپىز. ەگەر بجزق اكتيۆتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا تەك ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, بارلىق ۇيىم, سونىڭ ىشىندە جەكەلەگەن كومپانيالار دا مۇددەلى بولسا, ءبىز بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالامىز», دەيدى ە.بۋراباەۆ.
ازىرشە بجزق-داعى قارجى تەك تۇرعىن ءۇي نارىعىنا باعىتتالىپ جاتىر. بجزق-دان ارتىق قارجىسىن الىپ, يپوتەكاسىن جاپقان سالىمشىنىڭ قورمەن بايلانىسى توقتاپ قالمايدى, اي سايىنعى قارجىسىن قۇيۋدى جالعاستىرا بەرەتىنى انىق. جىل سايىن قوردىڭ ەسەپشوتىنا 100 ملرد-تان 300 ملرد تەڭگەگە دەيىن اۋدارىلادى. ساراپشى بۇل قارجىنى قور نارىعىنا جىبەرۋگە بولاتىنىن ايتتى. مىسالى, 40 جاستاعى سالىمشىنىڭ جيعانى 10 ملن تەڭگە بولسا, ونىڭ 6,7 ملن تەڭگەسىنە يپوتەكاسىن جاپتى دەلىك. «ارتىلعان قاراجاتتى جەكە كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا جىبەرۋگە بولادى. مۇنداي ستراتەگيا سالىمشىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرادى جانە قور نارىعىنىڭ ينۆەستورى اتانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ساراپشى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلدەرى بولسا, مۇنداي ۇسىنىس تۇسە قالسا, تالقىلاۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن جاقىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مالىمدەدى. ولاردىڭ ويىنشا, بجزق سالىمدارىن قارجى ينستيتۋتتارى دەپوزيتتەرىنە ورنالاستىرۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى.
بجزق اكتيۆتەرىن باسقارۋعا بەرگەن جەكە كومپانيالاردىڭ تاۋەكەلىن ۇكىمەت ءوز موينىنا الۋعا دايىن ەكەنى سوڭعى كەزدە قابىلدانعان شەشىمدەردەن بايقالىپ ءجۇر. بۇل فاكتور مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان كەتكىسى كەلسە دە جاقىن ارادا كەتە المايتىنىن دالەلدەپ قويدى. بيزنەسى دۇرىس وركەندەمەي تۇرعان, الەۋمەتتىك ساياساتقا باسىمدىق بەرەتىن قازىرگى جاعدايدا اسىعىس شەشىم قابىلداۋ حالىققا اۋىر تيەتىنى بەلگىلى. ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك بجزق-عا قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمدە ساقتىق تانىتا باستاۋىنىڭ ءوزى جەتىستىك. بۇگىندە زەينەتاقى قارجىسىن قايدا جۇمسايتىنىن بىلمەي, ويلانىپ جۇرگەندەر كوپ. ويتكەنى اقپارات كوپ. كەيبىرەۋى ۇيگە سالعان دۇرىس دەسە, ەندى ءبىرى جەكە كومپانياعا باسقارۋعا بەرگەن ۇتىمدى دەيدى. بۇل تۇستا سالىمشىلاردىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتى جوعارى بولعانى كەرەك. قورداعى ارتىق اقشانى قايدا جۇمساۋ ءتيىمدى بولاتىنىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ شەشكەن ءجون. سوندىقتان اقپاراتتىق تەكەتىرەستە اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقانداردىڭ عانا ۇپايى تۇگەل بولماق.
الماتى
