رۋحانيات • 14 ءساۋىر، 2021

التىن وردا – تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى

559 رەت كورسەتىلدى

– يۋلاي شاميلوعلى، اڭگىمەنى الدىمەن ءومىر جولىڭىزدان وربىتسەك، قايدا تۋدىڭىز، قايدا وقىدىڭىز؟

– اكەم – باشقۇرتستاندا تۋىپ-وسكەن قازان تاتارى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، 1952 جىلى گەرمانيادان امەريكاعا بارادى. شەشەم قىتايدىڭ شەكاراسىندا تۋىپ، مانچجۋريادا وسكەن. كەيىن سونداعى توڭكەرىستەن سوڭ انامنىڭ وتباسى تۇركياعا قونىس اۋداردى. ەكەۋى 1957 جىلى تۇركيادا تانىسىپ، باس قوسادى. مەن 1958 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا ومىرگە كەلدىم. اقش ازاماتىمىن. 1986 جىلى تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا تاريحى بويىنشا كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ، دوكتورلىق دارەجەسىن الدىم. 1983-1989 جىلدارى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەردىم. 1989 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن ۆيسكونسين ماديسون ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىعىمدى جالعاستىردىم. سونىمەن قوسا وسى وقۋ ورداسىندا ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەر باعدارلاماسى مەن تاياۋ شىعىس باعدارلاماسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم.

– قازاقستانعا قاشان كەلدىڭىز؟

– العاش قازاق جەرىنە تابانىم وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ءتيدى. وندا عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا كەلدىم. ودان كەيىن اقش-تىڭ شەتەلدەرمەن بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ اۋدارماشى-كونسۋلتانتى رەتىندە تاعى جولىم ءتۇستى. 2009 جىلدان باستاپ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستىم. 2010 جىلى ءبىر توپ مامانمەن بىرگە وسى وقۋ ورنىنداعى گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك پاندەر مەكتەبىنىڭ جوباسىن جاسادىم. 2016 جىلى قازاقستاننان تاعى دا ءدام بۇيىردى. ال 2017 جىلى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ كافەدراسى اشىلىپ، سونىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىرىلدىم. قازىر وسى قىزمەتىمدى اتقارىپ جاتىرمىن.

– ءسىز پوليگلوت كورىنەسىز، نەشە ءتىل بىلەسىز؟

– ماقتانعانىم ەمەس، ءبىراز شەت ءتىلىن بىلەمىن: فرانتسۋز، ورىس، ۆەنگر، ازداپ يتاليان تىلىندە سويلەيمىن. ال تۇركى حالىقتارى اراسىندا تاتار، تۇرىك، وزبەك، قازاق تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەنمىن. اراب، پارسى تىلدەرىن ۇيرەنۋگە ءبىراز ۋاقىتىمدى جۇمسادىم. قىتاي، موڭعول تىلدەرىن دە وقىدىم.

– قازاقشانى قايدان ۇيرەندىڭىز؟

– ونىڭ تاريحى قىزىق. جاس كەزىمدە تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ، قازان تاتارلارىنىڭ ادەبي ءتىلىن وقۋعا كۇش سالدىم. ال قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسى وتە كۇردەلى بولعاندىقتان، ونشا تۇسىنبەدىم. 1991 جىلى ماسكەۋدە تۇراتىن ءتىلشى-عالىم، تانىمال تۇركولوگ كەڭەسباي مۇساەۆ امەريكاعا كەلىپ، قازاق تىلىنەن ساباق بەردى. سول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءتىلدىڭ تابيعاتىن ءتۇسىندىم. ودان كەيىن دە امەريكاعا قازاقستاننان ءتىل ماماندارى ءجيى كەلىپ ءجۇردى، سولارمەن اڭگىمەلەسىپ ءجۇرىپ، ءتىلىمدى ۇستارتا باستادىم. اسىرەسە قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋگە قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە ومىرگە كەلگەن تالانت ماۋقان ۇلى دەگەن عالىم دوسىمنىڭ كومەگى كوپ بولدى. سودان ءبىراز ءتالىم الىپ، ونىمەن قازاقشا سويلەسەتىن دەڭگەيگە جەتتىم. سوسىن جوعارىدا كونسۋلتانت بولعانىمدى ايتتىم عوي، سول كەزدە ورىسشا-قازاقشا سوزدىكپەن جۇمىس ىستەپ، تاجىريبە جينادىم. وسىنىڭ ءبارى قازاقشانى تازا سويلەۋىمە سەپتىگىن تيگىزدى.

– التىن وردا ءداۋىرىنىڭ تاريحىن زەردەلى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمسىز، بۇل سالاعا بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– ۇلتىم تاتار بولعاندىقتان، التىن وردا تاريحىنا قىزىعۋشىلىعىم ەرتە وياندى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە ورتا عاسىر داۋىرىنە زەر سالىپ، اسىرەسە التىن وردا مەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىنا ءبىراز ءۇڭىلدىم. جاسىراتىنى جوق، العاشىندا ونشا تۇسىنبەدىم. سوسىن قولىما ب.گرەكوۆ پەن ا.ياكۋبوۆسكيدىڭ 1950 جىلى شىققان «زولوتايا وردا ي ەە پادەنيە» دەگەن كىتابى ءتۇستى. ونى ءسۇزىپ شىقتىم. سوندا دا التىن وردانىڭ تاريحىنا تەرەڭ بويلاي المادىم. ودان كەيىن دە بىرقاتار كونە كىتاپ پەن دەرەكتى شولدىم. بىرتە-بىرتە ورتا عاسىر ءداۋىرىنىڭ تاريحى تارتا باستادى. سودان «التىن وردانىڭ رۋ-تايپا ساياساتى جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمى» جايىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى جازدىم. ونى 1986 جىلى تابىستى قورعادىم. بىراق سول كەزدە اتالعان عىلىمي ەڭبەگىمە ەشكىم نازار سالمادى، قازىر وعان زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتتى. كەيىن ول كىتاپ قازاندا ورىسشا باسىلدى، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن اعىلشىنشا جارىق كوردى.

التىن وردانىڭ قۇرامىنداعى قىرىم، قازان، قاسىم، تۇمەن جانە تاعى باسقا دا حاندىقتاردىڭ جەكە بيلىك جۇيەسى بولعان. ونى ءاربىر رۋ-تايپانىڭ كوسەمدەرى باسقارعان. وسى جۇيە قايدان پايدا بولدى دەگەن ويمەن XIII-XIV عاسىرداعى تاريحي دەرەكتەرگە ءۇڭىلدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە التىن وردا داۋىرىنە قاتىستى ءبىراز ماسەلە الدىمنان شىقتى.

– سولاردىڭ اراجىگىن اشىپ، تارقاتىپ بەرسەڭىز؟

– ءبىز كوبىنەسە التىن وردا تاريحىنا تەرەڭدەگەندە، رەسەي تاريحشىلارىنا توقتالامىز. ولار ورتا عاسىر داۋىرىندەگى دەرەككوزدەرگە سۇيەنەدى. وندا تەك قىسقا-نۇسقا مالىمەت بەرىلگەن. مىسالى، ودان «موڭعولدار كەلدى» دەگەن تاق-تۇق دەرەكتى عانا وقيسىز. ال XV-XVI عاسىرداعى «پاتريارشايا» نەمەسە «نيكونوۆسكايا لەتوپيس» سياقتى جازبالارىندا ولار تاريحتى ۇزاق قىپ جازعان. بىراق ولاردىڭ دەنى كەيىن جازىلعان، شىن مانىندەگى تاريح دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ءوزىم ول تاريحقا سەنبەيمىن. ولاردان يدەولوگيالىق سارىن بايقالىپ تۇرادى. ياروسلاۆ پەلەنسكي دەگەن عالىم ءوزىنىڭ كىتابىندا ول دەرەكتەردىڭ قازان حاندىعىن جاۋلاۋ ءۇشىن جازىلعانىن ايتادى. سونىمەن بىرگە التىن وردا تۋرالى اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىندە حاتتالعان دەرەككوزدەر بار، ولاردى زەرتتەۋگە كوپ ۋاقىت قاجەت، ءبىر جاعىنان ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك. مەنىڭشە، رەسەيدەگى التىن وردا مەن موڭعول تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار وعان ءمان بەرمەيدى. ولار الدىمەن وزدەرىنىڭ تىلدەرىندە جازىلعان مالىمەتتەرگە جۇگىنەدى. الايدا كارامزيننەن باستاپ ورىستاردىڭ اكادەميالىق ەمەس، ۇلتتىق تاريحى جازىلدى. ءار ۇلتتىڭ تاريحى جازىلعاندا ونىڭ ميفولوگياسى قوسا جۇرەدى، ونى جادىدان وشىرە المايسىز. سوندىقتان بۇگىنگە دەيىن رەسەيدىڭ اكادەميالىق تاريحىن جازۋدىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق كوزقاراس تۇرادى.

– الىپ يمپەريانىڭ تاريحتاعى ورنى مەن ءرولى قانداي بولدى، سوعان توقتالساڭىز؟

– بىرىنشىدەن، XIII عاسىردا قۇرىلعان موڭعول يمپەرياسى سوناۋ شىعىس ەۋروپاعا دەيىن سوزىلعان كەڭ-بايتاق جەردى الىپ جاتتى. ول ورتالىق ازياداعى شاعاتاي حاندىعىنان، باتىستاعى التىن وردادان، يرانداعى يلحانيدا بيلىگى مەن قىتايداعى يۋان ديناستياسىنان تۇردى. بۇدان بۇرىن ءدال وسىنداي ۇلكەن يمپەريا بولدى ما، بولمادى ما، ونى ايتۋ قيىن. سەبەبى VI عاسىردىڭ ورتاسىندا تۇركى قاعاناتى 552 جىلدان باستاپ قارا تەڭىزگە دەيىن جەردى يەلەنسە دە، ونىڭ عۇمىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا بولدى. عۇندار مەن سكيفتەر كەزەڭىندە دە ءدال وسىنداي ۇلكەن مەملەكەت بولدى دەپ ايتا المايمىن.

ەكىنشىدەن، وسمانلى يمپەرياسىن قۇرعان تۇرىك اعايىنداردان الىستا ءومىر سۇرگەن، اسىرەسە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىندا بولعان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ كوبىسىن التىن وردا مەملەكەتى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىردى. ولاردىڭ ءبارى يسلام ءدىنىن قابىلدادى، ورتاق ادەبي ءتىلى بولدى. سوندىقتان XIV عاسىردان كەيىنگى قىرىم، قازان، استراحان، تۇمەن، قاسىم جانە نوعاي ورداسى، شايباني اۋلەتى مەن قازاق حاندىعى، قىسقاسى ءبارىمىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وسى يمپەريادان شىقتى. سوندىقتان التىن وردانى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى دەپ ايتۋدى دۇرىس كورەمىن.

– ەندى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىن ايتساڭىز.

– شىڭعىس حان قۇرعان موڭعول يمپەرياسى ساۋدا-ساتتىققا نەگىزدەلگەن، سوندىقتان ول جاۋلاپ العان ەلدەرمەن نەمەسە كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ساۋدا جۇرگىزۋگە كەلىسىمشارت جاساپ وتىرعان. تاريحي دەرەكتەردە شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن كەرۋەندەرى بولعاندىعىن ايتادى، ول سول ارقىلى مەملەكەتىنىڭ ساۋدا جۇيەسىن كەڭەيتۋدى كوزدەگەن. ماسەلەن، قازاق جەرىندەگى وتىرار يران مەن ورتا ازيادان سىبىرگە، موڭعوليا مەن قىتايعا قاتىنايتىن ساۋدا جولىنداعى ماڭىزدى قالا بولدى. بىراق وسى وتىرارعا جىبەرگەن شىڭعىس حاننىڭ ەلشىلەرى ءولتىرىلىپ، كەرۋەنى قولدى بولعاننان كەيىن ول اشۋلانىپ، ءوش الۋ ءۇشىن وتىرارعا شابۋىل جاسادى.

التىن وردا مەملەكەتى دە ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىن جاقسى جولعا قويدى. باتۋ مەن بەركە حاندار كوشپەلى بولىپ جۇرسە دە، ولاردىڭ ساراي بەركەدە ساۋدا ورىندارى جۇمىس ىستەدى. ونى سول داۋىردەگى ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىنان بىلەمىز. مىسالى، قىرىمنان تۇز الىپ شەتەلدىكتەرگە ساتقاندىعى، سول ءۇشىن ساۋداگەرلەردىڭ كەلگەندىگى جازىلعان. ولاردى موڭعول اسكەرلەرى الىپ ءجۇرىپ وتىرعان. كەيىن باس قالا ساراي باتۋدان ساراي بەركەگە كوشكەندە دون وزەنىنە جاقىن ورنالاسقان. وزەن-كولدەر ساۋدا جۇرگىزۋگە ءتيىمدى بولدى. ايتالىق، التىن وردا اۋماعىنا يتاليالىق ساۋداگەرلەرگە كەلۋگە رۇقسات بەرىلدى. التىنوردالىقتار بيدايدىڭ ەكسپورتىن جاساپ، ونى يتالياعا كەمەمەن جىبەردى. يتاليالىقتار ازوۆ تەڭىزىنەن بالىق اۋلادى. قۇل ساۋداسى دا ءجۇردى. وسى ساۋدا-ساتتىق ارقىلى التىن وردا يمپەرياسى ءبىراز بايىدى. باتۋ حان ءوزى باس بولىپ ۇلكەن سارايلار سالدىرا باستادى. XIII عاسىردا التىن وردانىڭ ساۋدا جۇيەسى كۇشتى بولعان دەپ ايتادى. ءبىر تاريحشى يتاليانىڭ وتارىنداعى ەلدەر مەن ۆەنەتسيا، گەنۋيا جانە پيزانىڭ ساۋداسى التىن وردا مەملەكەتى ارقىلى اق تەڭىز بەن قارا تەڭىزگە شىقتى دەيدى. مەنىڭشە، وسى دۇرىس بايلام.

– مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسى قالاي بولدى؟

– بۇل ۇلان-عايىر اۋماقتى جوشىعا اكەسى شىڭعىس حان الىپ بەردى. جوشى حان ۇلىسى تەك قانا XVI عاسىردا جازىلعان قازان تاريحىندا ءبىرىنشى رەت التىن وردا دەپ اتالعان. الايدا جوشى اكەسىنەن بۇرىن، ياعني 1227 جىلى قايتىس بولدى، سول جىلدارى شىڭعىس حان دا دۇنيەدەن وتكەن. ءسويتىپ جوشى يەلەنگەن اۋماق ۇلدارىنا قالدى. التىن وردا مەملەكەتى زايساننان باستاپ، شىعىس ەۋروپاعا دەيىنگى ايماقتى الىپ جاتتى. سونداي-اق جوشى ۇلىسىنىڭ باتىسى اق وردا، شىعىسى كوك وردا دەپ اتالدى. جوشى ولگەننەن كەيىن اق وردادا اكەسىنىڭ جولىن باتۋ حان جالعاستىردى، ودان سوڭ بەركە حان بولدى. XIV عاسىردا وزبەك حان سالتانات قۇردى. ودان كەيىن جانىبەك، بەردىبەك حان تاعىندا وتىردى. ارينە، اراسىندا جوشىنىڭ باسقا ۇرپاقتارى دا حاندىق بيلىكتى جۇرگىزدى.

عىلىمي ەڭبەگىمدە قىرىم، قاسىم، قازان، استراحان، ءسىبىر حاندىقتارىنىڭ ەل باسقارۋ ءىسىن قاراپ، XIII-XIV عاسىرداعى التىن وردانىڭ بيلىك جۇيەسىن زەرتتەۋگە تىرىستىم. مەن ودان نە تاپتىم دەيسىز عوي، XV-XVI-XVII-XVIII عاسىرلاردا قىرىم حاندىعىندا، ال XV-XVI عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازان حاندىعىندا حان بيلىكتى ءبولىسىپ وتىرعان. شىڭعىس حان ۇرپاقتارى حان بولىپ سايلانسا دا، سول كەزدەگى ءتورت رۋ-تايپانىڭ كوسەمدەرى دە ەلگە بيلىك جۇرگىزگەن. ماسەلەن، قازان، قىرىم حاندىعىنا ءشىرىن، بارىن، ارعىن، قىپشاق سەكىلدى تايپالار توقتامىس حانمەن بىرگە كەلدى. ولار حاندى دا وزدەرى تاعايىندايتىن بەدەلگە يە بولدى. اسكەر باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ، شەت مەملەكەتتەرمەن حات الماسىپ، قارىم-قاتىناس جاسادى. قىسقاسى، اتالعان حاندىقتاردا ءتورت رۋ-تايپا كوسەمدەرىنىڭ بۇيرىعىنسىز ەشكىم ارتىق قادامعا بارعان جوق. سوعان قاراعاندا، حاننىڭ بيلىگى شەكتەۋلى بولعان سەكىلدى. اتالعان رۋ-تايپالاردىڭ كوسەمدەرى شىڭعىس حان ۇرپاقتارىمەن قىز بەرىپ، قىز الىسىپ، قۇداندالى ارالاستى. بۇل جايىندا XIII-XIV عاسىرداعى اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەردە باياندالعان. وسى عاسىردا ءتورت رۋ-تايپا كوسەمدەرى « ۇلىس بەگى» اتانىپ، سونداي جۇيەنى ورناتتى. ولاردىڭ باسشىسى ءبىر دەرەكتە «بەكلەرى بەك» دەپ ايتىلعان. مەنىڭ التىن وردا تاريحىنا قوسقان العاشقى ۇلەسىم وسى. قازان قالاسىنداعى تاريحشى ارىپتەسىم دامير يسحاكوۆتىڭ «وسىلاردى بىلمەي، التىن وردانىڭ تاريحىن تۇسىنە المايسىز» دەپ ايتقانى بار ەدى.

– التىن وردا كەزەڭىندە جىبەك جولى قالاي دامىدى؟

– «جىبەك جولى» تۇجىرىمداماسىن  XIX عاسىردىڭ تۇجىرىمداماسى دەپ ايتۋعا بولادى. مەنىڭشە، موڭعول يمپەرياسىنىڭ كەزەڭىندە ساۋدا جولدارى مەملەكەت تاراپىنان قورعالدى. مىسالى، يبن باتتۋتانىڭ قىسقاشا ايتقان ءبىر ءسوزى بار: «ولار جىلقىلاردى جيناپ، ۇندىستانعا جىبەردى» دەگەن. سوعان قاراعاندا، التىن وردا مەملەكەتى يتاليامەن، ۆيزانتيامەن عانا ەمەس، ۇندىستانمەن دە ساۋدا-ساتتىق جاساعان. ماسەلەن، ماركو پولو جانە باسقا دا ساياحاتشىلار يتاليادان كەلىپ، قىتايعا دەيىن ساپارلاپ بارعان. ولار جولدا ەشقانداي قاۋىپ-قاتەر كورمەگەن. جىبەك جولى بويىندا جىبەك قانا ەمەس، ەۋروپادان ءتۇرلى ماتالار اكەلىنىپ ساۋدالاندى. XIV عاسىردا ەدىل بويىنداعى تۇرعىندار جايقالتىپ ەگىن سالىپ، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، ەكسپورتقا شىعاردى. قىسقاسى، التىن وردا كەزىندە ساۋدا-ساتتىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى وركەندەدى.

– ورتا عاسىر داۋىرىندە ەلدى قىناداي قىرعان ىندەتتەر بولعان دەپ ايتادى، بۇل جايىندا نە بىلەسىز؟

– XIV عاسىردىڭ ورتاسىنان، ياعني 1330 جىلداردان باستاپ، مۇمكىن ودان ەرتە، وبا ىندەتى پايدا بولدى. ونى ەۋروپادا «قارا ءولىم» دەپ ايتقان. اتالعان ىندەت قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى تيبەت ءۇستىرتى مەن ىستىقكول ارقىلى ورتالىق ازيا قالالارى، حورەزمگە، قازاق دالاسىنا جانە 1346-1347 جىلدارى قىرىم ولكەسىنە جايىلدى. سوسىن كونستانتينوپول ارقىلى سيرياعا، ودان ءارى بۇكىل ەۋروپا، سولتۇستىك افريكا مەن وڭتۇستىك افريكاعا دەيىن تارادى. وسىنىڭ سالدارىنان 1346-1347 جانە 1351-1353 جىلدارى ارالىعىندا ەۋروپا حالقىنىڭ الپىس پايىزعا جۋىعى كوز جۇمدى دەپ ايتادى. اسىرەسە تۇرعىندارى كوپ قالالاردا ىندەت تەز تارادى. ىندەتتى كەمىرگىشتەر تاراتقان. وسى ىندەتتى بىلتىر ءبىر امەريكالىق تاريحشى XIII عاسىردا باستالعان دەپ جازىپتى. اسىرەسە ساراي، ەدىل بويىنداعى بۇلعار قالاسىندا دا ءبىراز ادام قازا بولعان. ءبىر دەرەك كوزىندە قىرىمدا ىندەتتەن سەكسەن مىڭ ادام ولگەن دەيدى. بۇل ءبىر جىلدا بولعان وقيعا ما، ۋاقىتىن ناقتى بىلمەيمىن. جوشى ۇلىسىنىڭ باتىس بولىگىندە دە كوپ ادام قىرىلعان.

 

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار