ەكونوميكا • 15 ءساۋىر، 2021

بجزق: اقپاراتتىق تەكەتىرەستە كىمنىڭ ۇپايى تۇگەل؟

609 رەت كورسەتىلدى

زەينەتاقى قورىنداعى شەكتى سومادان ارتىق اقشانى سالىمشىلاردىڭ كوبى باسپاناعا سالعان. «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، ازاماتتاردىڭ 42%-ى قارجىنى يپوتەكالىق قارىزىن جابۋعا جۇمساسا، 50%-عا جۋىعى اقشاسىن قانداي ماقساتقا پايدالاناتىنى ازىرشە بەلگىسىز. 

ساراپشىلار قور جۇمىسىنا قاتىستى قابىلدانعان شەشىمدەر ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ستا­تيس­تيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە، رەس­پۋب­­ليكادا 8-8،5 ملن ادام جۇمىسپەن قام­تىلعان، بىراق زەينەتاقى جارناسى ءبىر جىلدا شامامەن 2،5-2،7 ملن ادامنان عانا تۇراقتى ءتۇسىپ وتىر. ەندى سالىمى مۇل­دە جوق شوتتاردى جابۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­داندى. بيىلعى اقپان ايىنا دەيىن مۇنداي شوتتاردىڭ سانى 121 مىڭ بولعان.

جالپى، بجزق رەفورماسى تۇرعىن ءۇي نارىعى ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ وتىر. «Metra» جىلجىمايتىن م ۇلىك كەڭسەلەرى جەلى­سىنىڭ باس ديرەكتورى عالىم ىسقاقوۆ بۇل باعدارلاما باسپانا باعاسىنىڭ كوتەرى­لۋى­نە الىپ كەلگەنىن ايتادى. مىسالى، بيىل­­عى قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسى­نان باستاپ الماتى، نۇر-سۇلتان جانە اق­تاۋ قالالارىندا پاتەرگە جانە جەر تە­لىم­­دەرىن ساتىپ الۋعا سۇرانىس كۇرت جوعا­­رىل­اعان. «بجزق سالىمشىلارىنىڭ 7%-ى «ار­تىلعان» اقشاسىن الا الادى. ال ولار­دىڭ 42%-ى يپوتەكاسىن جاپتى نە­مە­سە پاتەر الدى. دەگەنمەن دە تۇرعىن ءۇي نا­رى­عى داق­پىرتتىڭ قىسپاعىندا تۇر. ۇكى­مەت ناق­تىلاۋعا ءتيىس تەتىك كوپ»، دەيدى ع.ىس­قاقوۆ.

بجزق سالىمدارىن ەمدەلۋگە دە جۇم­ساۋ­­عا بولاتىنىن ەستىگەندە ەل ەلەڭدەپ قال­­دى. زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنى ەم-دوم­عا جۇمساۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. ال بىزدەگى جاعداي باسقاشا. سالىمشى زەي­نەت­اقى جيناعىن ورفاندىق اۋرۋلاردى، ياع­ني ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن سوزىلمالى دەرت­تەردى ەمدەۋگە جۇمساي الادى. سونداي-اق بۇل اقشانى ءتىس ەمدەتۋگە، پلاستيكالىق وپە­را­تسياعا، راديوتەراپيالار مەن راديو­حي­رۋر­گيا­لىق پروتسەدۋرالارعا جانە كوزدى ەمدەتۋ مەن پروتون تەراپياسىنا دا جارا­تۋعا بولادى.

سيرەك كەزدەسەتىن (ورفاندى) اۋرۋلار – قو­عامنىڭ شاعىن بولىگىن قامتيتىن، كوبى­نەسە تۇقىم قۋالايتىن جانە ءومىر بويى اۋىراتىن گەندىك سىرقات. ازىرگە ونىڭ ەمى جوق. سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلارعا شال­دىق­قان جاندار دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتپەيدى، تەك كۇتىنۋمەن ءومىرىن ۇزارتا الادى. ولار عۇمىر بويى فەرمەنتتىك ءدارى-دارمەكتەرگە تاۋەلدى.

مىسالى، بەلگىلى جۋرناليست قارلىعاش سايلاۋباەۆانىڭ 20 جاستاعى التىناي ەسىمدى قىزى ءتۋابىتتى شەرەشەۆسكي-تەرنەر سيندرومىمەن اۋىرادى. بويجەتكەننىڭ اي سايىنعى دارىسىنە، تەكسەرۋلەرىنە، مەدي­تسي­نالىق اپپاراتتاردان وتۋىنە باس-اياعى 280 مىڭ تەڭگەدەي قاراجات كەتەدى ەكەن. ال شەتەلدەن ءدارى الدىرتۋ ءۇشىن حالىق­تىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ق.سايلاۋ­باەۆا زەينەتاقى جيناعىنداعى ارتىلعان اقشانى سيرەك كەزدەسەتىن دەرتتەردى ەمدەۋ­گە جۇمساۋعا بولاتىنىن ەستىگەندە قۋانىپ قالعانىن ايتادى. بىراق بۇگىنگە دەيىن جيعان-تەرگەن قارجىسى بار-جوعى التى ايدىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋگە عانا جەتەتىنىن بىلگەندە كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان. «ۇكىمەت بولاشاقتا سيرەك كەزدەسەتىن دەرتى بار ادامداردىڭ شەتەلدە ەمدەلۋىنە مۇمكىندىك جاساپ، وعان بولىنەتىن قارجى كولەمىن ۇلعايتۋى كەرەك. بار جاۋاپكەرشىلىكتى زەينەتاقى قورىنا اۋدارىپ، قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى. مىسالى، مەن قىزىمدى شەتەلدە ەمدەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كۆوتا سۇراعالى ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كۆوتا تۇگىلى، جاي عانا مەملەكەتتىك اۋرۋحاناعا جاتىپ ەم قابىلداۋدىڭ ءوزى مۇڭ. مىنە، ءبىر اي بولدى، قالالىق اۋرۋحاناعا جاتۋ ءۇشىن پورتالعا تىركەلە الماي وتىرمىز. ءبىزدىڭ مەديتسينا جارىمجان ادامداردى ەمدەۋدەن گورى، ودان ءارى تۇقىرتۋعا بەيىم. ەندى بجزق-داعى از عانا سالىمىمىز سولاردىڭ پايدا تابۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. ءتيىستى مەكەمەلەرگە بارعاندا ولار: «بجزق-داعى سالىمىڭىزدى ەمدەۋگە سالىڭىز» دەپ وتىرماسىنا كىم كەپىل؟!» دەيدى ق.سايلاۋباەۆا.

زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى قانشا ادام ەمدەۋگە جۇمساعانى تۋرالى ازىرشە ناقتى رەسمي دەرەك جوق. كوپشىلىك يپوتە­كا نارىعىنا باسىمدىق بەرىپ كەتتى دە، قارجىنى ەمگە جۇمساۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل فاكتور دا ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمى­سى­مىزدىڭ دەڭگەيىنەن حابار بەرىپ تۇر. ساراپشى ەرلان يبراگيم ادامنىڭ ءومىرى، دەنساۋلىعى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردەن دە جوعارى تۇرۋى ءتيىس ەكەنىن، بىراق قازىرگى جاعداي وعان مۇمكىندىك بەرمەي تۇرعانىن ايتادى. «سالىمشىلاردىڭ 42%-ى قاراجاتىن يپوتەكاداعى قارىزىن جابۋعا جۇمسادى. وعان دا تۇسىنىستىكپەن قا­راۋعا بولادى. ال قالعان 48%-ى سالى­مىن قايدا سالعىسى كەلەتىنى تۋرالى مالى­مەت جوق. ادام اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىر­مايتىن جول ىزدەۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراس­تىرۋ كەرەك. بۇل مۇمكىندىكتى شەكتەۋگە ەش­كىمنىڭ قۇقى جوق. سول سەبەپتى سالىم­شىعا قازاقستانداعى اقىلى كلينيكالار­دا پروفيلاكتيكالىق ەم-دوم الۋعا مۇمكىن­دىك بەرىلگەن ءجون»، دەيدى ەرلان يبراگيم. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇكىمەت بجزق رەفورماسىنا قاتىستى شەشىمدەردى الەۋمەتتىڭ جاعدايىمەن ساناسا وتىرىپ قابىلدا­عان دۇرىس. مۇنداي شەشىمدەر بيلىك پەن قوعامنىڭ اراسىن جاقىنداتادى دەيدى ول.

ال ساراپشى مۇرات تەمىرحانوۆ زەينەت­اقى قورىنىڭ جۇمىسىنا رەفورما قاجەت­تىگىن ايتادى. مىسالى، 15-20 جىلدان كەيىن بجزق قالاي جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى بۇگىننەن باستاپ ويلانعان دۇرىس. قازىرگى تولەنىپ جاتقان زەينەتاقىلاردىڭ 10-15%-ى عانا زەينەتاقى قورىنان اۋدارىلىپ وتىر. قالعان 80%-عا جۋىعى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنىپ كەلەدى. دەمەك بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان وسى ماسەلەنى رەتتەپ الۋ كەرەك.

«25-40 جاس ارالىعىنداعى، ورتا ەسەپپەن اي سايىن 10-15 مىڭ تەڭگەسىن قورعا اۋدارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىسى كەلەشەكتە قالاي بولاتىنى، ونىڭ بيۋدجەتكە اسەرى جونىندە جانە ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ ازايىپ، حالىق قارتايعان كەزدە جاعدايدىڭ قالاي ءوربيتىنىن جان-جاقتى زەردەلەۋ قاجەت. بۇعان بجزق الدىن الا دايىندالىپ، جوسپارىن قۇرىپ، كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن بەلگىلەۋى ءتيىس»، دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە، ۇكىمەتتىڭ «كو­لەڭ­­كەلى ەكونوميكامەن» كۇرەسىنىڭ ناتي­جەسى ال­داعى تۇجىرىمدامادا كورىنىس تابۋى ءتيىس. مىسالى، ەلىمىزدە ەكونومي­كالىق بەل­­سەندى توپتىڭ شامامەن 12%-ى ءوزىن ءوزى جۇ­­مىس­­پەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندار. ولار­­دىڭ زەينەتاقى قورىنا قارجى اۋدارۋ ما­­سە­لەسى دە – ۇنەمى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتە­تىن با­عىت­تار­دىڭ ءبىرى. قازىر مەملە­كەت­تىڭ بيۋد­جەتى ۇلت­تىق قوردىڭ ترانسفەرى ار­قىلى تو­لىق­تى­­رىلىپ وتىر. سوندىقتان مۇ­ناي باعا­سى تومەن­دەپ، تابىس سارقىلا باستا­سا، ۇكى­مەت قان­داي شەشىمدەر قابىل­داۋى مۇم­كىن؟ مى­نە، قور رەفورماسىنا قا­تىس­تى ما­سە­لەدە دە قاۋىپ-قاتەردىڭ بارلىعى ەسكەرىلۋى ءتيىس.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداس­تىعىن­ىڭ (قفق) باسقارۋشى ديرەكتورى ەرلان بۋراباەۆتىڭ ايتۋىنشا، سالىمشىلار جيناعان اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن باسقارۋشى كومپانياعا بەرسە، بۇل ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ارتتىرىپ قانا قويماي، قارجى سالاسىنداعى اشىقتىقتى دا قامتاماسىز ەتپەك.

قازىر جەكە كومپانيالار زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ نومينالدى كىرىسىن 70% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلگەن. سالىمشىلار زەينەت جاسىن كۇتپەي، ينۆەستيتسيالىق كىرىستىلىكتىڭ ءبىر بولىگىن الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك السا، ايلىق جالاقىنى كونۆەرتپەن بەرىپ وتىرعان كەيبىر كومپانيالار كولەڭكەدەن شىعۋعا وزدەرى مۇددەلى بولادى. سوندا عانا سالىمشى زەينەت جيناعىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قوردىڭ ەسەبىندە قالدىرىپ، تەك قانا ينۆەستيتسيالىق كىرىستى الىپ، تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە پايدالانا الادى.

ساراپشىلار بجزق توڭىرەگىندەگى بىزگە بەلگىلى ماسەلەلەر ۇلتتىق بانك، ۇكى­مەت جانە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ قاتىسۋ­شىلارى اراسىنداعى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىل­عان پىكىرتالاستاردان سوڭ كوپشىلىككە جاريا بولعانىن ايتادى. ە.بۋراباەۆتىڭ اي­تۋىنشا، ەڭ ۇزاق تالقىلانعان ماسەلە سا­لىم اقشانىڭ ءبارىن جەكە كومپانيالارعا بەرۋ توڭىرەگىندە بولىپتى. ساراپشى اتاپ وت­كەن­دەي، ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك وسى نۇس­قاعا كەلىسكەن بولسا، بۇل سالىمشى ءۇشىن دە، جەكە كومپانيالار ءۇشىن دە ءتيىمدى بولا­تىن ەدى. «بۇل − ازىرگە يدەيا عانا. ءبىز مۇ­نى ۇكى­مەت­كە ءالى جەتكىزگەن جوقپىز. ەگەر بجزق اك­تيۆتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لى­عىنا تەك ۇلتتىق بانك قانا ەمەس، بار­­لىق ۇيىم، سونىڭ ىشىندە جەكەلە­گەن كوم­­پا­نيا­لار دا مۇددەلى بولسا، ءبىز بۇل تا­ق­ى­­رىپقا قايتا ورالامىز»، دەيدى ە.بۋراباەۆ.

ازىرشە بجزق-داعى قارجى تەك تۇرعىن ءۇي نارىعىنا باعىتتالىپ جاتىر. بجزق-دان ارتىق قارجىسىن الىپ، يپوتەكاسىن جاپقان سالىمشىنىڭ قورمەن بايلانىسى توقتاپ قالمايدى، اي سايىنعى قارجىسىن قۇيۋدى جالعاستىرا بەرەتىنى انىق. جىل سايىن قوردىڭ ەسەپشوتىنا 100 ملرد-تان 300 ملرد تەڭگەگە دەيىن اۋدارىلادى. ساراپشى بۇل قارجىنى قور نارىعىنا جىبەرۋگە بولاتىنىن ايتتى. مىسالى، 40 جاستاعى سالىمشىنىڭ جيعانى 10 ملن تەڭگە بولسا، ونىڭ 6،7 ملن تەڭگەسىنە يپوتەكاسىن جاپتى دەلىك. «ارتىلعان قاراجاتتى جەكە كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا جىبە­رۋگە بولادى. مۇنداي ستراتەگيا سالىم­شىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرادى جانە قور نارىعىنىڭ ينۆەستورى اتانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەيدى ساراپشى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلدەرى بولسا، مۇنداي ۇسىنىس تۇسە قالسا، تالقىلاۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن جاقىندا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مالىمدەدى. ولاردىڭ ويىنشا، بجزق سالىمدارىن قارجى ينستيتۋتتارى دەپوزيتتەرىنە ورنالاستىرۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى.

بجزق اكتيۆتەرىن باسقارۋعا بەرگەن جەكە كومپانيالاردىڭ تاۋەكەلىن ۇكىمەت ءوز موينىنا الۋعا دايىن ەكەنى سوڭعى كەزدە قابىلدانعان شەشىمدەردەن بايقالىپ ءجۇر. بۇل فاكتور مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان كەتكىسى كەلسە دە جاقىن ارادا كەتە الماي­تىنىن دالەلدەپ قويدى. بيزنەسى دۇرىس ور­كەندەمەي تۇرعان، الەۋمەتتىك ساياساتقا با­سىمدىق بەرەتىن قازىرگى جاعدايدا اسىعىس شە­شىم قابىلداۋ حالىققا اۋىر تيەتىنى بەل­گىلى. ۇكىمەت، ۇلتتىق بانك بجزق-عا قا­تىس­تى كەز كەلگەن شەشىمدە ساقتىق تانى­تا باستاۋىنىڭ ءوزى جەتىستىك. بۇگىندە زەي­نەت­اقى قارجىسىن قايدا جۇمسايتىنىن بىل­مەي، ويلانىپ جۇرگەندەر كوپ. ويتكەنى اق­پا­رات كوپ. كەيبىرەۋى ۇيگە سالعان دۇرىس دە­سە، ەندى ءبىرى جەكە كومپانياعا باسقا­رۋ­عا بەر­گەن ۇتىمدى دەيدى. بۇل تۇستا سالىم­شى­لار­­دىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتى جوعا­رى بول­عانى كەرەك. قورداعى ارتىق اقشا­نى قايدا جۇمساۋ ءتيىمدى بولاتىنىن جان-جاق­تى وي­لاستىرىپ شەشكەن ءجون. سون­دىق­تان اق­پاراتتىق تەكەتىرەستە اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسقانداردىڭ عانا ۇپايى تۇگەل بولماق.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار